Кіріспе
1933 жылғы нацистік Германияда азаматтардың негізгі азаматтық құқықтарын жойған жарлық. Рейхстаг өрті туралы жарлық (Reichstagsbrandverordnung) – Германия президенті Пол фон Гинденбургтің канцлер Адольф Гитлердің кеңесімен 1933 жылғы 28 ақпанда Рейхстаг өртіне дереу жауап ретінде шығарған, Халықты және мемлекетті қорғау туралы жарлығының (Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat) ресми атауы. Бұл жарлық неміс азаматтарының көптеген маңызды азаматтық құқықтарын жойды. Нацистер Германия үкіметінде күшті қызметтерде болғандықтан, бұл жарлық нацистерге қарсы деп саналған кез келген адамды түрмеге қамауға және нацистік идеологияға «достық» емес деп танылған басылымдарды тоқтатуға заңдық негіз болды. Тарихшылар бұл жарлықты Германияда бір партиялық нацистік мемлекет құрудың маңызды қадамдарының бірі деп есептейді.
The Reichstag Fire Decree (Reichstagsbrandverordnung) is the common name of the Decree of the Reich President for the Protection of People and State (Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat) issued by German President Paul von Hindenburg on the advice of Chancellor Adolf Hitler on 28 February 1933 in immediate response to the Reichstag fire. The decree nullified many of the key civil liberties of German citizens. With the Nazis in powerful positions in the German government, the decree was used as the legal basis for the imprisonment of anyone considered to be opponents of the Nazis, and to suppress publications not considered "friendly" to the Nazi cause. The decree is considered by historians as one of the key steps in the establishment of a one party Nazi state in Germany.
Өмірбаян
Гитлер Германия канцлері болып тағайындалғаннан кейін, 1933 жылдың 30 қаңтарында президент фон Гинденбург оны коалициялық үкіметті басқаруға шақырды. Гитлер үкіметі фон Гинденбургті Рейхстагты таратып, 5 наурызға сайлау өткізуге шақырды. 1933 жылдың 27 ақпанында, парламент сайлауына алты күн қалғанда Рейхстаг ғимаратында өрт шықты. Өрттің нақты жағдайы әлі күнге дейін белгісіз болса да, Гитлер мен оның жақтастары өздерінің билігін нығайту үшін тез арада отты пайдаланғаны анық. Гитлер өрттің шығуына Германияның Коммунистік партиясын (КПД) кінәлады және өрт неміс халқын нацистерді қолдауға итермелейді деп сенді. Рудольф Дильс айтқандай, Гитлер отқа қарап айқайлап: "Бұл төмен адамдар біздің жақта қалай тұратынын түсінбейді. Олардың тышқан тесіктерінде, олар қазір шығуды қалайды, әрине, олар халықтың құттықтауын естімейді." Рейхстаг ғимаратының өртеуін коммунистік көтерілістің алғашқы соққысы ретінде пайдаланып, нацистер миллиондаған немістерді коммунистік террордың қатерінен қорқынышқа бөледі. Ресми есепте: Рейхстагты өртеу қанды көтеріліс пен азаматтық соғысқа сигнал беру үшін жасалды. Берлинде ірі көлемде тонау сейсенбі күні таңғы сағат төртте жоспарланған. Бүгіннен бастап бүкіл Германия бойынша белгілі тұлғаларға, жеке меншікке, бейбіт халықтың өмірі мен қауіпсіздігіне қарсы террористік әрекеттер басталады және жалпы азаматтық соғыс басталмақ. Өрттен бірнеше сағат өткен соң ондаған коммунистер түрмеге қамалды. Келесі күні Пруссияның ішкі істер министрлігінде, Герман Геринг басшылығымен, тұтқындауларды заңмен қамтамасыз етудің жолдары талқыланды. Пруссияның мемлекеттік полициясының бастығы Людвиг Грауерт Веймар конституциясының 48-бабына сәйкес төтенше президенттік жарлық ұсынды, бұл президентке рейхстагтың келісімінсіз қоғамдық қауіпсіздікті қорғау үшін қажетті кез келген шара қолдану құқығын берді. Ол коммунистік зорлық-зомбылықтың алдын алу деген сылтаумен азаматтық бостандықтардың көпшілігін тоқтататын еді. Министрлер кабинетінде мұндай шараларды қабылдау туралы талқылаулар жүргізілді. Нацистердің коалициялық серіктесі, Германия Ұлттық Халық партиясының (DNVP) мүшесі, Әділет министрі Франц Гюртнер, 27 ақпанның түстен кейін министрлік алдына қаулы жобасын әкелді. Рейхстагтағы өрт туралы жарлық қабылданғаннан кейін үш аптадан кейін Гитлер Германияға қатысты билігін күшейтіп, "Қосымша өкілеттік туралы" заң қабылдады. Бұл акт Гитлер кабинетіне рейхстагтан заң қабылдамай-ақ заң шығару құқығын берді, тиімді түрде Гитлерге диктаторлық өкілеттік берді. Кездейсоқ жағдайға ешнәрсе қалдырмай, нацистер кворумды анықтау үшін тұтқындалған КПД депутаттарын санамады. Сонымен қатар, олар Рейхстагтағы өрт туралы жарлықтың ережелерін бірнеше СДП депутаттарын ұстауға қолданды. Көптеген басқалары жер аударылды. Осының барлығы конституцияда талап етілген үштен екі көпшіліктен асып, дауыс беруге қатысқан депутаттардың 85 пайызымен қабылданатынды қамтамасыз етті. Отырыс соншалықты қорқынышты жағдайда өтті, егер КПД және СДПК депутаттары қатысса да, заңға сәйкес қажетті көпшілік дауыс жиналатын еді. Британдық тарихшы Ричард Дж. Эванс өзінің "Үшінші рейхтің тууы" атты кітабында, Рэйх комиссарларының мемлекеттерді нацистік етудегі рөліне байланысты, Қосымша өкілеттік туралы заң заңды түрде жарамсыз деп дәлелдеді. Эванс мемлекеттердің "Рейншратта дұрыс құрылмаған немесе өкілдік етпегенін" және сондықтан палатаның "Қосымша өкілеттік туралы" заң қабылдауға берген дауысы "бұрыс" екенін айтты. Теориялық тұрғыдан алғанда, 48-бап рейхстагқа