Кіріспе
Құрама Штаттардағы Холокост мемориалдық мұражайы (USHMM) – Холокост құрбандарын еске алу үшін АҚШ-тың ресми мемориалы. Вашингтондағы Ұлттық алаңның жанында орналасқан USHMM Холокост тарихын құжаттауға, зерттеуге және түсіндіруге арналған. Ол әлемдік көшбасшылар мен азаматтарға жеккөрушілікпен күресуге, геноцидтің алдын алуға, адамның қадір-қасиетін арттыруға және демократияны нығайтуға көмектесуге бағытталған. 2008 жылы мұражайдың жұмыс бюджеті 120,6 миллион долларды құрады, штаттық қызметкерлер саны 400-ге жуық, 125 мердігер, 650 ерікті, 91 Холокосттан аман қалған адам және 175 000 мүше болды. Мұражайдың Нью-Йорк, Бостон, Бока-Ратон, Чикаго, Лос-Анджелес және Даллас қалаларында филиалдары бар. 1993 жылдың 22 сәуірінде ашылғанынан бері мұражайды 40 миллионға жуық адам, оның ішінде 10 миллионнан астам мектеп оқушысы, 99 мемлекет басшысы және 211 ел мен аумақтан келген 3 500-ден астам шетелдік лауазымды тұлға барды. Мұражайға келушілердің көп бөлігі әлемнің түкпір-түкпірінен келді, олардың 10 пайыздан азы еврейлерді құрады. 2008 жылы мұражайдың веб-сайтына күніне орта есеппен 100 елден 25 миллион келуші кірді. Осы келушілердің 35 пайызы АҚШ-тан тыс елдерден келген. Мұражай Смитсон институт мұражайларымен бірге орналасқан.
Тарих
1978 жылы 1 қарашада президент Джимми Картер Холокост жөніндегі президенттік комиссияны құрды, оған көрнекті жазушы, қоғамдық белсенді және Холокосттан аман қалған Эли Визель төрағалық етті. Комиссияның міндеті Холокост құрбандарына арналған ескерткішті құру және оны күтіп ұстау, сондай-ақ оларды жыл сайын еске алу рәсімдерін ұйымдастыру мәселелерін зерттеу болды. Бұл міндеттеме Визель мен Ричард Кригердің бірлескен еңбегінің нәтижесі болды (түпнұсқа құжаттар Джимми Картер мұражайында сақталады). 1979 жылы 27 қыркүйекте Комиссия өз есебін президентке ұсынды, онда Вашингтон қаласында ұлттық Холокост мемориалдық мұражайын құру ұсынылды. Мұражай үш негізгі бөлімнен тұруы керек еді: ұлттық мұражай/мемориал, білім беру қоры және ар-ождан комитеті. 1980 жылы АҚШ Конгресі мұражай құру туралы бірауыздан шешім қабылдағаннан кейін, федералды үкімет Вашингтон монументіне жақын жерді құрылыс үшін бөлді. Мұражайдың алғашқы директоры Ричард Кригер, кейіннен директор болған Ешахау Вайнберг және төраға Майлз Лерманның басшылығымен ғимарат дизайны, артефактілерді сатып алу және көрмелерді жасау үшін жеке көздерден шамамен 190 миллион доллар жиналды. 1988 жылдың қазан айында президент Рональд Рейган сәулетші Джеймс Инго Фрид жобалаған ғимараттың іргетасын салуға қатысты. 1993 жылдың 22 сәуірінде өткен арнау салтанатында Америка президенті Билл Клинтон, Израиль президенті Хайм Герцог, төраға Харви Мейерхофф және Эли Визель сөз сөйледі. 1993 жылдың 26 сәуірінде мұражай жалпыхалыққа ашылды. Оның алғашқы келушісі Тибеттің 14-ші Далай-ламасы болды.
