Эли Визель: Өмір және мұрағаты

Кіріспе

Румынияда туған американдық жазушы және саяси белсенді (1928–2016)

Элизер "Эли" Визель (30 қыркүйек 1928 – 2 шілде 2016) – румынияда туған американдық жазушы, профессор, саяси белсенді, Нобель сыйлығының лауреаты және Холокосттан аман қалған. Ол негізінен француз және ағылшын тілдерінде 57 кітаптың авторы, соның ішінде Аушвиц және Бухенвальд концлагерьлеріндегі еврей тұтқыны ретіндегі өмірлік тәжірибесіне негіделген "Түн" кітабы бар. Саяси қызметінде Визель Холокост тақырыбында жиі сөз сөйлейтін болды және өмірінің соңына дейін адам құқықтарын қорғауға белсенді түрде атсалысты. Ол Израиль мемлекетін қолдады, сондай-ақ Хамасқа және басқыншылық құрбандарына, оның ішінде совет және эфиопиялық еврейлерге, Оңтүстік Африкадағы апартеидке, Босния геноцидіне, Суданға, күрдтерге және армян геноцидіне, Аргентинаның "Desaparecidos" және Никарагуаның мискито халқына қарсы күресті. Визель Бостон университетінде гуманитарлық ғылымдар профессоры болды, және оның құрметіне сол университетте Еврей зерттеулері орталығы құрылды. Ол еврей мәселелерімен және адам құқықтарымен айналысып, Вашингтондағы АҚШ Холокост мемориалдық мұражайын құруға көмектесті. Визельге 1986 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығын қоса алғанда, көптеген марапаттар берілді. Ол Нью-Йорк Адам Құқықтары Қорының негіздеушілер кеңесінің мүшесі болды және өмірінің соңына дейін белсенді қызмет етті.

Ерте өмір

Элизар Визель Румынияның Карпат тауларындағы Сигет (қазіргі Сигету Мармацией) қаласында, Марамуреш аймағында дүниеге келген. Оның ата-анасы Сара Фейг пен Шломо Визель болды. Үйде Визель отбасы көбінесе идиш тілінде сөйлесті, сонымен қатар неміс, венгр және румын тілдерін де қолданды. Визельдің анасы Сара, жақын маңдағы Боцко ауылының Вишница хасиді және шаруасы болған Додье Фейгтің қызы еді. Додье қоғамда белсенді және құрметті адам болды. Визельдің әкесі Шломо ұлына мызғымас адамгершілік сезімін сіңірді, оны иврит тілін үйренуге және әдебиет оқуға ынталандырды, ал анасы оны Тораны оқуға баулыды. Визель әкесінің ақыл-ойымен, ал анасы Сарының сенімімен тәрбиеленгенін айтты. Визельге оның әулеті Рабби Шломо Ицхакиге (Раши) дейін жететіні және Рабби Ешаяху бен Абрахам Хоровиц ха Левидің ұрпағы екені жеткізілді. Визельдің үш бауыры болды: үлкен әпкелері Беатрис пен Хильда және кіші әпкесі Ципора. Беатрис пен Хильда соғыстан аман қалды және Франциядағы жетімдер үйінде Визельмен қайта қосылды. Олар Солтүстік Америкаға көшіп кетті, Беатрис Монреальге (Квебек, Канада) қоныстанды. Ципора, Шломо және Сара Холокост кезінде қаза болды.

Холокост кезінде тұтқындалу және жетім болу

1944 жылдың наурыз айында Германия Венгрияны басып алды, осылайша Холокост Солтүстік Трансильванияға да тарады. Визель 15 жаста болғанда, ол өз отбасымен және қаланың қалған еврей халқымен бірге туып өскен Мармароссзигет (Сигет) қаласында құрылған екі геттоның біріне қамалды. 1944 жылдың мамыр айында Германияның қысымымен Венгрия билігі еврей қауымын Аушвиц концлагеріне депортациялай бастады, онда келгендердің 90 пайызы дерлік қаза болды. Олар Бухенвальдқа жеткізілген соң, оның әкесі лагерь азат етілмес бұрын қайтыс болды. Визель әкесінің ұрылғанын естіп, оған көмектесе алмағаны үшін қатты ұялғанын еске алады. Визельдің сол қолына "А 7713" деген тұтқын нөмірі татуировкаланды. Лагерь 1945 жылдың 11 сәуірінде АҚШ-тың үшінші армиясы Бухенвальдтан эвакуациялауға дайындық кезінде азат етті.

