Рұхсаттама заңы: биліктің делегациясы және тәуелсіздік шектеулері

Кіріспе

Заң актісі, атқарушы билік сияқты агенттікке әрекет етуге мүмкіндік береді. Адольф Гитлерді нацистік Германияның диктаторы ретінде бекіткен акт.

Рұқсат беру актісі – заң шығарушы органның өзіне тәуелді (уәкілеттілік немесе заңдылық үшін) заңды тұлғаға, заң шығарушы органның белгілі бір әрекеттерді жасау өкілеттігін беру үшін қабылдайтын заң актісі. Мысалы, мұндай актілер арқылы қазіргі заманғы елдерде нақты мемлекеттік саясатты іске асыру үшін мемлекеттік органдар құрылады. Әр түрлі уақыттарда және әр түрлі елдердегі рұқсат беру актілерінің әсері әртүрлі болады.

Германия

Неміс тіліндегі «құқық беру туралы заң» Ermächtigungsgesetz деп аталады. Бұл термин көбінесе 1933 жылдың 23 наурызындағы, Адольф Гитлердің билікке ие болуының маңызды бір бөлігі болған заңды білдіреді.

1914-1927 жылдардағы актілер

Бірінші рұқсат ету актісі Германияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін 1914 жылдың 4 тамызында қабылданды. Социал-демократиялық партияның дауысымен Рейхстаг (Германия империясының парламенті) үкіметке соғыс кезеңінде қажетті экономикалық шараларды қабылдауға қатысты белгілі бір өкілеттіктерді беруге келісті. Мұндай рұқсат ету актілері басқа елдерде де жиі кездесетін. Рейхстагқа хабарлау қажет болды және ол рұқсат ету актісіне негізделген жарлықты жоюға құқылы еді. Бұл үкіметтің өкілеттіктерін сақтандырып пайдалануын және жарлықтардың сирек жағдайларда ғана жойылғанын қамтамасыз етті. Парламент заң шығару құқығын сақтап қалды. Веймар республикасында (1919–1933) бірнеше рұқсат ету актілері болды: 1919 жылы үш, 1920 жылы біреу, 1921 жылы біреу, 1923 жылы үш, 1926 жылы біреу және 1927 жылы біреу. 1923 жылдың 24 ақпанындағы рұқсат ету актісі бастапқыда 1 маусымға дейін шектелген, бірақ 31 қазанға дейін ұзартылды. Ол кабинетке Рурының оккупациясына қарсы тұруға мүмкіндік берді. 1923 жылдың 13 қазаны мен 1923 жылдың 8 желтоқсанында Рейхстагтың 1924 жылдың 13 наурызында таратылуына дейін күшінде болған актілер қабылданды. Көпшілігі уақыт бойынша шектелген, бірақ тақырыптық шектеулер нашар болды. Осы актілердің негізінде әлеуметтік және экономикалық өмірге, сот жүйесіне және салық салуға маңызды әсер ететін көптеген жарлықтарға қол қойылды. Мысалы, гиперинфляцияға жауап ретінде неміс валютасының реформасы, Länderbahnen-нің Deutsche Reichsbahn ұлттық теміржол жүйесіне бірігуі және жұмыссыздық жәрдемақысы осы жарлықтар арқылы реттелді (Vollmacht Verordnungen). 1924 жылғы 4 қаңтардағы Эммингер реформасы сот жүйесінде әлі де қолданылып келе жатқан судьялар мен халық судьяларынан тұратын аралас жүйемен фактілерді анықтаушы ретінде қазылар алқасын жойды. Бұл рұқсат ету актілері конституцияға қайшы болды, өйткені Веймар конституциясы бір органның (парламенттің) өкілеттіктерін екінші органға (үкіметке) беруге мүмкіндік бермеді. Бірақ конституциялық сарапшылар оларды қабылдады, өйткені олар конституциялық өзгерістерге қажетті үштен екі көпшілікпен қабылданды. Үкімет президенттік төтенше жағдайлар туралы жарлықтарды (әдетте Notverordnungen деп аталады) беруге уәде ету арқылы осы көпшілікті жинауға қол жеткізді. 1924 жылдың наурыз айында Рейхстаг ақпан айындағы актімен берілген жарлықтарды жоюды талқылауды қалады. Президент Фридрих Эберт талқылау мен жоюдан аулақ болу үшін парламентті таратып жіберді. Кейінгі жылдары 1928 жылы революциялық ұлттық консервативті Германия Ұлттық халық партиясының радикалдануы және 1930 жылдан кейін нацистік партияның күшеюі үкіметтерге үштен екі көпшілікті жинауды қиын етісті. Канцлер Генрих Брюнинг (1930–1932) ақырында көптеген қалыпты заңдарды алмастырған президенттік жарлықтармен жұмыс істеді. Рұқсат ету актілері жаман және қауіпті үлгі көрсетті, бірақ үкімет үшін олар президенттік жарлықтарға қарағанда конституцияға қайшы емес және диктаторлық болып көрінбеді. Парламент осы актілерді уақытша жарамдылығы және ынтымақтастық сипаты (мысалы, арнайы комиссия арқылы) үшін бағалады.