Шабуылдар
2002 жылы федералды сот қазылар алқасы ақ нәсілшіл Лео Фелтон мен Эрика Чейзді американдық афроамерикандық және еврей қауымдастықтарымен байланысты бірнеше мекемені бомбалауды жоспарлағандары үшін кінәлі деп тапты, соның ішінде USHMM. 2009 жылдың 10 маусымында 88 жастағы Джеймс фон Брунн, антисемит, музейдің арнайы полиция қызметкері Стивен Тайрон Джонсты атып жаралады. Арнайы полиция офицері Джонс пен фон Брунн ауыр жарақат алып, жедел жәрдеммен Джордж Вашингтон университетінің ауруханасына жеткізілді. Арнайы полиция офицері Джонс кейіннен алған жарақаттарынан көз жұмды; ол USHMM-дегі ресми ескерткіште мәңгілікке сақталды. Фон Бруннның бұрын қылмыстық істері болған, ол Солтүстік Каролина штатындағы Батнер федералды түрмесінде қылмыстық іс қаралуы аяқталмас бұрын қайтыс болды.
Сәулет
Пей Кобб Фрид және Партнерлер архитекторы Джеймс Инго Фрид пен Финегольд Александр және Ассошиэйтедс компаниялары бірлесіп, USHMM "естеліктің резонаторы" ретінде салынды. (Фрид Германияда еврей отбасында дүниеге келген, 1939 жылы тоғыз жасында нацистік режимнен қашып келген ата-анасымен бірге АҚШ-қа көшіп келді.) Ғимараттың сыртқы пішіні Вашингтон қаласының неоклассикалық, грузин және заманауи архитектурасымен үйлесіп кетеді. Ішке кірген кезде әрбір архитектуралық элемент Холокостқа байланысты жаңа мағынаға ие болады. Ғимаратты жобалау барысында Фрид Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі неміс архитектурасын зерттеді және Еуропа бойынша Холокост болған жерлерді аралады. Музей ғимараты мен ішіндегі көрмелер алдау, қорқыныш және салтанаттылық сезімін туғызуға арналған, бұл Вашингтон қаласының әдеттегі қоғамдық ғимараттарымен байланыстырылатын жайлылық пен сән-салтанатқа қарсы келеді. USHMM құрылысына Вайскопф & Пикворт, Косентини Ассошиэйтс ЛЛП, Жюль Фишер және Пол Маранц компаниялары да қатысты, олардың барлығы Нью-Йорк қаласынан. Құрылыс инженерлік фирмасы – "Северуд Ассошиэйтедс". Музейдің Мейерхофф театры мен Рубенштейн аудиториясын Нью-Йорк қаласының Жюль Фишер Ассошиэйтедс компаниясы салды. Тұрақты көрмені Ralph Appelbaum Associates жобалады.
Көрмелер
USHMM 1993 жылдан бері үздіксіз ашық екі көрмені және Холокост пен адам құқықтарына қатысты тақырыптар бойынша ауыспалы көрмелерді ұсынады.
Еске алу залы
Еске алу залы – Холокост құрбандары мен осы қырқынынан аман қалғандарға арналған USHMM-нің ресми ескерткіші. Келушілер алтыбұрышты залда шамдар жағып, мәңгілік отты көре алады.
Тұрақты көрме
900-ден астам артефакт, 70 бейнемонитор және тарихи фильмдер мен куәгерлердің куәліктерін көрсететін төрт театрды пайдалана отырып, USHMM тұрақты көрмесі – мұражайдағы ең көп талданған экспонат. Бірінші қабаттағы үлкен өнеркәсіптік лифттерге кіргенде, келушілерге жеке куәліктер беріледі, олардың әрқайсысы Холокосттың кездейсоқ құрбаны немесе аман қалған адамның тарихын айтады. Төртінші қабаттағы лифттерден шыққаннан кейін, келушілер Холокост тарихын хронологиялық тәртіппен көреді, бұл 1933–1939 жылдар аралығында Адольф Гитлер бастаған нацистердің билікке келуінен басталады. Көтерілетін тақырыптарға арий идеологиясы, «Хрусталь түн», антисемитизм және нацистік Германияға қарсы Американың жауабы кіреді. Келушілер үшінші қабатқа қарай жол тартады, онда олар геттолар және «Соңғы шешім» – еврейлерді геноцидке жоспарлау туралы біледі, оның барысында нацистер алты миллион еврейді, көбінесе газ камераларында өлтірді. Тұрақты көрме екінші қабатта одақтас күштердің нацистік концлагерьлерді азат етуімен аяқталады; сонымен қатар, Холокосттан аман қалғандардың куәліктерін үздіксіз көрсетілетін фильм де бар. Бірінші рет келген келушілер осы көрмені өздігінен зерттеуге екі-үш сағат жұмсайды. Кейбір бейнелер мен тақырыптардың мазмұнына байланысты 11 жастан асқан келушілерге қарастырылады. Наурыз және тамыз айлары аралығында тұрақты көрмеге кіру үшін келушілер музейден сол күні тегін, уақыты белгіленген билеттерді алуы керек немесе қызмет ақысын төлеп онлайн билетке тапсырыс беруі мүмкін. Армения геноциді тұрақты көрмеде көрсетілмейді, себебі түрік дипломаттары мұның Түркиядағы еврейлердің қауіпсіздігіне әсер етуі мүмкін екенін ескертті.