Франция

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Визель босатылғаннан кейін, ол Бухенвальдтан аман қалған 1000 баладан тұратын Францияға, Экуиге баруға қосылды, онда Œuvre de secours aux enfants (OSE) оңалту орталығын құрған болатын. Визель православиелік үйлерден келген, кошерлік тағамдарды және діни салттарды жоғары деңгейде сақтауды қалаған 90-100 баладан тұратын кішірек топқа қосылды; олар Амблойда Джудит Хеммендингер басқаруымен үйден күтім алды. Кейін бұл үй Таверниге көшіріліп, 1947 жылға дейін жұмыс істеді. Содан кейін Визель Парижге сапар шекті, онда француз тілін үйреніп, Сорбоннада әдебиет, философия және психологияны оқыды. Ол Израиль және Франция газеттеріне, соның ішінде "Цзиен в Камфе" (идиш тілінде) жазды. 1946 жылы Иргунның Иерусалимдегі Король Давид қонақүйін бомбалауы туралы білгеннен кейін, Визель құпия сионистік қозғалысқа қосылуға сәтсіз тырысты. 1948 жылы ол Иргун басылымдары үшін еврей тілінен идиш тіліне мақалалар аударды, бірақ ешқашан ұйымға мүше болған жоқ. 1949 жылы ол француз газеті "L'arche" тілшісі ретінде Израильге сапар шекті. Кейін ол Израильдің "Едиот Ахронот" газетінің Париждегі тілшісі болып жұмысқа орналасты, соңынан халықаралық тілшісі болды. "Ешқашан сол түнді ұмытпаймын, лагердегі алғашқы түнді, ол менің өмірімді ұзақ, қараңғы түнге айналдырды, жеті рет қарғысқа ұшырап, жеті рет мөрленді. Ешқашан сол түтінді ұмытпаймын. Ешқашан балалардың кішкентай беттерін ұмытпаймын, олардың денелерін аспан астындағы тыныш көк аспанның астында түтінге айналғандығын көрдім. Ешқашан менің сенімімді мәңгіге жалмаған сол отты ұмытпаймын. Ешқашан мені мәңгілікке өмір сүруге деген құштарлықтан айырған түнгі тыныштықты ұмытпаймын. Ешқашан Құдайымды және жанымды өлтіріп, арманымды күлге айналдырған сол сәттерді ұмытпаймын. Ешқашан осыларды ұмытпаймын, тіпті Құдай сияқты ұзақ өмір сүрсем де. Ешқашан." – Эли Визель, "Түн" кітабынан. Мориак оны өзінің қорқынышты тәжірибелері туралы жазуға көндірді. 1955 жылы Визель француз тіліндегі "La Nuit" атты қолжазбаның қысқартылған нұсқасын қайта жазды. Ол 1960 жылы "Night" деп ағылшын тіліне аударылды. Кітап алғашқы басылымынан кейін аз ғана дана сатылды, бірақ сыншылардың қызығушылығын тудырып, Визельмен теледидарда сұхбаттасуға және Саул Беллоу сияқты жазушылармен кездесуге мүмкіндік берді. Оның беделі артып, "Түн" ақырында 30 тілге аударылып, АҚШ-та он миллион дана сатылды. Бір кезде режиссер Орсон Уэллс оны көркем фильмге айналдырғысы келді, бірақ Визель өзінің естеліктері сөздері арасындағы үнсіздіктерсіз айтылса, мағынасын жоғалтады деп ойлап, бас тартты. Опра Уинфри 2006 жылы оны өзінің кітап клубында басты назарға алды. АҚШ-та ол 40-тан астам кітап жазды, олардың көпшілігі Холокост туралы ойдан шығарылмаған әдебиет және романдар. Автор ретінде ол көптеген әдеби сыйлықтарға ие болды және Холокостты өте жеке көзқараспен сипаттаудағы ең маңызды жазушылардың бірі саналады. 1975 жылы ол жазушы Леонард Файнмен бірге "Момент" журналын құрды. 1979 жылы жарық көрген "Құдайдың соты" атты кітап пен пьесасы оның Аушвицтегі өлімге жақын үш еврейдің Құдайға қарсы сот отырғызған оқиғасына негізделген, олар Оның еврей халқына қатысты зұлымдық жасады деп айыптады. Визель сонымен қатар, "Бейнелі құс" атты кітаптың бастапқы табысына үлкен үлес қосты, оны кітаптың көркем шығарма екендігі белгілі болғанға дейін мақұлдады. Визель екі томдық естеліктерін жариялады. Біріншісі, "Барлық өзендер теңізге ағады", 1994 жылы жарық көрді және оның 1969 жылға дейінгі өмірін қамтыды. Екіншісі, "Енді теңіз ешқашан толы емес" деп аталып, 1999 жылы жарық көрді және 1969 жылдан 1999 жылға дейінгі кезеңді қамтыды.

