Кіріспе

Израильдің Холокост құрбандарына арналған ресми мемориалы — Яд Вашем (; ) Израильдің Холокост құрбандарына арналған ресми мемориалы. Ол қаза тапқан яһудилердің есімін сақтауға, аман қалғандардың куәліктерін жаңғыртуға, нацистік репрессияға қарсы күрескен яһудилерді және мұқтаж яһудилерге көмектескен басқа ұлт өкілдерін құрметтеуге, сондай-ақ болашақта мұндай оқиғалардың қайталанбауы үшін Холокост құбылысын және геноцидті жалпы түрде зерттеуге арналған. Яд Вашемнің веб-сайтында көрсетілгендей, оның миссиясы: "Холокостты құжаттау, зерттеу, білім беру және естелік шараларын ұйымдастыру, сондай-ақ осы ерекше яһуди және адамзат тарихын Израильдегі әрбір адамға, яһуди халқына және әлемдегі барлық маңызды аудиторияға жеткізу". 1953 жылы құрылған Яд Вашем Еске алу тауында, Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Герцль тауының батыс беткейінде, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және Иерусалим орманмен шектес. Мемориалдық кешенде екі түрлі нысан бар: бірі Холокостты ғылыми тұрғыдан зерттеуге арналған, екіншісі — көпшілік мұражайлары мен ескерткіштер. Біріншілеріне Халықаралық Холокост зерттеу институты, мұрағат, кітапхана, баспа үйі және Халықаралық Холокост зерттеу мектебі кіреді; екіншілеріне Холокост тарихы мұражайы, Балалар ескерткіші, Еске алу залы, Холокост өнері мұражайы, мүсіндер, Қоғамдар аллеясы сияқты ашық аудандағы ескерткіштер, сондай-ақ синагог кіреді. Яд Вашемнің негізін қалаушыларының басты мақсаты — Холокост кезінде еврейлерді геноцидтен құтқару үшін жеке тәуекелге барып, материалдық немесе діни мақсаттары болмаған басқа ұлт өкілдерін тану болды. Израиль мемлекеті "Ұлттар арасындағы Адалдар" деп таныған адамдар Яд Вашемнің "Ұлттар арасындағы Адалдар бағы" деп аталатын бөлімінде құрметтеледі. Яд Вашем Батыс қабырғасынан кейін Израильдегі ең көп танымал туристік орын болып табылады және жыл сайын шамамен бір миллион адамды қабылдайды. Кіру тегін.

Тарих

Еврей халқының тарихи отанында нацистік Холокосттың еврей құрбандарына арналған ескерткіш құру ниеті Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, нацистік оккупацияланған елдерде еврейлердің жаппай қырғыны туралы ақпарат тараған кезде туды. Яд Вашем алғаш рет 1942 жылдың қыркүйегінде еврей Ұлттық қорының кеңесінде, Мишмар Ха'емк кибуцының мүшесі Мордехай Шенхави ұсынды. 1954 жылдың 29 шілдесінде Яд Вашем ғимаратының іргетасы Батыс Иерусалимдегі төбеде салынды, ол Естелік төбесі деп аталды. Ұйым Холокост құрбандарының есімдерін жинау, Холокост туралы құжаттарды және куәгерлердің естеліктерін мұрағатқа және кітапханаға жинау, сондай-ақ зерттеулер мен жарияланымдарды дамыту жобаларын бастады. 1957 жылы ескерткіш пен мұражай жұртшылыққа ашылды. Яд Вашемнің орналасқан жері – Герцль тауының батыс беткейі, 1948 жылы Сион тауында құрылған Холокост палатасынан тарихи байланысы жоқ аймақ – қала орталығынан алыс болғандықтан таңдалды. Ескерткіштің негізін қалаушылар халықтың көп шоғырланған жерінде мұңды, қайғылы ескерткіш орнатуды қаламады. «Холокосттан жаңа өркенге» деген идеялық байланыс кейіннен пайда болды: 2003 жылы ғана Яд Вашем мен Герцль тауындағы Ұлттық зират арасындағы байланыс жолы салынды және асфальтталды. Яд Вашемдегі «Қоғамдар алқабы» монументі Холокост кезінде жойылған немесе зардап шеккен 5000-нан астам еврей қауымдарын еске алады, олардың аттары оның биік қабырғаларына қашап жазылған. Яд Вашемнің позициясы бойынша, Холокост еврей халқына бұрын келтірілген кез келген апаттан ерекше, сондықтан оны ғасырлар бойы еврей қауымдарын қинаған өлім мен жойқынның жалғасы ретінде қарастыруға болмайды, оның орнына тарихтағы бірегей кезең, еврей халқын толығымен жоюға бағытталған бұрын-соңды болмаған әрекет деп қарастыру керек. 1982 жылы Яд Вашем Холокост және геноцид тақырыбындағы халықаралық конференцияны ұйымдастырды, онда армян геноциді туралы алты баяндама оқылды. Бірақ Түркия үкіметі еврейлердің өміріне қауіп төнеді деп қорқытқаннан кейін конференциядан бас тартты. 2005 жылдың 15 наурызында Яд Вашемде бұрынғыдан төрт есе үлкен жаңа музей кешені ашылды. Оған жаңа Есімдер залымен Холокост тарихы мұражайы, Холокост өнері мұражайы, көрме павильоны, оқу орталығы және визуалды орталық кірді. Жаңа Яд Вашем мұражайын израильдік-канадалық сәулетші Моше Сафди жобалаған, ол 30 жыл бұрынғы көрмені алмастырды. Бұл 10 жылдық кеңейту жобасының құны 100 миллион долларға бағаланды.

