Кіріспе

Базальды алдыңғы мидың аймағы

Nucleus accumbens (NAc немесе NAcc; сондай-ақ accumbens ядросы, немесе бұрынғы nucleus accumbens septi, латын тілінде 'септумға жақын ядро') – гипоталамустың преоптикалық аймағына ростральды орналасқан базальды алдыңғы мидың аймағы. Nucleus accumbens және иіс сезу түбіршегі бірлесіп, вентральді жолақты дене құрайды. Вентральді және дорсальді жолақты денелер бірігіп жолақты денелерді құрайды, ол базальды ганглияның негізгі бөлігі болып табылады. Мезолимбикалық жолдың дофаминергиялық нейрондары nucleus accumbens және иіс сезу түбіршегінің GABAergic орта тікенді нейрондарына проекция жасайды. Бұған қоса, nucleus accumbens ядросының бөлігі баяу толқынды ұйқының туындауына тікелей қатысады. Ол жаңа моторлық бағдарламаларды кодтауға да қатысады. Nucleus accumbens вентральді тегментальді аймақтан дофаминергиялық сигналдарды қабылдайды, олар мезолимбикалық жол арқылы байланысады. Nucleus accumbens көбінесе кортикальді-базальді ганглия-таламус-кортикальді циклдің бір бөлігі ретінде сипатталады. Nucleus accumbens – мидағы гистамин нейрондарының жалғыз көзі болып табылатын туберомамилярлық ядродан жоғары тығыздықпен гистаминдік проекциялар алатын сирек аймақтардың бірі.

Шығысы

Нуклеус аккумбенс шығыс нейрондары аксоналдық проекцияларды базальды ганглияға және глобус паллидустың вентральды аналогы – вентральды паллидусқа (ВП) жібереді. ВП өз кезегінде, арқалық таламустың медиалдық арқалық ядросына проекция жасайды, ол префронтальді қабыққа, сондай-ақ вентральды және арқалық жолақты денеге проекция жасайды. Нуклеус аккумбенс эфференттерінің басқалары: вентральды тегментальды аймақтың құйрығымен, қара затпен және пондардың ретикулярлық формациясымен байланыстар. Бұл аралас типтегі NAcc MSN-дері D1 және D2 типті рецепторларымен бірге көбінесе NAcc қабығымен шектеледі. Қабық нейрондары, ядромен салыстырғанда, дендриттік тікендердің тығыздығы төмен, терминалдық және тармақты сегменттері аз. Қабық нейрондары жасушалық комиссураның астындағы бөлігіне, сондай-ақ вентральды тегментальды аймаққа, гипоталамусқа және кеңейтілген миндальға кең проекция жасайды. Функционалдық рөлі: Нуклеус аккумбенс қабығы сыйақының танымдық өңдеуіне қатысады, оның ішінде белгілі бір жағымды стимулдарға субъективті «ұнату» реакциялары, мотивациялық маңыздылық және оң күшейту. NAcc қабығының белгілі бір Павловтық-инструментальдық трансферді ортадастауы да көрсетілген, бұл классикалық шартты стимулдың оперативті мінез-құлқын өзгертетін құбылысы. Ұсынылатын препараттар қабықтағы ядроға қарағанда дофамин бөлінуіне күштірек әсер етеді, ал D2 типті орта тікенді нейрондар жеккөрумен байланысты танымдық процестерді қамтамасыз етеді.

