Кіріспе

Филипп Генрих Шидеманн (26 шілде 1865 – 29 қараша 1939) – Германияның Социал-демократиялық партиясының (СДПГ) саясаткері. ХХ ғасырдың бірінші ширегінде ол партиясында да, жас Веймар Республикасында да жетекші рөл атқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияның жеңілісінен кейін басталған 1918–1919 жылдардағы неміс революциясы кезінде Шидеман Рейхстаг ғимаратының балконынан Германия Республикасын жариялады. 1919 жылы Веймарда өткен Ұлттық жиналыста ол республиканың конституциясын жазу үшін Рейхс министр-президенті болып сайланды. Ол сол жылы Версаль келісімінің талаптарын қабылдау не қабылдамау мәселесінде кабинетте бірлік болмағандықтан қызметінен кетті. 1933 жылға дейін Рейхстаг депутаты болып, 1920–1925 жылдары туған қаласы Кассельдің мэрі болды. 1933 жылы Адольф Гитлер мен нацистік партия билікке келгеннен кейін ол саяси эмиграцияға кетті, себебі ол Германияның соғыстағы жеңілісіне және Германия империясының құлауына жауапты деп саналатын «қараша айының қылмыскерлері» қатарында болды. Эмиграцияда жүргенде ол неміс саясаты туралы көп жазды. 1939 жылы Данияның Копенгаген қаласында қайтыс болды.

Алғашқы жылдар

Филипп Шейдеман 1865 жылғы 26 шілдеде Кассель қаласында дүниеге келді. Ол Фридрих Шейдеманның (1842–79) және оның әйелі Вильгельминаның (1842–1907) ұлы еді. Оның екі қарындасы болған. Шейдеман 1871–1879 жылдар аралығында бастауыш және орта мектептерде білім алды. 1879 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін отбасы қыржынға ұшырады. Мектепті бітірген соң, 1879–1883 жылдары баспаханада шрифтшінің шәкірті болып жұмыс істеді. Ол отыз жасқа дейін кітап басу саласында баспагердің көмекшісі, кейін Кассельдегі Готтельфт ағайындыларының баспаханасында баспагердің шебері болып жұмыс істеді. Аталған баспахана жергілікті газет – Casseler Tageblatt-ты шығарды. 1883 жылы Шейдеман Отто фон Бисмарктің антисоциалистік заңдарымен тыйым салынған СДПК-ға қосылды және кітап баспагерлерінің еркін кәсіподақ ұйымының мүшесі атанды. 1888–1895 жылдары Марбургтегі кітап баспагерлері қауымдастығының құрметті аудандық төрағасы болды. Сол жерде ол білімін Марбург университетінде жалғастырды. Онда сабақ берген философ Герман Коэн оған үлкен әсер еткен. 1889 жылы Шейдеман Кассельде Йоханна Диббернге (1864–1926) үйленді. Олардың үш қызы болды: Лина (1889–1933), Лизе (1891–1955) және Хедвиг (1893–1935). Ол осы лауазымды 1918 жылдың маусым-қазан айларында ғана атқарды. 1913 жылы Уго Хааземен бірге партияның тең төрағасы болған Фридрих Эберттен айырмашылығы, Шейдеманның шешендік таланты болды. Ол үлкен жиналыстарда да, кішкентай аудитория алдында да сенімді сөйлей білді. Екі адамның досы және партиялық жолдасы Вильгельм Кейл Эбертті "әрқашан да қатал, абыройлы және белсенді" деп сипаттады, ал Шейдеманды "көптегенде шулы мінез-құлқы бар керемет шешен" деді, бұл кейде оның құдайға сыйынған отының қанша пайызы театрлық өнерге жатуы мүмкін деген күмән тудыратын еді. Шейдеманның қарапайым мінезі, юморы мен табандылығы оған партиядан тыс танымалдылық сыйлады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол бюджет және әскери мәселелер бойынша жиі сөз сөйлейтін және партияның орталық қанатының өкілі саналды. 1912 жылы Рейхстагта императорлық Гогенцоллерн әулетіне қарсы өткір шабуыл жасағанда, рейхс-канцлер Теобальд фон Бетман-Голлвег және қатысқан Бундесрат мүшелері наразылық білдіріп залдан шығып кетті. Бірнеше рет Шейдеман шетелде өткен конгрестерде неміс социал-демократиясын өкілдік етті. Ол Францияға, Швейцарияға және АҚШ-қа сапар шекті. 1912 жылы Парижде Шейдеманның сөйлеген сөзі үлкен резонанс тудырды және оны Германияда оны және жалпы социал-демократтарды "отанға сатқын" деп көрсету үшін бұрмалап жариялады. 1912 жылғы 3 желтоқсанда Рейхстагта өткен пікірсайыста Шейдеманның партиялық әріптесі Эдуард Дэвид Шейдеманның даулы мәлімдемесінің нақты мәтінін қайталауға мәжбүр болды: "Бізді еуропалық соғыстың жабайылығына итеруге тырысатындарға қарсы біз өзімізді күшпен қорғаймыз. Неміс жұмысшылары мен социалистері француз пролетариаты мен социалистерін де бауырларша құрметтейді және жақсы көреді. Біздің жауымыз басқа жерде. Сіздердің де жауымыз сол жерде. Ол – капитализм. Адамзаттың прогресі үшін, еңбек бостандығы үшін, әлемдік бейбітшілік үшін күресейік, жолдастар!"