Әкімшілік

2008 жылдың қарашасында рабби Исраил Мейр Лау Томми Лапидтің орнына Яд Вашем кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Кеңестің вице-төрағасы – Моше Кантор. Ицхак Арад 2021 жылдың 6 мамырында қайтыс болғанға дейін кеңес төрағасының орынбасары болды. Ели Визель 2016 жылдың 2 шілдесінде қайтыс болғанға дейін кеңес вице-төрағасы болды. Ицхак Арад 1972 жылдан 1993 жылға дейін директорлық кеңестің төрағасы қызметін атқарды. Оның орнын 2021 жылдың ақпан айына дейін Авнер Шалев басқарды. Шалевтің орнын 2021 жылдың тамыз айында Дани Даян иеленді. Яд Вашем директорлығының мүшелері: Йоси Ахимер, Даниэль Атар, Михал Коэн, Авраам Дюдевани, Болеслав (Болек) Голдман, Вера Г. Головенский, Шломит Казирер, Йоси Катрибас, Йехиел Лекет, Далит Стаубер, Зехава Танне, Шошана Вайншалл және Дуди Зилбершлаг. Бұрынғы қайтыс болған мүшелері – Матитьяху Дроблес, Моше Ха Элион және Барух Шуб. Бас директоры – Цвика Файризен. Халықаралық Холокост зерттеу институтының директоры – Иаэль Нидам Орвието. Холокост зерттеулері кафедрасын Дэн Мичман басқарады. Профессор Иуда Бауэр мен профессор Дина Порат – аға академиялық кеңесшілер. Профессор Порат 2011-2022 жылдар аралығында бас тарихшы болып та қызмет етті. Яд Вашем Израильде және әлем бойынша педагогтар үшін кәсіби даму курстарын ұйымдастырады; Израиль мен шетел мектептері үшін барлық жастағы оқушыларға Холокост тарихын үйрету мақсатында жас ерекшеліктерін ескере отырып, оқу бағдарламаларын, оқу материалдарын әзірлейді; Холокост туралы көрмелер өткізеді; Холокост құрбандарының есімдерін жинақтайды; фотосуреттер, құжаттар мен жеке заттарды жинап сақтайды; Холокост құрбандарын еске алу үшін «Куәлік беттерін» жинақтайды. Яд Вашем Холокост кезінде қаза болған алты миллион еврейдің және сол кезеңде жойылған еврей қауымдастықтарының есімдерін сақтап қалуға тырысады. Еске алу рәсімдерін өткізеді, Холокост зерттеу жобаларын қолдайды, симпозиумдар, семинарлар мен халықаралық конференцияларды ұйымдастырып, үйлестіреді, Холокостқа қатысты зерттеулер, естеліктер, құжаттар, альбомдар мен күнделіктерді жариялайды. Яд Вашем Холокост кезінде еврейлерді құтқару үшін өмірін қауіпке тіккен еврей емес азаматтарды да құрметтейді. 1993 жылы құрылған Яд Вашемдегі Холокост зерттеулерінің халықаралық институты студенттерге, мұғалімдерге және педагогтарға нұсқаулықтар мен семинарлар ұсынады және сыныпта пайдалануға арналған оқу-әдістемелік құралдарды әзірлейді. Яд Вашем жыл сайын мыңдаған отандық және шетел мұғалімдерін даярлайды. Яд Вашем ағылшын, неміс, иврит, парсы, француз, орыс, испан және араб тілдерінде веб-сайтты иеленеді. 2013 жылы Яд Вашем араб тілінде онлайн-науқанды бастады. Бұл науқан әлемнің түкпір-түкпірінен 2,4 миллионнан астам араб тілді адамға жетті, ал Яд Вашем веб-сайтына трафик үш есеге өсті. Институттың саясаты бойынша, Холокостты «ешқандай басқа оқиғамен салыстыруға болмайды». 2009 жылы Яд Вашем еврейлердің Холокост кезіндегі қайғысын 1947-1949 жылдардағы Палестина соғысы кезінде палестиналықтардың бастан өткерген қайғысымен, соның ішінде Дейр Ясин қырғынымен салыстырғандық үшін доцентті жұмыстан шығарды.

