Кіріспе

Биелиня – Босния және Герцеговинадағы Серб Республикасындағы қала және муниципалитет. Ол елдің солтүстік-шығысында орналасқан Семберия географиялық аймағының орталығы болып табылады. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, қаланың халқы 107 715 адамды құрайды.

География

Биелина Босния және Герцеговинаның солтүстік-шығысында орналасқан, Сава және Дрина өзендерімен шектелген, Маевица тауларына дейін созылып, 734 км² жерді қамтиды. Ол Серб Республикасы құрамына кіреді және Семберия аймағының орталығы болып табылады. Семберия – құнарлы топырағы бар, егіс шаруашылығына өте қолайлы жазық аймақ. Осы себепті Биелина азық-түлік өндірісі мен саудасының, әсіресе бидай және көкөністердің ірі орталығы болып есептеледі.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең

Қазіргі Биелиня аумағындағы адам өмірінің ең ерте белгілі дәлелдері Жаңа тас дәуіріне (б.з.д. 5000–3000 жылдар) жатады. Сыртқы пішіні, құрал-жабдықтары және қару-жарақтары арқылы Семберьяның жергілікті тұрғындарының энеолит және қола дәуірі мәдениеттерімен – Вучедол, Костолац және Баден мәдениеттерімен мәдени байланыста болғандығы анықталады.

Ежелгі славяндар мен орта ғасырлар

Бұл кезеңдегі ең көне археологиялық орын Бестир арнасының екі жағында, Баткович және Остожицево ауылдары арасында орналасқан. Ол 7-ден 12-ғасырға дейінгі кезеңге жататын төрт кішігірім орыннан тұрады. Jazbina және Oraščić-те жартылай жерге көмілген үйлердің қалдықтары табылды, бірақ ең маңызды жаңалық – 8-ғасырда темір балқытылған және темір құралдары жасалған Челопек орындағы металлургиялық шеберханалар кешені болды. Ең көне діни құрылыс – Тавна монастыры орта ғасырларда салынған. Аймақ Степан Котроманич билігі тұсында Босния бандығының құрамына енді. Осы кезде Бистрик ауылы Бистрица деп аталды және ол қазіргі Биелина қаласының бүкіл аумағын қамтитын приходтың орталығы болды. Биелина атауы алғаш рет 1446 жылы жазбада кездеседі. 1530 жылы қала толығымен Осман империясының билігіне көшті. Ұлы түрік соғысынан кейін ол австриялық иелікке өтті, бірақ 1739 жылы Осман империясы қайта басып алды. Сербтердің оккупацияға қарсы сәтсіз көтерілістері салдарынан көптеген елді мекендер қирады. Қала әкімдігі алдында Сербия Королі Петр I-нің ескерткіші орналасқан, ол 1903 жылдан 1918 жылға дейін Сербия Корольдігін басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оны усташалар бұзып тастады. Соғыстан кейін коммунистік үкімет ескерткішті қайтарудан бас тартты. 1990 жылдардың басында алғашқы коммунистік емес жергілікті билік ескерткішті қайтарып қойды.

Босния соғысы

1991 жылдың қыркүйегінде босниялық сербтер Сербияның автономиялық облысын жариялады, оның астанасы Биельжина қаласы болды. 1992 жылдың наурыз айында босниялықтар мен босниялық хорваттардың көпшілігінің қолдауымен Боснияның тәуелсіздігі туралы референдум өтті. Босниялық сербтердің жариялауына жауап ретінде жергілікті босниялық патриоттық лигасы құрылып, қақтығыстар басталды. 1-2 сәуірде SDG және JNA аз қарсылықпен Биельжинаны басып алды; қырғын жасалды, серб жарымәскери топтары 48-ден 78-ге дейін азаматтық тұрғындарды өлтірді. Салымдардың көп бөлігі босниялықтар (немесе босниялық мұсылмандар) болды. Қаза тапқандардың арасында жергілікті билік тарапынан сенімсіз деп танылған сербтер сияқты басқа ұлт өкілдері де болды. Кісі өлтіруге "Мирконың четниктері" деп белгілі жергілікті жарымәскери топтар және Югославия халық армиясының (JNA) басшылығымен Сербиядағы жарымәскери топ – Серб ерікті гвардиясы (SDG, сондай-ақ Арканның жолбарыстары) кінәлі болды. Биельжина муниципалитетіне қарасты Баткович ауылы Босния соғысы кезінде жұмыс істеген алғашқы концентрациялық лагерь деп саналатын Баткович лагерінің орны болды. Лагерь 1992 жылдың 1 сәуірінен 1996 жылдың қаңтарына дейін сербтердің басқаруында болды. Тұтқындардың көп бөлігі босниялықтар болды, олар азапталды, зортталды және өлтірілді. "Азаматтық халықты еркін ауыстыру жөніндегі мемлекеттік комиссия" немесе "Халықты алмасу жөніндегі комиссия" құрылып, оны SDG майоры Войкан Дюркович басқарды.