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шейдеманн СДПК-ның оң және сол қанаттары арасындағы орталық позицияны ұстады. Ол қағида бойынша соғысқа қарыз ақшасын мақұлдауды қолдады, бірақ жеңіске жетуге бағытталған бейбіт келісімге қарсы болды және аннексиясыз келіссөздер арқылы бейбітшілікті жақтады. Оның «француздық – француздық болып қала берсін, бельгиялық – бельгиялық болып қала берсін, неміс – неміс болып қала берсін» деген мәлімдемесі милитарист-ұлтшылдар ортасында мемлекетке қарсы қылмыс деп танылды. Әсіресе Германия Отан партиясының өкілдері Шейдеманды «аспанға тігіп тастауды» қалағанын мәлімдеді. 1915 жылдың қаңтар айында Шейдеманн «отан» деген сөзді естігенге шыдай алмайтын СДПК-ның кейбір топтарына ашуын білдірді. Бұл мәлімдемеден бұрын Карл Либкнехт 1914 жылдың желтоқсан айында соғысқа қарыз ақшасы туралы заңға қарсы дауыс берген кезде партиялық тәртіпті бұзған еді. Ол кезде Хуго Хаасе Либкнехтті қорғады және СДПК ішінде оған көптеген қолдаулар келді. Дегенмен, келіссөздер арқылы бейбітшілік орнату идеясы («Шейдеманн жоспары») соғысты қаржыландыру мәселесі бойынша СДПК ішіндегі жарылысқа тосқауыл бола алмады. 1917 жылдың сәуір айында партияның соғысқа қарсы сол қанаты Германияның тәуелсіз социал-демократиялық партиясын (USPD) құрды, ал СДПК өзі Германияның көпшілік социал-демократиялық партиясы (MSPD) болып қайта аталды. Шейдеманның Солинген сайлау округінде СДПК ұйымы USPD-ге қосылды және Шейдеманнан – нәтижесіз – рейхстагтағы мандатын тастауды талап етті. 1917 жылдың қазан айынан бастап Вюрцбург партиялық съезінде Шейдеманн Фридрих Эбертпен бірге MSPD партиясының төрағасы болды. Келіссөздердің нәтижесінде 1917 жылдың 19 шілдесінде Рейхстагтың бейбітшілік резолюциясы 212 дауысқа қарсы 126 дауыспен қабылданды. Ол аннексия талаптарынсыз бейбіт келіссөздер жүргізуге шақырды. Ішкі радикализмнің алдын алу үшін Шейдеманн, Фридрих Эберт және Отто Браун 1918 жылғы қаңтардағы ереуілдерге басшылық етті, онда миллионнан астам жұмысшы тұрмыс деңгейін жақсартуды, соғысты тоқтатуды және конституцияны демократияландыруды талап етті. Олардың әрекеті үш адамға саяси оңшылдардың жеккөрінішін туғызды. Парламенттік топтың төрағасы және партияаралық комитеттегі партиясының жетекші тұлғасы ретінде Шейдеманн 1918 жылдың қыркүйегінде рейхс-канцлер Георг фон Гертлингтің үкіметін құлатуда маңызды рөл атқарды. Алайда Шейдеманн мен Эберттің бұл мәселені қалай шешу керектігі туралы пікірлері әртүрлі болды. Прогрессивтік халық партиясының саясаткерлері рейхс-канцлер ретінде принц Максимилиан фон Баденді талқылауға енгізген кезде, Шейдеманн социал-демократтардан үкімет басына ханзаданы қоюды күтуге болмайтынын айтты. 