Рейхстагтың өрт туралы жарлығын орындау үшін қабылданған шараларды жоюды талап ету құқығын берді. Алайда, оны жоюдың кез келген шынайы мүмкіндігі шілдеде аяқталды; бұл уақытқа дейін басқа партияларға тікелей тыйым салынды немесе оларды қорқытып, өздерін таратып жіберді, ал нацистік партия Германиядағы жалғыз заңды партия деп жарияланды. Рейхстагтағы өрт туралы жарлық нацистік дәуірде күшінде болды, бұл Гитлерге әскери заңмен теңестірілген режимде билік етуге мүмкіндік берді. Бұл заңмен бірге Гитлер диктатурасының заңды негізін қалады. Гитлердің мыңдаған жарлықтары, мысалы Германияны бір партиялы мемлекетке айналдырған жарлықтары, оның өкілеттігіне, яғни 48-бапқа негізделген. Бұл Гитлер Веймар конституциясын ресми түрде жоймауының басты себебі болды, бірақ ол енді Қосымша өкілеттік туралы заң қабылданғаннан кейін ешқандай мәнді құндылыққа ие болмады. Нацистердің Рейхстагтағы өрт туралы жарлықты диктатураларына заңдылық сыртқы көрінісін беруге қолдануы, сондай-ақ 48-баптың кең ауқымдағы қолданылуы, Германия Федерациясының соғыстан кейінгі Негізгі заңын жасағандардың ойында жақсы жатты. Олар президенттің өкілеттіктерін айтарлықтай шектеуге бел буды, олардың нақты атқарушылық билігі жоқ деңгейге дейін.
The burning of the Reichstag was intended to be the signal for a bloody uprising and civil war. Large scale pillaging in Berlin was planned for as early as four o'clock in the morning on Tuesday. It has been determined that starting today throughout Germany acts of terrorism were to begin against prominent individuals, against private property, against the lives and safety of the peaceful population, and general civil war was to be unleashed
Within hours of the fire, dozens of Communists had been thrown into jail. The next day, officials in the Prussian Ministry of the Interior, which was led by Hermann Göring, discussed ways to provide legal cover for the arrests. Ludwig Grauert, the chief of the Prussian state police, proposed an emergency presidential decree under Article 48 of the Weimar Constitution, which gave the president the power to take any measure necessary to protect public safety without the consent of the Reichstag. It would have suspended most civil liberties under the pretence of preventing further Communist violence. There had already been discussions within the Cabinet about enacting such measures. Justice Minister Franz Gürtner, a member of the Nazis' coalition partner, the German National People's Party (DNVP), had actually brought a draft decree before the cabinet on the afternoon of 27 February. Just over three weeks after the passage of the Reichstag Fire Decree, Hitler further tightened his grasp on Germany by the passage of the Enabling Act. This act gave Hitler's cabinet the power to decree laws without being passed by the Reichstag—effectively giving Hitler dictatorial powers. Leaving nothing to chance, the Nazis did not even count the arrested KPD deputies for the purposes of determining a quorum. They also used the provisions of the Reichstag Fire Decree to detain several SPD deputies. Many others fled into exile. All of this ensured that it would pass with over 85 percent of the deputies who were present and voting, far more than the two thirds majority required in the constitution. As it turned out, the session took place in such an intimidating atmosphere that the Enabling Act would have garnered the required supermajority even if all KPD and SPD deputies had been present. In his book, The Coming of the Third Reich, British historian Richard J. Evans argued that the Enabling Act was legally invalid, in part because of the Reich Commissars' role in Nazifying the states. Evans argued that the states were "not properly constituted or represented" in the Reichsrat, and therefore that chamber's vote to pass the Enabling Act was "irregular." In theory, Article 48 gave the Reichstag the power to demand the cancellation of the measures taken to enforce the Reichstag Fire Decree. However, any realistic chance of it being cancelled ended in July; by this time the other parties had either been banned outright or intimidated into dissolving themselves, and the Nazi Party had been declared the only legal party in Germany. The Reichstag Fire Decree remained in force for the duration of the Nazi era, allowing Hitler to rule under what amounted to martial law. Along with the Enabling Act, it formed the legal basis for Hitler's dictatorship. Thousands of Hitler's decrees, such as those which turned Germany into a one party state, were explicitly based on its authority, and hence on Article 48. This was a major reason Hitler never formally abolished the Weimar Constitution, though it no longer had any substantive value after the passage of the Enabling Act. The Nazis' use of the Reichstag Fire Decree to give their dictatorship the appearance of legality, combined with the broader misuse of Article 48, was fresh on the minds of framers of the postwar Basic Law for the Federal Republic of Germany. They opted to significantly curb the powers of the president, to the point that they have little de facto executive power.