After World War II ended and Wiesel was freed, he joined a transport of 1,000 child survivors of Buchenwald to Ecouis, France, where the Œuvre de secours aux enfants (OSE) had established a rehabilitation center. Wiesel joined a smaller group of 90 to 100 boys from Orthodox homes who wanted kosher facilities and a higher level of religious observance; they were cared for in a home in Ambloy under the directorship of Judith Hemmendinger. This home was later moved to Taverny and operated until 1947. Afterwards, Wiesel traveled to Paris where he learned French and studied literature, philosophy and psychology at the Sorbonne. He wrote for Israeli and French newspapers, including Tsien in Kamf (in Yiddish). In 1946, after learning of the Irgun's bombing of the King David Hotel in Jerusalem, Wiesel made an unsuccessful attempt to join the underground Zionist movement. In 1948, he translated articles from Hebrew into Yiddish for Irgun periodicals, but never became a member of the organization. In 1949, he traveled to Israel as a correspondent for the French newspaper L'arche. He then was hired as Paris correspondent for the Israeli newspaper Yedioth Ahronoth, subsequently becoming its roaming international correspondent. quote box|align=right|width=25em|title=Excerpt from Night|bgcolor = LightCyan|quote=Never shall I forget that night, the first night in camp, which has turned my life into one long night, seven times cursed and seven times sealed. Never shall I forget that smoke. Never shall I forget the little faces of the children, whose bodies I saw turned into wreaths of smoke beneath a silent blue sky. Never shall I forget those flames which consumed my faith forever. Never shall I forget that nocturnal silence which deprived me, for all eternity, of the desire to live. Never shall I forget those moments which murdered my God and my soul and turned my dreams to dust. Never shall I forget these things, even if I am condemned to live as long as God Himself. Never.|source= —Elie Wiesel, from Night. Mauriac persuaded him to begin writing about his harrowing experiences. Wiesel rewrote a shortened version of the manuscript in French, La Nuit, in 1955. It was translated into English as Night in 1960. The book sold few copies after its initial publication, but still attracted interest from reviewers, leading to television interviews with Wiesel and meetings with writers such as Saul Bellow. As its profile rose, Night was eventually translated into 30 languages with ten million copies sold in the United States. At one point film director Orson Welles wanted to make it into a feature film, but Wiesel refused, feeling that his memoir would lose its meaning if it were told without the silences in between his words. Oprah Winfrey made it a spotlight selection for her book club in 2006. In the U. S., he eventually wrote over 40 books, most of them non fiction Holocaust literature, and novels. As an author, he was awarded a number of literary prizes and is considered among the most important in describing the Holocaust from a highly personal perspective. In 1975, he co founded the magazine Moment with writer Leonard Fein. The 1979 book and play The Trial of God are said to have been based on his real life Auschwitz experience of witnessing three Jews who, close to death, conduct a trial against God, under the accusation that He has been oppressive towards the Jewish people. Wiesel also played a role in the initial success of The Painted Bird by Jerzy Kosinski by endorsing it before it became known the book was fiction and, in the sense that it was presented as all Kosinski's true experience, a hoax. Wiesel published two volumes of memoirs. The first, All Rivers Run to the Sea, was published in 1994 and covered his life up to the year 1969. The second, titled And the Sea is Never Full and published in 1999, covered the years from 1969 to 1999.

Саяси белсенділік

Визель мен оның әйелі Марион 1986 жылы «Эли Визельдің адамзатқа арналған қоры» деген ұйымды құрды. Ол 1978 жылдан 1986 жылға дейін Холокост жөніндегі президенттік комиссияның төрағасы болды (кейіннен АҚШ Холокост мемориалдық кеңесі деп аталды), және Вашингтон, округ Колумбиядағы АҚШ Холокост мемориалдық мұражайын салуды жетекшілік етті. Зигмунд Штрохлиц сол жылдары оның жақын досы және сенімді адамы болды. Холокост мемориалдық мұражайы «халықаралық деңгейдегі көрнекті тұлғаларға», адамдар жек көруге қарсы тұратын, геноцидтің алдын алатын және адамдық қадір-қасиетті құрметтейтін әлемді құруға үлес қосқандары үшін «Эли Визель» сыйлығын табыс етеді. Қор өзінің қаражатын ақша басқарушы Бернард Л. Мэдоффтың инвестициялық Понци схемасына салғандықтан, Қор 15 миллион доллар сомасында шығынға ұшырады, ал Визель мен оның әйелі жеке жинақтарының көп бөлігінен айырылды. Өлім жазасына қатысты қатал қарсылас болған Визель тіпті Адольф Айхманның да өлім жазасына кесілмеуі керек деп ойлағанын мәлімдеді.