Ұяшық түрлері

NAcc нейрондарының шамамен 95% -ы GABAергиялық орташа тікенді нейрондар (MSN) болып табылады, олар негізінен D1 немесе D2 типті рецепторларды экспрессиялайды; Екі заттың да дофаминергиялық нейромодуляторлар ретінде қызмет ететіні және мезолимбикалық дофамин нейрондарының аксондық терминалында VMAT2 және TAAR1 арасындағы өзара әрекеттесу арқылы NAcc-қа дофаминнің қайта сіңуін және босатылуын реттейтіні белгілі. Глюкокортикоидтар және дофамин: Глюкокортикоид рецепторлары ядролық аккумбенс қабығындағы жалғыз кортикостероид рецепторлары болып табылады. L-ДОФА, стероидтар және әсіресе глюкокортикоидтар қазіргі уақытта психоздық мәселелерді тудыратын жалғыз белгілі эндогендік заттар болып табылады, сондықтан глюкокортикоид рецепторларына қатысты дофаминергиялық проекцияларға гормоналды бақылауды түсіну психоздық симптомдарды емдеудің жаңа әдістеріне әкелуі мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеу глюкокортикоид рецепторларын басу дофаминнің босатылуын азайтатынын көрсетті, бұл болашақта психоздық симптомдарды жеңілдету үшін глюкокортикоидтарға қарсы препараттарды қолдануға бағытталған зерттеулерге әкелуі мүмкін. GABA: GABA агонистері мен антагонистерін қолданған егешқұйрықтардағы соңғы зерттеулер NAcc қабығындағы GABAA рецепторларының дофаминның әсерінен туындаған айналу мінез-құлқын тежеуге қабілетті екенін, ал GABAB рецепторларының ацетилхолин арқылы айналу мінез-құлқын тежеуге қабілетті екенін көрсетті. Глутамат: Зерттеулер НАСК өзегіндегі глютаматергиялық NMDA рецепторларын жергілікті түрде блокадалау кеңістіктік оқынуды нашарлататынын көрсетті. Тағы бір зерттеуде NMDA және AMPA (екі глутамат рецепторы) де инструменталдық оқынуды реттеуде маңызды рөл атқаратыны көрсетілді. Серотонин (5 HT): Жалпы алғанда, 5 HT синапстары NAcc қабығындағы ядроға қарағанда көбірек таралған және көбірек синапты байланыстарға ие. Олар сондай-ақ үлкен және қалың, және олардың ядродағы аналогтарына қарағанда көбірек ірі тығыз ядролы везикулаларды қамтиды.