Соғыстан кейінгі кезең

Биелинаның соғыстан кейінгі дамуы 1990 жылдардың соңы мен 21 ғасырдың бірінші онжылдығында өтті. Соғыс оқиғаларына байланысты халықтың өсуі, халықтың қанағатқа толуы және қаланың қажеттілік аз болған кезде салынғандықтан жеткіліксіз сыйымдылығынан кейін, бүгінде Биелина жаңа елді мекендермен, жолдармен, мектептермен, университеттермен және мәдени орындармен қайта жаңартылуда. Серб демократиялық партиясы (СДП) 1992 жылдан бері 28 жыл бойы Биелинаны басқарды. 2018 жылғы Босниядағы жалпы сайлаудан кейін, 2020 жылдың наурыз айында қала әкімі Мичо Мичич (2004 жылдан бері қаланы басқарып келеді) партиядан шығып, Семберияның демократиялық сербтер партиясын (СДСС) құрды және Милорад Додиктің СНСД-мен коалициялық келісімге қол қойды. 2020 жылдың маусым айында СДСС және СНСД жергілікті кеңесте СДП-ні азшылыққа түсірді. 2020 жылғы Босниядағы муниципалдық сайлауда СДП-нің Любиша Петрович Мичичтің орнын басып, жаңа әкім болды.

Этникалық құрамы

+Этнический состав – город Биелина2013199119811971Всего42 278 (100,0%)36 414 (100,0%)31 124 (100,0%)24 761 (100,0%)Сербы35 798 (84,67%)10 450 (28,70%)7 866 (25,27%)7 630 (30,81%)Бошняки4 469 (10,57%)19 024 (52,24%)15 015 (48,24%)14 929 (60,29%)Другие632 (1,495%)3 122 (8,574%)521 (1,674%)349 (1,409%)Не указано502 (1,187%)Ромы338 (0,799%)976 (3,136%)104 (0,420%)Хорваты315 (0,745%)366 (1,005%)409 (1,314%)677 (2,734%)Югославы127 (0,300%)3 452 (9,480%)6 028 (19,37%)637 (2,573%)Неизвестно35 (0,083%)Черногорцы29 (0,069%)60 (0,193%)71 (0,287%)Македонцы14 (0,033%)64 (0,206%)63 (0,254%)Словенцы11 (0,026%)17 (0,055%)20 (0,081%)Албанцы8 (0,019%)144 (0,463%)237 (0,957%)Венгры24 (0,077%)44 (0,178%)
+Этнический состав – муниципалитет Биелина2013199119811971Всего107 715 (100,0%)96 988 (100,0%)92 808 (100,0%)86 826 (100,0%)Сербы91 784 (85,21%)57 389 (59,17%)56 029 (60,37%)60 595 (69,79%)Бошняки13 090 (12,15%)30 229 (31,17%)24 282 (26,16%)23 343 (26,88%)Другие793 (0,736%)4 452 (4,590%)1 155 (1,245%)649 (0,747%)Не указано674 (0,626%)Хорваты515 (0,478%)492 (0,507%)500 (0,539%)806 (0,928%)Ромы496 (0,460%)1 359 (1,464%)168 (0,193%)Югославы151 (0,140%)4 426 (4,563%)9 090 (9,794%)747 (0,860%)Неизвестно102 (0,095%)Черногорцы36 (0,033%)80 (0,086%)90 (0,104%)Македонцы33 (0,031%)89 (0,096%)81 (0,093%)Словенцы22 (0,020%)25 (0,027%)24 (0,028%)Албанцы17 (0,016%)164 (0,177%)258 (0,297%)Турки1 (0,001%)Украинцы1 (0,001%)Венгры35 (0,038%)65 (0,075%)