1918 жылдың 3 қазанында «жағдайлар ең нашар болған кезде» Шейдеманн социал-демократиялық партияның үкіметке қатысуына қарсы болды. Фридрих Эберт ақырында парламенттік топтың көпшілігін Фон Баден кабинетіне MSPD-нің кіруіне келісуге көндірді. Бұл SPD мүшелері империялық үкіметте алғаш рет қызмет етті, дегенмен 1912 жылдан бері партия Рейхстагта кез-келген партиядан көп орынға ие болды. Өзінің оқтауына қарамастан, Шейдеманн және парламенттік көпшіліктің басқа да жетекші саясаткерлері фон Баден кабинетінде портфельсіз мемлекеттік хатшылар болды. Ол өзінің танымалдылығы жоғары болғандықтан Фридрих Эберт орнына бұл лауазымға Шейдеманн таңдалды. Шейдеманнның өз естеліктерінде, оған жолда біреу спартакшылдар көшбасшысы Карл Либкнехт Германияны кеңес республикасы деп жариялауға ниетті екенін айтты. Содан кейін Шейдеманн өздігінен сөйлеп, сөзін мына сөздермен аяқтады: «Ескі және шіріген монархия құлдырады. Жаңадан келгендер ұзақ өмір сүрсін! Германия Республикасы ұзақ өмір сүрсін!» Шейдеманн рейхстагтың асханасына оралғанда, ашулы Эберт оған қарсы шықты. Эберт үстелге құлағын соққылап: «Сенің республиканы жариялауға құқығың жоқ! Германияның республикаға немесе басқа бір түрге айналуы туралы конституциялық жиналыста шешіледі!» Алайда, Шейдеманн үшін жаңа басшылықты тек Макс фон Баденнің мәлімдемесімен заңдыландыру жеткіліксіз екені анық болды. Демонстрацияланған жұмысшылар мен сарбаздар императорлық жүйемен толықтай үзіліс күтті. Ол кезде Вильгельм II таққа бас тартпаған, бірақ көп ұзамай Нидерландыға қашып барып, 28 қарашада таққа бас тарту туралы келісімге қол қойды. 1918 жылдың 9 қарашасында Германия заңды түрде монархия болып қала берді, бұл Шейдеманнның сөйлеуі заңды түрде беделсіз болды дегенді білдірді. Сол күні кейіннен, Шейдеманнның хабарламасына қарамастан, Эберт принц Максимилианды императорлық регент ретінде қызмет етуді сұрады, бірақ ол бас тартты. Эберт пен Шейдеманн екеуі де Эберт канцлері басшылығымен қолданыстағы үкімет құрылымын сақтап, жағдайды тұрақтандыруға және одақтас державалармен келісім туралы мәселені шешуге үміттенді. Дегенмен, төңкеріс MSPD-нің алыс сол қанаттағы спартакшылдар мен USPD-мен билікті бөлісуге мәжбүрлеуі мүмкін болды. 