The first enabling act is dated from 4 August 1914 just after the German entry into World War I. With the vote of the Social Democratic Party, the Reichstag (the German Empire's parliament) agreed to give the government certain powers to take the necessary economic measures during the war. Such enabling acts were also common in other countries. The Reichstag had to be informed, and had the right to abolish a decree based on the enabling act. This ensured that the government used its rights with care and only in rare cases was a decree abolished. The parliament retained its right to make law. In the Weimar Republic (1919–1933), there were several enabling acts: three in 1919, one in 1920 and one in 1921, three in 1923, one in 1926 and one in 1927. The enabling act on 24 February 1923, originally limited until 1 June but extended until 31 October, empowered the cabinet to resist the Occupation of the Ruhr. There was an enabling act on 13 October 1923 and an enabling act on 8 December 1923 that would last until the dissolution of the Reichstag on 13 March 1924. Most of them had a temporal limit but only vague thematic limits. On the basis of these acts, a vast number of decrees were signed with enormous importance for social and economic life, the judicial system, and taxes. For example, the reform of German currency in response to hyperinflation, the merger of the Länderbahnen into the Deutsche Reichsbahn national railway system, and unemployment pay were settled via such decrees (Vollmacht Verordnungen). The Emminger Reform of 4 January 1924 abolished the jury as trier of fact and replaced it with a mixed system of judges and lay judges in Germany's judiciary which still exists today. These enabling acts were unconstitutional, as the Weimar constitution did not provide the possibility that one organ (parliament) would transfer its rights to another one (government). But constitutional experts accepted them because they came into existence with a two thirds majority, the same majority as for constitutional changes. The government had succeeded in gathering those majorities by threatening to call for presidential emergency dictatorial decrees (usually called Notverordnungen), otherwise. In March 1924, the Reichstag wanted to discuss the abolition of decrees (which was granted by the enabling act of February that year). President Friedrich Ebert dismissed parliament to avoid discussion and abolishments. In later years, governments failed to gather two thirds of majorities since the radicalization of the revolutionary national conservative German National People's Party in 1928 and the rise of the Nazi Party after 1930. Chancellor Heinrich Brüning (1930–1932) worked with presidential decrees which replaced most of the ordinary legislature, eventually. The enabling acts had set a poor and dangerous example, but for the government, they had the advantage that they appeared less unconstitutional and dictatorial compared to presidential decrees. Parliament could prefer those acts because they were valid only for a limited time and included mostly a kind of cooperation (e. g. via a special house committee).

Федеративтік республика

1949 жылғы неміс негізгі заңына сәйкес, Германия Федеративтік Республикасында уәкілеттік беру актілері қабылданған емес. Конституцияда оны тек сөздерін өзгерту арқылы ғана өзгертуге болады деп көрсетілген.

