Кіріспе
Израильдің Холокост кезінде өлтірілген еврейлерді еске алу күні (Иом ХаШоа (), және ағылшын тілінде Холокост еске алу күні, немесе Холокост күні) деп аталатын, басқа да күндері өткізілетін осындай еске алулар, Израильде және шетелде Холокост кезінде нацистік Германия мен оның серіктестері өлтірген шамамен алты миллион еврейді еске алу күні ретінде және сол кезеңде еврейлік қарсылық ретінде атап өтіледі. Израильде бұл күн ұлттық еске алу күні болып табылады. Алғашқы ресми мерекелер 1951 жылы өтті, ал бұл күнді атап өту Кнессет қабылдаған 1959 жылғы заңға негізделді. Бұл мейрам 27 нисанда (сәуір не мамыр айларына сәйкес келеді), егер 27 - ші күн яһудилердің демалыс күніне жақын болмаса, онда күн бір күнге ауыстырылады.
similar commemorations which are held on different days
Yom HaZikaron laShoah ve laG'vurah (יום הזיכרון לשואה ולגבורה), known colloquially in Israel and abroad as Yom HaShoah (, ) and in English as Holocaust Remembrance Day, or Holocaust Day, is observed as Israel's day of commemoration for the approximately six million Jews murdered in the Holocaust by Nazi Germany and its collaborators, and for the Jewish resistance in that period. In Israel, it is a national memorial day. The first official commemorations took place in 1951, and the observance of the day was anchored in a law passed by the Knesset in 1959. It is held on the 27th of Nisan (which falls in April or May), unless the 27th would be adjacent to the Jewish Sabbath, in which case the date is shifted by a day.
Раббинат орнатқан күн (19491950)
Израильде Холокостты еске алу күні алғаш рет 1949 жылғы 28 желтоқсанда Израильдің Бас рабинатының шешімімен, еврей күнтізбесінде аза тұту және ораза ұстау күні саналатын Тевет айының оныншы күні ескеру рәсімі өткізілді. Бұл күні Иерусалимдегі зиратта Флоссенбұрг концлагерінен әкелінген мыңдаған еврейлердің күл-тозаңы мен сүйектері жерленді, сондай-ақ құрбан болғандардың құрметіне діни рәсімдер салтанатпен өткізілді. Сол күні кешке Холокост тақырыбында радио бағдарламасы эфирге берілді. Келесі жылы, 1950 жылғы желтоқсанда Раббинат, бұрынғы еуропалық еврей қауымдастықтары және Израиль қорғаныс күштері елдің әр жерінде еске алу шараларын ұйымдастырды; олардың көп бөлігі жерлеу рәсімдерінен тұрды, онда қорланған Тора орамалары және Еуропадан әкелінген қаза болғандардың сүйектері мен күлдері жерге берілді.
Кнессет бекіткен күн (19511958)
1951 жылы Кнессет Холокостты еске алу күнін белгілеу туралы мәслихаттарды бастады. 1951 жылғы 12 сәуірде, Теветтің оныншы күні, Пасха мерекесінен бұрынғы 14 нисан күні – Варшава геттосының көтерілісі басталган күн (19 сәуір 1943 ж.) және Екінші дүниежүзілік соғыс басталған күн (1 қыркүйек) сияқты нұсқаларды қарастырғаннан кейін, Кнессет еврей календары бойынша 27 нисанды, Пасхадан бір апта өткен соң және Израиль Тәуелсіздік күнінен сегіз күн бұрын Холокост пен гетто көтерілісін еске алу күні ретінде бекіту туралы қаулы қабылдады. 1951 жылғы 3 мамырда Сион тауындағы Холокост мұражайында алғашқы ресми ұйымдастырылған Холокостты еске алу шарасы өтті. Израиль поштасы арнайы естелік конверт шығарды, ал Варшава геттосының көтерілісінің жетекшісі Мордехай Аниелевичтің қола мүсіні оның құрметіне аталған Яд Мордехай кибуцында ашылды. Келесі жылдан бастап, нацистер тарапынан өлтірілген алты миллион еврейдің құрметіне алты шам жағу Холокостты еске алу күнінің ресми салтанатының тұрақты бөлігіне айналды.