9 қараша күні түстен кейін Эберт өкілдіксіз ереуілшілердің (формалды профсоюзлардан тәуелсіз жұмысшылар өкілдері) бірнеше жүздей жақтастары Рейхстагты басып алып, спонтандық пікір алмасу өткізді. Олар келесі күні жұмысшылар мен сарбаздар кеңестерін сайлауды және Кеңес үкіметі деп аталатын уақытша үкіметті құруды талап етті. MSPD жетекшілігі жұмысшылар кеңестеріне сайланған мүшелердің көп бөлігі олардың қатарынан шығуын қамтамасыз етті, осылайша 10 қарашада құрылған Кеңестегі алты мүшенің үшеуін қамтамасыз етті: Эберт, Шейдеманн және Отто Ландсберг. Эберт Хьюго Хаасемен (USPD) бірлесіп төраға болды, ол қалған үш мүшені (Хаасе, Вильгельм Дитманн және Эмиль Барт) ұсынды. Шейдеманн 1918 жылдың 10 қарашасынан 1919 жылдың 13 ақпанына дейін болған барлық кезеңде Халық кеңесінің құрамында болды. Сондықтан ол 1919 жылдың ақпан айындағы президенттік сайлауда Эбертке қарсы шықты, бірақ Ұлттық жиналыстың мүшелері берген 379 жарамды дауыстың тек біреуін ғана алды. Дауыстардың 73 пайызын алған Эберт содан кейін Шейдеманнға үкімет құруды тапсырды, ол 1919 жылдың 13 ақпанында өтті. Шейдеманн сол күнден бастап 1919 жылдың 20 маусымына дейін рейх министр-президенті болып қызмет етті, бұл Ваймар конституциясы қабылданғанға дейін үкімет басшысының атауы және рейх канцлеріне тең болды. Шейдеманн MSPD, христиан демократиялық Орталық партия және орталық-солшыл Германия демократиялық партиясы (DDP) құрамындағы кабинетке басшылық етті – бұл комбинация Ваймар коалициясы деп белгілі болды. Тарихшылар коалициялық үкіметтің салыстырмалы түрде қақтығыссыз жұмысын Шейдеманнның кеңсесін басқаруда нақты көшбасшы емес, модератор рөліне байланысты деп санайды. Мұндай бағалаулар кейде әлсіз басшылық пен белсенділік танытудың белгісі ретінде қарастырылады. Әскери істер министрі ретінде үкіметке қатысқан Густав Носке үкіметтің әрекеттерін социал-демократтардың басшыларының демократиялық сезімдерінің көрінісі деп сипаттады, оларға «әртүрлі ойлайтындарды күштеп мәжбүрлеу идеясы қылмысты көрінеді». Сайлау нәтижелеріне (MSPD дауыстардың 38 пайызын, Орталық партия 20 пайызын, DDP 19 пайызын алды) құрмет көрсетіп, MSPD коалициялық үкіметтегі буржуазиялық әріптестеріне қарсы «ешқашан күш қолданбады». Кабинет алдындағы ең қиын ішкі мәселе 1919 жылдың басындағы ереуілдер болды, олар негізінен инфляция салдарынан төмендеген нақты жалақыны көтерумен байланысты болды. Рураймақ аймағында ереуілдер шахталарды мемлекеттендіру талаптарымен біріктірілді. Көмір өндіруі жалпы экономиканың маңызды факторы болғандықтан, Шейдеманн үкіметі Фрайкорп бөлімдерін жөнелткенімен, келіссөздер жүргізуге де кірісті. 1919 жылдың ақпанында Орталық Германиядағы барлық жұмысшылардың үштен екі бөлігін қамтыған жалпы ереуілге жауап ретінде Шейдеманн Рейхсверді (Германияның қарулы күштері)...