Сәулет

Атик мешіті 1520 және 1566 жылдар аралығында Сүлеймен Шырайлының тұсында салынған. 1993 жылдың 13 наурызында мешіт толығымен қиратылып, бұрынғы орнында қайта жаратылды. 1872 жылы салынған Серб православие шіркеуі (Светог Ђорђа) – Әулие Георгий. Екінші ең көне ғимарат – 1876 жылы салынған Семберия мұражайы. Биелинадағы ең көне ғимарат – қала орталығында орналасқан, 1530 жылы салынған және 1992–1995 жылдардағы Босния соғысында толығымен қиратылған Атик мешіті еді. Биелина орталығындағы Острог Василий монастыры – 2001 жылы салынған жаңа монастырь. Әулие Василий Острогскийге арналған. 30 метрден астам биіктігі бар қоңырау мұнарасы айналасын биіктеп тұрып, монастырьдің символы болып табылады. Монастырь құрамында мұражай, асхана, кітапхана және монахтарға арналған келмелер бар. Ғибадатхана ішінде әсем фрескалар салынған. Ерекше құндылығы – Хиландар монастырының сыйы – Троееручицаның ғажайып иконасының көшірмесі. Биелинада Киелі ғибадатхана, Әулие Петка шіркеуі және ескі католик шіркеуі де орналасқан. 1932 жылы көрнекті тұлғалар мен зиялылардың арқасында құрылған Филип Вишнич кітапханасы – Биелинадағы ең көне мәдени мекеме. Семберияның ауылдық жерлерінде оқу залдарының ашылуы және құрылысы мәдени деңгейді көтеруге үлкен үлес қосты. Қазір заманауи ғимаратта орналасқан және 100 мыңнан астам кітабы бар. Тавна монастыры Биелина муниципалитетінің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Құрылған күні алыс өткеннің көлеңкесінде жасырылған. Троноша және Печ монастырларының жылнамаларында ол Драгутиннің ұлдары Владислав I және Урошич салғаны жазылған. Стефан Драгутин 1276 жылдан 1282 жылға дейін Сербия патшасы, ал 1282 жылдан 1316 жылға дейін Срем патшасы болған. Қазіргі Тавна монастырының шіркеуі алғашқы шіркеу орнында салынған. Тавна монастыры аймақтағы Озрена, Липля, Возуца және Гостовица сияқты басқа монастырлардан көне. Түрік билігінің алғашқы жылдарында Тавна зардап шекті, бірақ халық оны қалпына келтірді. Бұл монастырьға келтірілген жалғыз зақым емес еді. Түрік кезеңінде және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше рет зардап шекті. 1941–1945 жылдары Тавнаны усташтер бомбалады. Бір мазар тасында: «Здравко Йованович 1943 жылы монастырьді қорғаған Усташа көк дивизиясының қолынан қаза тапты» деп жазылған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тавна қайта жаратылды.

Көлік

Жол желісі негізгі бағыттарға тәуелді: M 14.1 Brcko Zvornik және M 18 Raca Ugljevik. Қаламен және қалалық көлік желісімен байланысты барлық жол желісі өте радиалды бағытта орналасқан. Онда қаламен тікелей байланыстыратын он бір маңызды көлік бағыты болған. Қаланың төңірегінде айналма жол бар, бірақ ол толыққан жоқ. Биелинадағы басты автобус станциясы қаланың орталық аймағында орналасқан. Биелинадағы басты автобус станциясы Semberija Transport компаниясына тиесілі. Биелинадан жолаушылар аймақтың басқа қалаларына, сондай-ақ Любляна, Вена, Берлин, Мюнхен, Цюрих, Стокгольм сияқты Еуропаның бірқатар қалаларына саяхаттауға мүмкіндік алады. Биелинада тек бір теміржол желісі бар. Бұл теміржол Биелинадан Сербиядағы Шидке дейін созылады. Шидтен ол шығысқа қарай Белградқа немесе батысқа қарай Хорватияға қарай басқа желіге қосылады.

Қоғамдық көлік

Биелинадағы негізгі қоғамдық көлік жүйесі қала орталығына және айналасындағы ауылдарға қатынайтын автобус бағыттарынан құралған. Биелина қаласында 50 автобус жолаушылар тасымалын жүзеге асырады. Қалада 12 қоғамдық көлік маршруты бар. Бір бағытты билеттің құны 1,5 конвертирулі марка, бұл 75 евро центке тең.