Балаларды ұмытпа: Даниялдың оқиғасы
Remember the Children: Daniel's Story – бастауыш және орта мектеп оқушыларына Холокост тарихын түсіндіруге арналған көрме. 1993 жылы ашылған бұл көрме Холокост кезіндегі балалардың нағыз оқиғаларын баяндайды. Даниэль – көрменің алғашқы кураторы Исайя Куперштейннің ұлының есімімен аталады. Ол Энн Левин мен Стэн Вудвордпен бірлесіп көрмені құрды. Оның отбасылар арасында танымал болғандықтан, бүгінге дейін жұртшылыққа ашық.
Стивен Тайрон Джонс ескерткіші
2009 жылдың қазан айында USHMM арнайы полиция офицері Стивен Тайрон Джонстың құрметіне ескерткіш тақтайшаны ашты. 2009 жылдың 10 маусымындағы оқ жарылысынан кейін туған қайғы мен қолдауға жауап ретінде, Стивен Тайрон Джонстың жазғы жастар көшбасшылық бағдарламасын құрды. Әр жыл сайын Вашингтон, Колумбия округінен 50 ерекше жас адам Джонстың естелігін сақтау үшін Холокост туралы білім алуға USHMM-ға шақырылады.
Арнайы көрмелер
Ерекше көрмелердің ішінде "Қауіпті өтірік: Сион ақсақалдарының хаттамалары" (2006) көрмесі бар.
Тұрақты жинақтау
Мұражайдың қорларында өнер туындылары, кітаптар, үнпарақтар, жарнамалар, карталар, тарихи кино- және бейнематериалдар, аудио және бейне түріндегі ауызша куәліктер, музыка және дыбыс жазбалары, жиһаз, сәулеттік фрагменттер, модельдер, машиналар, құралдар, үкіметтік құжаттар мен өзге де ресми жазбалардың микрофильмдері мен микрофиштері, жеке заттар, жеке құжаттар, фотосуреттер, фотоальбомдар және тоқыма өнімдері бар. Бұл ақпаратқа онлайн дерекқорлар арқылы немесе USHMM-ге барып қол жеткізуге болады. Әлемнің түкпір-түкпірінен зерттеушілер USHMM кітапханасына және мұрағатына, сондай-ақ Холокосттан аман қалғандардың Бенджамин мен Владка Мид тізіліміне келеді.
Қаржылық әкімшілік
USHMM-нің бюджеті федералды және жеке кірістердің аралас құрамынан тұрады. 2014–2015 қаржы жылында мұражайдың жалпы кірісі 133,4 миллион долларды құрады, оның ішінде жеке көздерден 81,9 миллион доллар, ал мемлекеттік көздерден 51,4 миллион доллар түсті. Жеке қаражаттың көбі – қайырымдастықтар есебінен түседі. Қысымдардың жалпы сомасы 104,6 миллион долларды құрады, оның 53,5 миллион доллары 421 қызметкердің еңбекақысына жұмсалды. 2015 жылдың 30 қыркүйегіне қарай таза активтер 436,1 миллион долларды құрады, оның 319,1 миллион доллары ұзақ мерзімді инвестицияларға, соның ішінде мұражайдың эндаументіне жатқызылды.