1919 жылдан кейінгі саяси өмір

1920 жылдың 6 маусымында өткен сайлауда Шейдеман рейхстагқа қайта сайланды, бұл жолы Гессен-Нассаудан. 1921 жылы Гёрлиц партиялық съезінде ол партиясын Республиканы қорғауды басты міндет деп жариялауға шақырды: "Отанымыз бен халқымызға деген махаббатымызда ешкім бізден басып өтпейді". Кейін ол SPD-ге байланысты Рейхсбаннер Шварц Рот Голд (Рейхсбаннер Қара, Қызыл, Алтын) ұйымының іс-шараларында ең көп сұранысқа ие спикерлердің бірі болды және оның рейх комитетіне мүше болды. Үкіметтен кеткеннен кейін Шейдеман партия өкілдері мен үкімет шенеуніктерінің іс-әрекеттеріне наразы болғандардың өкіліне айналды. Ол 1919 жылы Веймардағы партиялық съезде қабылданған, партияның үкіметке және оның тағайындаған өкілдеріне қатысты толық тәуелсіздігін баса көрсететін резолюцияның ең белсенді жақтаушысы болды. Оның негізінде Шейдеман үкіметтік шаралар мен партияның саяси бағыты мен негізгі ұстанымдары арасындағы шиеленіс туған жағдайда, соңғысына басымдық беру қажет деген тұжырымға келді. Ол партияның негізгі принциптері мен халықтың мүдделері бұзылған жағдайда, үкімет өкілдеріне адалдықтың шегі бар деп ойлады. 1923 жылдың қарашасында Шейдеман Casseler Volksblatt газетінде жариялаған мақаласында, бір жыл бұрынғы әрекетінің, Жозеф Вирттің (Орталық партия) екінші үкіметінің құлауына әкелген қателік болғанын мойындады. Олар бұрынғы USPD мүшелеріне құрмет көрсетіп, оң либералды Неміс халық партиясымен (DVP) ынтымақтастықтан бас тартып, нәтижесінде DVP-ге жақын болған Вильгельм Куноны рейхс-канцлер ретінде үкіметке әкелді. 1921 жылдың сәуір айында Шейдеман рейх президенті Фридрих Эбертті отставкаға кетуге шақырды, өйткені оның лауазымы 1920 жылғы сайлауда 62 мандатты жоғалтқаннан кейін MSPD үкіметтен шыққаннан кейін құрылған оңшыл-орталық үкіметті қолдау үшін өзінің социал-демократиялық атауын пайдалануға мәжбүр етті. Шейдеманның бұл шақыруына партия ішінде Эбертке қарсы наразылық білдірулер көп болды, себебі ол Орталық партиясының канцлері Константин Ференбахтың оңшыл-орталық үкіметінің Рейх Конституциясының 48-бабын қолдану туралы өтінішіне қарсы тұрмады. Бұл үкіметке парламенттің басынан өтуіне және ереуіл құқығын шектеуге (1920 жылдың қарашасы) және орталық Германияда коммунистер бастаған 1921 жылғы наурыз көтерілісін басу үшін арнайы соттарды енгізуге мүмкіндік берді. Шейдеманның шақыруына Ференбах үкіметі ұсынған, Эберт мақұлдаған ту туралы ережені қабылдау тікелей себеп болды. Бұл ереже конституцияда бастапқыда көзделгеннен гөрі империяның символдарына көбірек сүйенді және осылайша Республикаға қарсы сигнал ретінде түсіндірілуі мүмкін. Эберт Шейдеманның отставкаға кету туралы өтінішін қабыламады. Рейхстагтағы қызметі кезінде Шейдеман кеңінен таралған саяси трактаттар жазды. Содан кейін ол рейхстагтағы міндеттеріне назар аударды. Ол сонымен қатар бірнеше кітап жазды, оның ішінде екі томдық автобиографиясы – «Социал-демократтың естеліктері» (1928).