Израиль үкіметінің саясатын қолдау

1982 жылы Израиль Сыртқы істер министрлігінің өтініші бойынша Визель Холокост және армян геноциді тақырыбындағы жоспарланған халықаралық конференция төрағасы лауазымынан кетуге келісті. Содан кейін Визель Сыртқы істер министрлігімен бірлесіп, конференцияны тоқтатуға немесе армян геноциді туралы барлық талқылауды алып тастауға тырысты, осы мақсатта ол конференция жоспарлау туралы ішкі құжаттарды министрлікке ұсынды және әріптес ғалымдарды конференцияға қатысудан бас тартуға шақырып, ықпал етті. Өмірі бойы Визель Израильдік беделді жерлер туралы сұрақтарды оңдырмай, Израильдің ішкі мәселелеріне қатысты пікір білдіруден жаңылды. Хусейн Ибиштің сөзіне қарағанда, осы позициясына қарамастан, Визель Израильдің 6 күндік соғысында басып алған палестиналық территорияларға еврей беделді жерлерін кеңейту идеясын қолдаған; мұндай беделді жерлер халықаралық қауымдастық тарапынан заңсыз деп есептеледі.

Оқыту

1976 жылдан бастап Визель Бостон университетінде Эндрю Меллон гуманитарлық ғылымдар профессоры қызметін атқарды, сонымен қатар дін және философия факультеттерінде оқытумен айналысты. Университет оның құрметіне Эли Визель еврей тану орталығын құрды. 1982 жылы ол Йель университетінде гуманитарлық және әлеуметтік ой-пікір саласындағы алғашқы Генри Люс арнайы ғалымы болды.

Жеке өмір

1969 жылы ол Австриядан шыққан және оның көптеген кітаптарын аударған Марион Эрстер Роузға үйленді. Олардың бір ұлы болды – Шломо Элиша Визель, оның есімі Визельдің әкесінің құрметіне қойылған. 2007 жылдың ақпан айында 22 жасар Холокостты жоққа шығарушы Эрик Хант Сан-Францискодағы қонақ үйде Визельге шабуыл жасады, бірақ ол жарақат алмады. Хант келесі айда тұтқындалып, бірнеше қылмыспен айыпталды. 2011 жылдың мамыр айында Визель Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінің бітірушілер алдында сөз сөйледі. 2012 жылдың ақпан айында Иса Мәсіхтің Әулиелер шіркеуінің мүшесі Саймон Визентальдың ата-анасын рұқсатсыз, қайтыс болғаннан кейін шомылдыру рәсіміне қатыстырды. Өзінің есімі рұқсатсыз шомылдыруға ұсынылғаннан кейін, Визель еврейлерді қайтыс болғаннан кейін шомылдырудың заңсыз әрекетіне қарсы шығып, президенттік үміткер және Әулиелер шіркеуінің мүшесі Митт Ромниді оны айыптауға шақырды. Ромнидің сайлау штабы бұл мәселе бойынша пікір білдіруден бас тартып, осындай сұрақтарды шіркеу басшыларына жүктеді.

Өлім және соңынан

2016 жылы 2 шілдеде таңертең Манхэттендегі үйінде 87 жасында дүниеден өтті. Оның құрметіне Бесінші авеню синагогасында жеке қоштасу рәсімі өткізілгеннен кейін, 3 шілдеде Нью-Йорк штатының Вальхалла қаласындағы Шарон Гарденс зиратына жерленді. Юта штатының сенаторы Оррин Хатч келесі аптада Сенатта сөйлеген сөзінде Визельге құрмет көрсетіп, "Элидің қазасымен біз адамзаттың нұры мен үмітін жоғалттық. Біз адам құқықтарының батыры және Холокост әдебиетінің жарқылы жұлдызынан айырылдық" деді. 2018 жылы Визель дүниеге келген үйдің қабырғасында антисемиттік граффити табылды.