1919 жылғы акт

1919 жылғы Англия шіркеуінің Ассамблеясы (Өкілеттіктер) туралы заң Англия шіркеуіне өзін-өзі басқарудың айтарлықтай дәрежесін берді, бірақ жалпы парламенттік бақылауды сақтап қалды. Ол қабылдалар алдында Англия шіркеуінің құқықтық құрылымына енгізілген барлық өзгерістер Парламент арқылы нақты заң жобасын қабылдауды талап етті. Корнуолл архидиаконының жалақысын бекітуге тоғыз сессия кетті, ал 1880 мен 1913 жылдар аралығында Халық палатасына ұсынылған 217 заң жобасының тек 33-і парламент уақытының жетіспеуіне байланысты заңға айналды, соның ішінде жаңа дін аймақтарын құру туралы заң жобалары да болды. Заң, Бас Синодтың алдағысы болған, жаңадан құрылған шіркеу Ассамблеясына Парламентке ұсынылатын, мақұлданатын немесе қабылданбас шараларды дайындау және ұсыну өкілеттігін берді, бірақ екі палатаның бірі де оларды өзгерте алмады. Дауыс беруге дейін ұсыныстар екі палатаның діни комитеті тарапынан қаралып, олардың салдары мен әсері туралы есеп берілді. Парламент мақұлдағаннан кейін, шара патшаның келісімін алғаннан кейін заң күшіне енді. Заң бүгін де Англия шіркеуінің Бас Синодына қолданылады, ол 1969 жылғы Синодалық басқару шарасының нәтижесінде шіркеу Ассамблеясын алмастырды, мақсаты – дін қызметкерлерінің толық интеграциясын қамтамасыз ету және Кентербери және Йорк шақыруларының, сондай-ақ Ассамблеяның екі жақты бақылауынан туындаған қиындықтарды жою болды. Ассамблеяның барлық өкілеттіктері жаңа Синодқа, сондай-ақ шақырулардың көптеген өкілеттіктерімен бірге көшті.

Ұсыныстар

1930 жылдары Сэр Стаффорд Криппс пен Клемент Атли болашақ Лейбористік үкіметке социалистік заңнаманы қабылдауға мүмкіндік беретін, парламенттік процедуралар мен Лордтар палатасы арқылы өзгертілмейтін актіні қолдады. Криппстің айтуынша, оның "Жоспарлау және рұқсат беру туралы" заңы алынып тасталмайтын болады, ал үкімет осы актіні пайдаланып шығарған бұйрықтар Парламентте талқыланбауы керек. Криппс монархияға қарсы шараларды да ұсынды, бірақ бұл идеядан тез бас тартты. Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Освальд Мослидің Британдық фашистер одағы, егер үкімет құруға рұқсат берілсе, корпоративтік диктатураны орнатуға мүмкіндік беретін актіні қабылдауға уәде берді. Ол экономиканы толығымен ұлттандырып, реформаланған Лордтар палатасы арқылы үкіметте өкілдігі бар 25 еншілес компаниядан тұратын ұлттық корпорацияға айналдыратын, Халықтар палатасының заң шығару өкілеттігін жоятын және король тағайындаған Премьер-министр мен Министрлер кабинетінің Кеңес бұйрықтары арқылы жарлықпен билік етуіне мүмкіндік беретін еді. 1966 жылы Освальд Мосли "кәсіптерден, ғылымнан, кәсіподақтар мен менеджерлерден, бизнесмендерден, үй шаруасындағы әйелдерден, әскери қызметкерлерден, университеттерден және тіпті ең жақсы саясаткерлерден" құралған ұлттық бірлік үкіметін жақтады. Бұл коалиция "қатаң орталыққа" бағытталған болып, Парламентке Мосли сипаттаған "қазіргі процедураның уақытты ысырап етуін" тоқтату үшін Құқықтық актіні қабылдауға да көмектесетін еді. Ол сондай-ақ, Парламент оның саясаты сәтсіз аяқталса немесе "Британның негізгі бостандықтарын жоюға" тырысса, үкіметке сенімсіздік білдіріп, оны қызметтен босату құқығын сақтайтынын мәлімдеді.