Шейдеман Республиканың қарсыластарының жауларының тұлғасы ретінде

Шейдеманн – оң және сол жақ радикалды топтары үшін «Веймар жүйесінің» символы болды. Оның тегінің мәнділігін пайдаланып, «Шейдеманн» термині республиканы қолдаушыларға қарсы айыптау ретінде қолданылды («Шейде» сөзі «қыны» немесе «қынап» деген мағынаны білдіре алады). Мұндай қолданыс Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде милитарист-ұлтшыл айналымдарда кең таралғаннан кейін, 1918 жылдың 10 қарашасында Спартак лигасы Берлиндегі жұмысшылар мен сарбаздарға жолдаған үндеуінде қолданды, онда үкіметтегі социалистер жұмысшы табын соғысқа «үрген» «Шейдеманнерлер» («Шейде адамы») деп жамандалды. 1922 жылдың 4 маусымында Шейдеманн Кассель қаласының мэрі болған кезде оның өміріне қастандық жасауға тырысылды. Ол қызымен серуендеп бара жатқанда, Ханс Хустерт (кейіннен Генрих Гиммлердің СС әскери кеңесшісі болған) және Карл Оельшлягер оның бетіне сілтеу қышқылы шашыратып тастады. Осы қастандыққа қатысқан үшінші адам – үш аптадан кейін Сыртқы істер министрі Вальтер Ратенауды өлтіргендердің бірі болған Эрвин Керн еді. Шейдеманн қастандықтан құтылуына себеп, күшті желдің салдарынан шабуылдаушылар улы затты оның аузы мен мұрнына тигізбегені болды. Кейіннен Шейдеманнға бірнеше рет өлім туралы қорқыту хаттары келді және оның үйіне свастикалар салынғаннан кейін, ол өзін қорғау үшін серуендегенде әрқашан тапаншамен жүрді. Оған жасалған қастандық – 1918 жылғы 11 қарашадағы келісімге қол қойғандардың бірі Маттиас Эрцбергер және Вальтер Ратенау сияқты саяси кісі өлтірулер сериясының бір бөлігі болды. Қылмыскерлер «Консул» ұйымының (осы кісі өлтірулер сериясы үшін жауапты топ) және «Неміс ұлттық қорғаныс және қарсылық лигасының», «Эрхардт бригадасы» еріктілер жасағының және «Темір дивизияның» мүшелері болды. Шейдеманнға шабуыл жасағандар сол жылы ұсталып, ұзақ мерзімге түрмеге жабылды.

Қалғандағы өмір

1933 жылғы 30 қаңтарда нацистер билікті басып алғаннан кейін, оңшылдар бірнеше жыл бойы қараша айының басты қылмыскері деп айыптаған Шейдеман қатты қауіпке ұшырады. 1933 жылғы 27 ақпанда Рейхстаг өртенгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, ол Австрияның Зальцбург қаласына қашып кетті, онда Австрия Ұлттық кеңесінің мүшесі Йозеф Виттернигг оны қабылдады. Шейдеманның саяси қызметі туралы кең көлемді жазбалары, соның ішінде 1914-1919 жылдар аралығындағы 26 томдық күнделік жазбалары Германияда қалды, оларды саяси полиция тәркіледі. Қазір олар жоғалған деп есептеледі. Чехословакия, Швейцария, Франция және АҚШ-та болғаннан кейін, 1935 жылы Данияға келді. 1933 жылғы 25 тамызда жарияланған неміс рейхінің алғашқы эмиграция тізімі оны неміс азаматтығынан айырды. Денсаулығы нашарлап бара жатқан болса да, ол Германиядағы жағдайды жақыннан бақылап, Дания жұмысшы табының баспасөзінде псевдониммен мақалалар жариялады. Филипп Шейдеман 1939 жылғы 29 қарашада Копенгагенде қайтыс болды. 1953 жылы Копенгаген қаласы оның күлін Кассельге көшірді. Оның қабірі Кассельдің басты зиратының ескі бөлігінде орналасқан және қала оны құрметті қабір ретінде сақтап тұр. Шейдеманның өзінің тілегі 1926 жылғы тамызда қайтыс болған әйелі Йоханнаның қасына Берлинде жерлену болған.