Күні
Бұл күн еврей күнтізбесі бойынша 27 нисанға сәйкес келеді, сондықтан ол Григориан күнтізбесімен салыстырғанда өзгеріп отырады. Егер 27 нисан жұма күніне келсе (мысалы, 2021 жылы), онда мерекелеу күні бұрынғы бейсенбіге ықпалдастырылады, ал егер 27 нисан жексенбі күніне келсе (яһуди сенбісімен (суббота) жақын болмауы үшін, мысалы, 2024 жылы), онда бір күнге кейінге жылдырылады. Еврей күнтізбесінің ережелері 27 нисанның сенбіге келмеуін қамтамасыз етеді. Мемлекеттік салтанат Иерусалимдегі Яд Вашем Холокост шейіттері мен батырлары мемориалындағы Варшава геттосы алаңында өтеді. Салтанат барысында ұлттық ту жартылай түсіріледі, Президент және Премьер-Министр сөз сөйлейді, Холокосттан аман қалғандар Холокост кезінде қаза болған шамамен алты миллион яһудидің құрметіне алты шам жағады, ал Бас раввиндер дұға оқиды.
Күндізгі уақытта
Йом Хашоа күні мектептерде, әскери базаларда және басқа да қоғамдық және қоғамдық ұйымдарда рәсімдер мен ғибадаттар өткізіледі. Йом Хашоа қарсаңында және сол күні қоғамдық орындар заң бойынша жабылады. Израиль теледидары Холокост туралы деректі фильмдер мен Холокостқа қатысты ток-шоуларды көрсетеді, радиода төменгі деңгейдегі әндер ойналады. Мемлекеттік ғимараттардағы тулар жартылай көтеріледі. Сағат 10:00-де бүкіл елде әуе шабуылы сиренасы естіледі және исраилдіктер екі минут салтанатты ой жүгіртуді күтеді. Жолда көліктерін жол ортасында тоқтатып, сиренаның дыбысын естігенде көліктерінің жанында үнсіз тұрып, ойлануға арналған үзіліс жасау әдеттегі нәрсе.
Шетелде
Бүкіл әлемдегі яһуди қауымдары мен жеке тұлғалар Йом ХаШоа мерекесін синагогаларда және жалпы яһуди қоғамдастығында атап өтеді. Көптеген адамдар еске алу рәсімдерін Йом ХаШоаға ең жақын жексенбіде, адамдарға қатысуға ыңғайлырақ күн ретінде өткізеді, ал кейбіреулері бұл күнді 19 сәуірде, Варшава геттосының көтерілісінің жылдығында атап өтеді. Яһуди мектептерінде де Холокостқа байланысты білім беру бағдарламалары ұйымдастырылады. Еске алу шараларына әдетте еске алу рәсімдері, қоғамдық тігіліктер мен білім беру бағдарламалары кіреді. Бұл бағдарламаларға көбінесе Холокосттан аман қалғандардың әңгімелері (бірақ уақыт өте келе мұндай мүмкіндік азайып барады, себебі тірі қалған аман қалғандардың саны азайып келеді), шам жағу рәсімдері, еске алу дұғалары, аза тұту қадисі және тиісті әндер мен мәтіндер кіреді. Кейбір қауымдар Холокост құрбандарының есімдерін оқып береді немесе Холокост тақырыбындағы фильмдер көрсетеді. Йом ХаШоаны Австралиядағы яһудилер де атап өтеді. 2022 жылы яһуди дініндегі қазынашы Джош Фрайденберг Мельбурн яһуди қауымында Йом ХаШоа мерекесін мәжілісхананың 180 жылдығына орай атап өтті. Еуропада Холокост еске алу күні 1945 жылы совет әскері Аушвиц концлагерін азат еткен күнімен белгіленсе, Израиль үкіметі нацистік геноцидке қарсы яһудилердің көрсеткен қарсылығы мен ерлігін құрметтейтін күнді таңдады.