"Яд-Вашем" зерттеулері

Yad Vashem Studies – Холокост тақырыбындағы, рецензиядан өткен жарты жылдық ғылыми журнал. 1957 жылдан бері ағылшын және иврит тілдерінде жарық көріп келеді.

Мұражай

Еске алу тауындағы Яд-Вашем ғимараты 1957 жылы салтанатты түрде ашылды. 1958 жылы ашылған алғашқы көрмелері Холокост құжаттарына арналған еді. 1959 жылы ашылған екінші көрмеде Холокост геттолары мен лагерьлерінен алынған суреттер ұсынылды. 1993 жылы ескі мұражайдың орнына үлкен әрі технологиялық жағынан жетілдірілген мұражай салу жоспарланды. Канадалық-израильдік архитектор Моше Сафди жобалаған жаңа ғимараттың ұзын дәлізі 10 көрме залымен жалғастырылған, олардың әрқайсысы Холокост тарихының әртүрлі кезеңіне арналған. Мұражай Холокост құрбандары мен аман қалғандардың 90 жеке тағдырын біріктіріп, аман қалғандар мен басқалар сыйлаған 2500-ге жуық жеке затты, соның ішінде суреттер мен хаттарды көрсетеді. Ескі тарихи көрмелер, антисемитизм мен нацизмнің өрлеуіне арналған экспозициялар, Холокост құрбандары болған еврейлердің жеке оқиғаларына бағытталған көрмелермен алмастырылды. Мұражайдың кураторы және төрағасы Авнер Шалевтің сөзіне сәйкес, жаңа мұражайға келушілердің назары "әр адамның көзіне қарап, оның тағдырын сезінуге" бағытталған. "Алты миллион құрбан деудің орнына, алты миллион жеке адам өлтірілді" деді ол. 2019 жылдың сәуір айында Яд-Вашем Холокосттан қалған миллиондаған артефакттарды сақтау және консервациялау үшін жаңа жинақтау орталығын ашты.

Сәулет

Яд Вашемнің жобасына алғаш қатысқан архитектор Муньо Вайнрауб болды, ол 1943 жылдан 1960 жылға дейін архитектуралық серіктесі Аль Мансфилдпен бірге жұмыс істеді. Моше Сафди жобалаған жаңа Холокост тарихы мұражайы үшбұрышты бетон призма тәрізді, ол ландшафты кесіп өтеді және шатыр терезесі арқылы жарықтандырылады. Келушілер негізгі залдан тармақталатын жер асты галереялары арқылы белгіленген маршрутпен жүреді, әлі ұсынылмаған материалдар үшін бос орындар қарастырылған. 1950 жылдан бері Яд Вашем Холокосттан аман қалғандардың шамамен 110 000 аудио, бейне және жазбаша куәліктерін жинады. Аман қалғандардың жасы ұлғайған сайын, бағдарлама олардың үйлеріне барып, сұхбаттарды жазу арқылы кеңейтілді. Залмен іргелес компьютерлік деректер базасы бар зерттеу аймағы орналасқан, онда келушілер Холокост құрбандарының есімдерін онлайн іздеуге болады.

Халықтар арасында әділ

Яд-Вашемнің міндеттерінің бірі – Холокост кезінде еврейлерді құтқару үшін өмірін, бостандығын немесе лауазымын тәуекелге тіккен еврей емес адамдарды құрметтеу. Осы мақсатта зейнеткерлікке шыққан Жоғарғы Сот судьясы төрағалық ететін арнайы тәуелсіз комиссия құрылды. Комиссия құрамына тарихшылар, қоғам қайраткерлері, заңгерлер және Холокосттан аман қалғандар кіреді, олар әрбір жағдайды анықталған критерийлер мен ережелерге сәйкес қарастырып, бағалайды. Ұлыстар құрмет грамотасы мен медаль алады және олардың есімдері Яд-Вашемдегі Ұлттар арасындағы Ұлыстар бағында, Естелік тауында мәңгі есте қалдырылады. Бұл – куәліктермен немесе құжаттармен расталған негізді өтініштер келіп түсетінше жалғасатын жоба. 2011 жылы 555 адам мойндалды, ал 2021 жылға қарай 27 921 адам Ұлттар арасындағы Ұлыс атанды. Яд-Вашемнің ресми саясаты – еврейлерді құтқарып қалған еврейлерге, олардың қызметі қанша адамды құтқарғанына қарамастан, тіпті жаңа санатта да мағыналы құрмет көрсетілмейді. Бұл шешімнің себебі – еврейлердің өз туыстарын құтқаруға міндетті болғандықтан, олар арнайы марапатқа лайық емес деп есептеледі.