Шет елдегі жазбалар

Өмірінің соңғы жылдарында Шейдеман 1918-1933 жылдар аралығында Әлеуметтік-демократиялық саясаттың әртүрлі аспектілерін сын тұрғысынан қарастыруға тырысқан бірқатар қолжазбалар жазды. 1940 жылы Германия Данияны басып алғаннан кейін, Шейдеманның қызы Луиза қағаздарды Копенгаген маңында жерледі. Ол оларды 1945 жылы қайтарып алды және 1947 жылы СДПК атқару комитетіне тексеру үшін бірнеше данасын тапсырды. 1948 жылдың ақпанында партия төрағасының орынбасары Эрих Оленгауэр оған жазбаша түрде, "әкеңіздің Веймар Республикасындағы партияның ресми саясатын қатты сынға алған" материалды жариялаудың "қазіргі уақытта партияның мүддесіне жатпайтынын" хабарлады. Бұл материал 2002 жылға дейін жарияланбады. Жазбаларында Шейдеман Фридрих Эбертті саяси қателіктер арқылы СДПК-ны "құлатты" деп айыптады. Ол Эбертті өзін-өзі түсіндіруге тырыспайтын, "ұйымдастыру және тактикалық мәселелерде шебер" болған, ресми комитеттерде тікелей қарсыласудан және пікірталас жүргізуден аулақ болған, бірақ әртүрлі мүдделі топтармен бейресми консультациялар арқылы өз мақсатына жетуді білетін есепші-жекеқұмар ретінде сипаттады. Мұндай маневрлер Эбертке 1919 жылдың ақпанында Рейх президентігіне қол жеткізуге мүмкіндік берді, тіпті СДПК парламенттік фракциясының көпшілігі бастапқыда Шейдеманды ұсынғысы келген, бірақ 1918 жылдың 9 қарашасында Шейдеманның Республиканы жариялауына Эберт ашумен жауап бергені хабарланды. Шейдеман 1919 жылдың күзінде партия басшылығынан кетіп, Кассельге кеткеніне "қатты өкінді" деді. "Эберт басқарған саясатқа қарсы күрес сол кезде, кез келген жолмен жүргізілуі керек еді, өйткені алдағы апаттың көрінісі анық болды". Шейдеман 1932 жылдың жазында және 1933 жылдың көктемінде СДПК және Жалпы Германия кәсіподақтар федерациясының жетекші топтарының мінез-құлқына қатысты да қатал баға берді, кәсіподақ басшыларының ұстанымы "өте қайғылы" екенін және олардың "Гитлермен келісімге келуге тырысуы" "халықаралық еңбек қозғалысы тарихында бұрын-соңды болмаған жағдай" екенін айтты. Шейдеман эмиграциядағы СДПК атқару комитетінен өзін-өзі сынау 1918 және 1919 жылдармен шектелмеуін талап етті, сондай-ақ "кем дегенде артта қалған он бес жыл туралы, бірақ кем дегенде 1932 жылдың 20 шілдесі" туралы бірнеше жолдар қажет еді – бұл 1932 жылғы Пруссия төңкерісінің күні, Рейх президенті Пол фон Гинденбург Веймар конституциясының төтенше жағдай туралы бабын қолданып, Пруссия мемлекетінің сайланған үкіметін Франц фон Папенмен Рейх комиссары ретінде алмастырды. Шейдеманның өзі де, көптеген басқа социал-демократтар сияқты, 1932 жылдың шілдесінде және 1933 жылдың ақпанында жалпы ереуіл шақыруына үміттенді, өйткені "әсерлі жолдастар" оған "шешуші сәтте түйме басылады" деп бірнеше рет сендірді. Ол "Берлин ұранына сенді, өйткені мен басшылықтың толық сәтсіздікке ұшырағанын, оған, әрине, мен көп жылдар бойы үлкен сенім артпай келдім, мүмкін емес деп санайтынмын".

Шығармалары

"Бейбітшілік өмір сүрсін!", 1916 жыл. "Жығылу", 1921 жыл. "Пинстердің ашкөздігі, мұқтаж халыққа қойған талаптары", 1926 жыл. "Социал-демократия және тұрақты әскер", 1910 жыл. "Дұшпан оң жақта!", 1919 жыл. "Социал-демократтың естеліктері", 2 том, 1928 жыл. (жаңа басылымы 2010, Severus Verlag, Гамбург, және т.б.). "СДПҚ-ның тарихи сәтсіздігі. Көшпенді жазулар". Frank R. Reitzle, ed zu Klampen: Lüneburg 2002. "Кассельдік жастар – диалекттегі әңгімелер" (Псевдоним Хеннер Пиффендекель). 1926 жылғы басылымның факсимилесі. Comino Verlag, Берлин.