Холокост зерттеулерінің озық орталығы
1998 жылы мұражай Холокост зерттеулерінің озық орталығын (CAHS) құрды. АҚШ Холокост мемориалдық кеңесінің академиялық комитетімен бірлесе жұмыс істей отырып, CAHS Холокост тақырыбындағы ғылыми жобалар мен жарияланымдарды қолдайды (соның ішінде Оксфорд университетінің баспасымен «Холокост және геноцид зерттеулері» ғылыми журналын шығару бойынша ынтымақтастық), Холокостқа қатысты архивтік материалдарды қолжетімді етуге көмектеседі, докторантураға дейінгі және кейінгі зерттеушілерге стипендиялар ұсынады, сондай-ақ семинарлар, ғалымдарға арналған жазғы зерттеу семинарлары, конференциялар, лекциялар мен симпозиумдар ұйымдастырады. CAHS-тің Қонақ ғалымдар бағдарламасы және басқа да шаралар USHMM-ді Холокостты зерттеудегі әлемдік жетекші орталықтардың біріне айналдырды.
Ар-ұждан жөніндегі комитет
Мұражайда АҚШ үкіметі мен жеке қаржыландырылатын сараптамалық орталық – Ар-ождан жөніндегі комитет (CoC) кеңселері орналасқан. Бұл комитет президенттік тапсырма бойынша жаһандық адам құқықтары саласында зерттеу жүргізеді. 1948 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы бекіткен және 1988 жылы АҚШ ратификациялаған геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенцияны пайдалана отырып, CoC Дарфур геноциді, сондай-ақ Ресейдегі соғыс аймағы Чечня бойынша бейтарап сарапшы ретінде танылды. CoC геноцидтік қылмыстарға ұшырауы мүмкін деп санайтын аймақ – Чечня. CoC-нің шешім қабылдау өкілеттігі жоқ және ол АҚШ және басқа елдер үкіметтеріне кеңес беруші мекеме ретінде ғана қызмет етеді.
Холокост туралы білім беру ұлттық институты
USHMM Холокост туралы білім беруді жетілдіруге бағытталған бірнеше бағдарлама жүргізді. Артур мен Рошель Белфер атындағы конференция, Вашингтон қаласында өткізіліп, жыл сайын АҚШ-тың түкпір-түкпірінен 200-ге жуық орта және жоғары мектеп мұғалімдерін қамтыды. Білім беру бөлімі АҚШ-тың әртүрлі аймақтарында мұғалімдерге Холокост тарихын үйренуге, Музей мұғалімдерінің стипендиялық бағдарламасына (MTFP) қатысуға және өз мектептерінде, қоғамда және кәсіби ұйымдарда Холокост туралы білім беру саласындағы көшбасшылар болып табылатын білім берушілердің ұлттық желісіне қосылуға мүмкіндік берді. Кейбір MTFP қатысушылары сондай-ақ Өңірлік білім беру корпусына қатысты, ол Холокост туралы білім беруді ұлттық деңгейде іске асыруға бағытталған жоба болып табылады. 1999 жылдан бері USHMM құқық қорғау органдарының қызметкерлері, әскери қызметкерлер, мемлекеттік қызметкерлер және федералды судьялар сияқты мемлекеттік қызметкерлерге Холокост тарихына негізделген этика сабақтарын ұсынды. Антидефамация лигасымен серіктестікте, ФБР және жергілікті полиция бөлімдері сияқты әлемдік және жергілікті құқық қорғау органдарының 21 000-нан астам қызметкері кәсіби және демократиялық қағидаларға сәйкес әрекет етуге оқытылды.
Лагерьлер мен геттолар энциклопедиясы
Лагерьлер мен геттолар энциклопедиясы, 1933–1945 жылдар – нацистік кезеңдегі Германия басып алған Еуропадағы концлагерьлер мен геттолар тарихын зерттейтін жеті томдық энциклопедиялық серия. Бұл серияны USHMM жасады және Индиана университетінің баспасы жариялады. Серия бойынша жұмыс 2000 жылы USHMM-нің Холокостты зерттеу орталығының ғалымдарымен басталды. Оның бас редакторы және жоба жетекшісі – американдық тарихшы Джеффри П. Мегарги. 2017 жылға дейін екі том жарық көрді, ал үшінші том 2018 жылға жоспарланған. I томда нацистік режимнің алғашқы жылында SA және SS құрған алғашқы лагерьлер, сондай-ақ кейіннен SS Экономикалық басқармасының Бас кеңсесі және олардың көптеген бөлімшелері басқарған лагерьлер туралы мәліметтер келтірілген. Томда 150 автор жазған 1100 мақала бар. Томның көп бөлігі лагерьлердің тізімін жасауға, оның ішінде олардың орналасқан жерлерін, қызмет ету мерзімін, мақсатын, қылмыскерлер мен құрбандарды көрсетуге арналған. II том 2012 жылы жарық көрді, ол Германия басып алған Шығыс Еуропадағы геттоларға арналған.