Ładoś тобы

2019 жылдың сәуірінде Яд Вашем Константи Рокицкиге Ұлттар арасындағы Әділ атағын берді және Александр Ладось пен Стефан Рыневичке "алғыс айтты", Рокицки Ладось тобының басшысы болған деп мәлімдеді. Құжатта Ладось пен Рыневич қате түрде "консулдар" деп аталды. Бұл шешім екі қаза болған поляк дипломатының отбасы мүшелері мен куәгерлердің арасында наразылық пен көңілсіздік тудырды. Олардың 31-і Яд Вашемге ашық хат жазды. Рокицкидің туысы, Рокицкидің жоғары тұрған екі поляк дипломаты да Ұлттар арасындағы Әділ деп танылмайынша, медальді қабылдаудан бас тартты. Рокицкидің табылған себебіне үлес қосқан Швейцариядағы Польша елшісі Якуб Кумоч та Яд Вашемнің Рокицки Ладось пен Рыневичтің басшылығымен жұмыс істегенін айтқан түсіндіруін жоққа шығарды. Israel Hayom газетінен Эльдад Бек бұл шешімнің саяси ықпалда болғанын және Ұлттық Еске алу Институты туралы заңға түзетулер енгізуге байланысты Израиль мен Польша арасындағы қарым-қатынастың нашарлауымен байланысты екенін айтты. Яд Вашем басшылығына саяси тағайындаулар мен институттың саясаттануына қатысты сын бұрын да болған. 2020 жылы институтты басқаруға Эффи Этамды тағайындау жоспарлары сынға ұшырады, себебі тағайындалған адамның расистік пікірлер білдіргені хабарланды.

Көркемсурет галереясы

Яд-Вашемде 1933–1945 жылдары нацистік оккупацияның құрбандары болған яһудилер мен басқа да адамдар салған әлемдегі ең ірі көркем туындылар жинағы сақталады. Яд-Вашемнің өнер бөлімі 10 мыңнан астам туындыны қамтитын жинақты басқарады және жылына шамамен 300 жаңа туынды қосады, олардың көпшілігі аман қалғандардың отбасыларымен сыйға берілген немесе шатырларда табылған. Аталған жинаққа Александр Боген, Элис Лок Чахана, Самуэль Бак және Феликс Нуссбаумның туындылары кіреді.

"Яд Вашем" сыйлығының иегері

1973 жылы "Яд Вашем" ұйымының "Пинкас ХаКехилот" (Еврей қауымдастықтарының энциклопедиясы) жобасы қоғам мен мемлекетке қосқан ерекше үлесі үшін Израиль сыйлығымен марапатталды. 2003 жылы "Яд Вашем" өмір бойы жеткен жетістіктері және қоғам мен мемлекетке қосқан ерекше үлесі үшін Израиль сыйлығын алды. 2007 жылдың қыркүйегінде "Яд Вашем" "Конкорд" сыйлығымен марапатталды, бұл Астурия ханзадасының сыйлықтарының бірі. Астурия ханзадасы сыйлықтары сегіз номинация бойынша табыс етіледі. "Конкорд" сыйлығы адамдар арасындағы өзара түсіністік пен бейбіт өмір сүруді, әділетсіздік пен білімсіздікке қарсы күресті, бостандықты қорғауды, сондай-ақ білімнің көкжиегін кеңейтуді немесе адамзат мұрасын қорғау мен сақтаудағы ерекше үлесі үшін жеке тұлғаға, топқа немесе мекемеге беріледі. 2007 жылдың 25 қазанында "Яд Вашем" төрағасы Авнер Шалев "әлемдегі Холокост естелігін мәңгілендіруге атқарған ерекше еңбегі" үшін "Құрмет легионы" орденімен марапатталды. Франция президенті Николя Саркози Шалевке бұл сыйлықты Елисей сарайында өткен арнайы салтанатта тапсырды. 2011 жылы Шалев Иерусалим қаласындағы қызметінің танылуы ретінде Иерусалим қаласының меценат сыйлығын алды.