Сыйлық және күшейту

Nucleus accumbens, сыйақы жүйесінің бір бөлігі ретінде, сыйақы беретін ынталандыруларды өңдеуде маңызды рөл атқарады, ынталандыруларды нығайтады (мысалы, тамақ және су) және сыйақы да, нығайту да болатын жағдайларды (ерекше дәрілер, секс және жаттығулар) қамтиды. Фармакологиялық манипуляциялардың мол дәлелдері ядролық аккумбенс нейрондарының қозғызу қабілетін төмендетудің сыйақы екенін де көрсетеді, мысалы, μ опиоидты рецепторларын ынталандыру сияқты. Nucleus accumbens-тегі қандағы оттегі деңгейіне тәуелді сигнал (BOLD) жағымды, эмоционалдық тұрғыдан қоздыратын суреттерді қабылдау кезінде және жағымды, эмоционалдық көріністерді ойдағыдай елестету кезінде таңдамалы түрде артады. Дегенмен, BOLD аймақтық таза қозғызудың тежелуге қатынасын тікелей емес өлшем деп есептелгендіктен, BOLD-тың валенттілікке байланысты өңдеуді қаншалықты өлшейтіні белгісіз. Limbic аймақтардан NAcc-ке көптеген кірістер мен NAcc-тен моторлық аймақтарға күшті шығыстар болғандықтан, Гордон Могенсен ядролық аккумбенсті лимбикалық және моторлық жүйелер арасындағы байланыс ретінде сипаттады. Nucleus accumbens ләззат сезімімен тікелей байланысты. Rostrodorsal квадранттағы медиалдық қабықшаға μ опиоидты агонисттер, δ опиоидты агонисттер немесе κ опиоидты агонисттердің микроинъекциялары «ұнатуды» күшейтеді, ал көбірек caudal инъекциялар жеңіл реакцияларды, ұнату реакцияларын немесе екеуін де тежеуі мүмкін. AMPA антагонисттерінің және, аз дәрежеде, GABA агонисттерінің мотивациялық әсері анатомиялық тұрғыдан икемді. Стрестік жағдайлар қорқыныш тудыратын аймақтарды кеңейте алады, ал таныс орта қорқыныш тудыратын аймақтың мөлшерін азайта алады. Сонымен қатар, орбитофронталды қабықтың (OFC) кірісі жауапты әрекетті тамаққа деген құштарлыққа қарай бұрмалайды, ал инфралимбикалық кіріс, адамның субгенуальді цингулятты қабығына баламасы, валенттілігіне қарамастан жауапты басады. Dorsal striatum-да D1 және D2 MSN арасында дихотомия байқалады, біріншісі қозғалысты нығайтады және күшейтеді, ал екіншісі жағымсыз және қозғалысты азайтады. Мұндай айырмашылық әдетте nucleus accumbens-ке де қатысты деп есептеледі, бірақ фармакологиялық және оптогенетикалық зерттеулердің нәтижелері келіспейді. Сонымен қатар, NAcc MSN-ның бір бөлігі D1 және D2 MSN-дарын білдіреді, ал D1 және D2 рецепторларының фармакологиялық белсендірілуі міндетті түрде нейрондық популяцияларды дәл белсендіруі қажет емес. Көптеген зерттеулер D1 немесе D2 MSN-ның селективті оптогенетикалық ынталандыруының қозғалыс белсенділігіне әсер ететінін көрсетпесе де, бір зерттеуде D2 MSN ынталандыруымен базалық қозғалыс белсенділігінің төмендегені туралы хабарланды. Екі зерттеуде D2 MSN белсенділігі кокаиннің күшейту әсерін азайтатыны көрсетілген, бірақ бір зерттеуде әсер байқалмады. PIT бойынша бағаланғандай, NAcc D2 MSN белсенділігі мотивацияны арттырады және VTA ынталандыруының күшейту әсері үшін D2 рецепторларының белсенділігі қажет. 2018 жылғы зерттеуде D2 MSN белсенділігі жамбас паллидумын тежеу арқылы мотивацияны күшейтетіні, осылайша VTA-ны тежемейтіні анықталды.

Аналық мінез-құлық

2005 жылы жүргізілген функционалдық МРТ зерттеуі көрсеткендей, аналық тышқандар балаларының қасында болғанда, нығайту процесіне қатысатын ми аймақтары, оның ішінде ядролық аккумбенс, қатты белсенді болады. Аналық мінез-құлық кезінде дофамин деңгейі ядролық аккумбенсте артады, ал осы аймақтағы зақымданулар аналық мінез-құлықты бұзады. Әйелдерге жат нәрестелердің суреттері көрсетілгенде, функционалдық МРТ ядролық аккумбенс және оған жақын каудатты ядродағы ми белсенділігінің жоғарылауын көрсетеді, бұл әйелдердің осы нәрестелерді қаншалықты "сүйкімді" деп санағанына пропорционалды.

Аверсия

D1 типті орташа нейронды тікелей (MSN) ядросының аккумбенс бөлігіндегі белсенділігі сыйлыққа байланысты, ал D2 типті орташа нейронды тікелей (MSN) ядросының аккумбенс бөлігіндегі белсенділігі жақтырмаушылықты күшейтеді.