Қатысу
Онлайн-көрмелері арқылы мұражай Холокост энциклопедиясын жариялады – Холокост оқиғаларын баяндайтын, көп тілді онлайн энциклопедия. Ол БҰҰ-ның ресми тілдерінің барлығында – араб, қытай (мандарин), ағылшын, француз, орыс және испан тілдерінде, сондай-ақ грек, португал, парсы, түрік және урду тілдерінде жарық көрді. Онда мыңдаған жазба бар, тұрақты көрменің келушілеріне берілетін жеке куәліктердің үлгілері де қоса берілген. USHMM Apple Inc. компаниясымен серіктестік құрып, Холокост, антисемитизм және геноцидтің алдын алу туралы iTunes платформасында тегін подкасттар жариялады. Мұражайдың өз YouTube арнасы, Facebook-тағы ресми аккаунты, Twitter парақшасы және электрондық хабар тарату қызметі де бар. Геноцидтің алдын алу картасын жасау жобасы – USHMM мен Google Earth арасындағы ынтымақтастық. Оның мақсаты геноцидке немесе адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелуі мүмкін жаңа дағдарыстар туралы маңызды ақпаратты жинап, бөлісіп, оны әлемге визуализациялау болып табылды. Бұл жоба бастапқыда Дарфур қақтығысына бағытталған, бірақ мұражай оның ауқымын барлық адам құқықтары бұзушылықтарына дейін кеңейтуді көздеп отыр. USHMM адам құқықтары бұзылу жағдайларын бағалау үшін, ақпаратты жылдам бөлісіп, түсінуге мүмкіндік беретін, "жағдайды көруге" және оған тиімді ден қоюға, сондай-ақ әлемнің осы мәселелерге қарсы тиімді әрекет етуіне ықпал ететін интерактивті "жаһандық дағдарыс картасын" құруды жоспарлап отыр.
2018 жылғы Холокост туралы хабардарлық зерттеу
2018 жылы Claims Conference, USHMM және басқа ұйымдар өткізген сауалнамада 1350 американдық ересек адамның 41%-ы және мыңжылдықтардың 66%-ы Аушвицтің не екенін білмейтіні анықталды. Мыңжылдықтардың 41%-ы Холокост кезінде 2 миллион немесе одан аз еврейдің өлтірілгенін дұрыс емес деп айтты, ал 22%-ы Холокост туралы естімегенін мәлімдеді. Сауалнамаға қатысқан американдықтардың 95%-дан астамы Холокосттың Латвия, Литва және Эстония сияқты Балтық мемлекеттерінде болғанын білмеді. Ересектердің 45%-ы мен мыңжылдықтардың 49%-ы Холокост кезінде Германия басып алған Еуропадағы бірде-бір нацистік концлагерь немесе геттоның атын атамады.
Дау
Мұражай Сириядағы азаматтық соғыс сияқты еврей емес контексттегі геноцидке қатысты мәселелерді қарастырудан бас тартқаны үшін сынға ұшырады. 2019 жылдың маусым айында USHMM АҚШ өкілі Александрия Окасио-Кортес АҚШ-тың оңтүстік шекарасындағы ұстау орындарын "концентрациялық лагерьлер" деп атағаннан кейін Холокостқа қатысты терминологияны тиімсіз пайдалану туралы қоғамдық пікірталасқа қатысты. USHMM мәлімдемесінде "Холокост пен басқа да тарихи немесе қазіргі заманғы оқиғалар арасындағы теңеулер жасауға жасалған әрекеттерді біржақты түрде қабылдамайды" делінген. Тарихшылар мен ғалымдар тобы мұражайдың позициясын "Холокост және геноцид бойынша балама зерттеулерден мүлдем алшақ, радикалды ұстаным" деп сипаттайтын ашық хат жазды. Олар бұл позиция "өткеннен сабақ алуды дерлік мүмкін емес етеді" деп мәлімдеді.