2006 жылғы Заңнамалық және нормативтік реформа туралы заң

2006 жылдың басында парламентке аса даулы, бірақ көпке жарияланбаған Заңнамалық және нормативтік реформа туралы заң жобасы ұсынылды. Егер бұл заң жобасы өзгеріссіз қабылданса, Үкімет министрлеріне ешқандай заңнаманы (оның ішінде L&RR заң жобасының өзін) Парламентке жүгінбей, тек бұйрық арқылы, анық емес және өте субъективті шектеулермен өзгертуге немесе жоюға мүмкіндік берген болар еді. Бұл заң жобасы «Парламентті тарату туралы заң жобасы» деп аталды және «бірінші дәрежелі конституциялық маңызы бар [және] заң шығару процесіндегі министр мен Парламенттің ұзақ жылдар бойы қалыптасқан рөлдерін едәуір өзгертетін» еді. Шын мәнінде, бұл заң жобасы атымен ғана емес, құқықтық акті болып табылды. Үкімет пен Лордтар тарапынан бірқатар түзетулер енгізілгеннен кейін Заңнамалық және нормативтік реформа туралы заң жобасы 2006 жылғы 8 қарашада Корольдік бекітілім алды. Түзетулерге оның өзін және 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заңды өзгерту мүмкіндігін жою кірді; қалған көптеген өзгерістер одан да субъективті сипатта анықталды.

Үлкен күшін жою туралы заң жобасы

Еуропалық Одақтан шығу (2017) туралы заң жобасы, сондай-ақ Ұлы Жою заң жобасы деп белгілі, сыншылардың сынына ұшырады, себебі ол Ұлыбритания үкіметіне Еуропалық Одақ заңдарынан алынған британдық заңдардың кез келген бөлігін Парламентпен ақылдаспай қайта жазуға беспрецеденттік құқықтар беруді көздейді. Генри VIII-нің баптары деп аталатын баптар арқылы іске асырылатын мұндай құқықтар бұрын да дау тудырған, бірақ көбінесе заңның өте тар салаларына ғана қатысты қолданылған.

Мемлекеттік рұқсат беру актілері

Мемлекеттік билік деңгейінде мемлекеттік қабылдау актілері жергілікті билік органдарына мемлекет атынан белгілі бір мәселелер бойынша заңдар қабылдауға мүмкіндік береді. Мысалы, көптеген штаттар өздерінің Стандартты мемлекеттік жер учаскелерін бөлуді қадағалау актісінің нұсқасын қабылдады, ол муниципалитеттерге жерді пайдалануды жергілікті жоспарлау ережелерімен реттеуге мүмкіндік берді. Басқа қабылдау актілері муниципалитеттерге шетелдік сауда аймақтарын құруға, тиімділік төлемдерін жинауға немесе мемлекеттік коммуналдық кәсіпорындарды құруға рұқсат берді.

Венесуэла

Венесуэлада президентке таңдалған мәселелер бойынша жарлық арқылы билік жүргізуге мүмкіндік беретін заңдар Ромуло Бетанкурға (1959), Карлос Андрес Переске (1974), Хайме Лусинчиге (1984), Рамон Хосе Веласкеске (1993) және Рафаэль Кальдераға (1994) берілді. Перес өзіне сеніп тапсырылған өкілеттіктер бойынша 3000-нан астам жарлық шығарды. 2000 жылдың ортасында осыған ұқсас заң Хьюго Чавеске бір жылға экономика, үкіметтік министрліктерді қайта ұйымдастыру және қылмысқа қатысты мәселелерді реттеуге мүмкіндік берді. Чавес бұл заңның күші біткенге дейін оны пайдаланбады, бірақ мерзімі біткенге аз уақыт қалғанда, 49 жарлықты қысқа мерзімде қабылдады, олардың көптегені аса даулы болды. 2007 жылы жаңа заң президент Чавесқа 18 айға өкілеттік берді, бұл президентке белгілі бір экономикалық, әлеуметтік, аумақтық, қорғаныс және ғылыми мәселелер бойынша жарлық арқылы басқаруға, сондай-ақ көлік, халық қатысуының ережелері мен мемлекеттік институттарды басқару ережелерін бақылауға мүмкіндік берді.