Ұйқының баяу толқыны

2017 жылдың соңында оптогенетикалық және химиогенетикалық әдістерді қолданған кеміргіштердегі зерттеулер, ядролық аккумбенс ядросындағы жанама жол (яғни D2 түрі) орта тікенді нейрондарының аденозин A2A рецепторларын коэкспрессиялайтын және вентральді паллидумға проекциялайтын нейрондардың баяу толқындық ұйқыны реттеуге қатысқанын көрсетті. Осы NAcc ядролық нейрондарының химиогенетикалық ингибициясы ұйқыны тежейді. Бұл өзгерістерді тудыратын ең маңызды транскрипция факторлары – ΔFosB, циклді аденозин монофосфаты (cAMP) жауап элементімен байланысатын белок (CREB) және ядролық фактор каппа B (NFκB). ΔFosB-ның жоғары экспрессиясы алкогольге (этанолға), каннабиноидтарға, кокаинге, метилфенидатқа, никотинге, опиоидтарға, фенциклидинге, пропофолға және басқа да стимуляторларға тәуелділік дамуымен байланысты. Nucleus accumbens ΔJunD экспрессиясының артуы, созылмалы есірткі қолдану кезінде байқалатын көптеген нейрондық өзгерістерді азайтуы немесе тоқтатуы мүмкін (яғни ΔFosB арқылы болатын өзгерістер). Табиғи сыйақылар, есірткілер сияқты, accumbens ядросында ΔFosB-ді индукциялайды, ал осы сыйақыларды созылмалы түрде алу ΔFosB-ның жоғары экспрессиясы арқылы ұқсас патологиялық тәуелділік күйіне әкелуі мүмкін. Осылайша, ΔFosB табиғи сыйақыларға тәуелділікте де маңызды транскрипция факторы болып табылады.

Есірткі сыйақыларына ұқсас, есірткі емес сыйақылар да NAcc қабығында клеткадан тыс допамин деңгейін арттырады. Есірткінің NAcc қабығы мен ядросындағы допамин шығаруы көбінесе дағдылануға (яғни есірткіге төзімділік дамуы: қайталап қолдану нәтижесінде болашақ есірткі әсерінен допамин шығарудың төмендеуі) бейім емес; керісінше, NAcc қабығы мен ядросында допамин шығаруды тудыратын есірткілерге қайталап әсер ету көбінесе сенсибилизацияға (яғни қайталап қолдану нәтижесінде болашақ есірткі әсерінен NAcc-те босатылатын допамин мөлшерінің артуы) әкеледі. Есірткіге қайталап әсер етуден кейін NAcc қабығында допамин шығарудың сезімталдануы стимул-есірткі байланыстарын нығайтуға (яғни есірткі пайдалану қоршаған ортаның ынталандыруымен қайталап жұптасқанда болатын классикалық кондиционирлеу) қызмет етеді, ал бұл байланыстар жойылуға аз бейім болады (яғни есірткі пайдалану мен қоршаған ортаның ынталандыруы арасындағы классикалық шартталған байланыстарды "ұмыту" қиынырақ). Қайталап жұптасқаннан кейін, бұл классикалық шартталған қоршаған орта ынталандырулары (мысалы, есірткі пайдаланумен жиі жұптасатын жағдайлар мен заттар) көбінесе есірткі пайдаланудың екінші реттік күшейткіші ретінде әрекет ететін есірткі сигналдары болады (яғни, бұл қауымдастықтар орнатылғаннан кейін, жұптасқан қоршаған орта ынталандыруына ұшырау олармен байланысты есірткі пайдалануға құштарлық немесе тілек тудырады).

Депрессия

2007 жылдың сәуір айында екі зерттеу тобы ауыр депрессияны емдеу үшін терең ми стимуляциясын қолдану мақсатында аккумбенс ядросына электродтар енгізгенін хабарлады. 2010 жылы жүргізілген тәжірибелерде терең ми стимуляциясының аккумбенс ядросына әсері электроконвульсивті терапия және басқа емдерге жауап бермеген науқастардың 50%-ында депрессия симптомдарын азайтуға көмектескені анықталды. Nucleus accumbens терапияға төзімді обсессивті-компульсивті бұзылысы бар пациенттердің шағын топтарын емдеу үшін де қолданылды.

Аблация

Құмарлықты емдеу және психикалық ауруларды емдеу мақсатында ядролық аккумбенстің радиожиілік абляциясы жасалған. Нәтижелер нақты емес және даулы.

Плацебо әсері

NAcc-тің белсенділігі, пайдаланушыға плацебо берілген кезде дәрінің тиімді болады деген күтілуімен байланысты болатыны көрсетілді, бұл плацебо әсерінде accumbens ядросының ролі бар екенін көрсетеді.