Православтық иудаизм
Холокостты Йом ХаШоа күні еске алатын православиелік яһудилер бар, бірақ православиелік қауымның басқа өкілдері, әсіресе харедимдер, оның ішінде хасидтер, Холокост құрбандарын күнделікті дұғаларында және Холокосттан бұрыннан бар дәстүрлі аза күндері, мысалы, жазғы Тиша Б'Ав және қысқы Теветтің оныншы күні еске алады. Себебі, яһуди дәстүрінде нисан айы Пасха мерекесімен және мессиандық құтқарылумен байланысты қуанышты ай саналады. Кейбір адамдар осы сияқты ескерткіштің яһуди емес көкжиегінен туындағандығына байланысты, үнсіздік минутына қатыспауды қалайды. Кейбір хареди раввиндері Тиша Б'Ав намазына Холокост туралы пиютимдерді (діни өлеңдерді) қосуды ұсынады, ал кейбір жамағат осы кеңеске құлақ естіп, орындайды.
Консервативті иудаизм
1981 жылы консервативті/Мазорти қозғалысының бір тармағы – Еврей ерлер клубтары федерациясының мүшелері, Йом ХаШоаға арналған ерекше естелік жоба құрды. Осы мақсатқа арналған яхрzeit шамы ойластырылды, сары балауызбен жасалған және Холокост кезінде яһудилерге киюге мәжбүр болған сымды Дәуіт жұлдызынан үлгі алынған логотипі бар. Бұл нысан «Сары шам» деп белгілі болды. Жыл сайын әлем бойынша шамамен 200 000 шам таратылады, сонымен қатар тиісті дұғалар мен ойлармен бірге. 1984 жылы консервативті раввин Дэвид Голинкин «Консервативті иудаизм» журналында мейрамды сақтау бағдарламасын, оның ішінде ораза ұстауды ұсынған мақала жариялады. Мақаласында ол Нисан айында жеке ораза ұстауға тыйым салынғанын (күнді осы күні белгілеуге қарсылық білдіретін православиеліктердің басты наразылығы) атап өтті. Тағы бір белгілі консервативті яһуди Йом ХаШоа мейрамын қабылдамау туралы православиелік пікірмен келісті. Консервативті иудаизмнің Америкадағы еврей теологиялық семинариясының бұрынғы канцлері Исмар Шорш Холокостты еске алуды Тиша б’Ав күні өткізу керек деп сақты. Израильдегі Мазорти (консервативті) қозғалысы Йом ХаШоаға арналған орамал және діни оқу – Мегилат ХаШоа құрды. Бұл басылым Израиль, АҚШ және Канададағы еврей басшыларының бірлескен жобасы болды. 2011 жылы FJMC 1938 жылы яһудилерге қарсы алғашқы ұйымдастырылған нацистік погромды еске алуға арналған 9-10 қарашадағы «Кристалл түні» (Сынған шыны түні) және басқа да маңызды Шоа еске алу күндері үшін Сары шам тұжырымын енгізді. «Нер Катан» деп аталған FJMC-нің жаңа нұсқасы қоғамдық рәсімдер мен кештер үшін арналған алты Сары шамнан тұрады. Соңғы кезде АҚШ, Израиль және Канададағы консервативті раввиндер мен жетекшілер Мегилат ХаШоа (Холокост орамалы) жазу үшін бірлесіп жұмыс істеді. Онда Холокосттан аман қалғандардың жеке естеліктері жазылған. Раввин Голинкин қазіргі еврей қауымының жаңа жоқтау орамалын жазуы ғана заңды емес, сонымен қатар міндетті екенін білдіретін үкім шығарды.
Реформалық иудаизм
Реформалық яһуди қауымдары Холокостты Халықаралық Холокостты еске алу күні немесе Йом ХаШоа күні еске алуға бейім. Холокостты еске алу рәсімдері көбінесе Пасха Седері үлгісінде өткізіледі. Седердің мазмұны уақыт өте келе өзгерген. Алғашқы Холокост Седерлері Холокост кезіндегі оқиғаларды қайта жасау және шамамен 6 миллион еврейдің қазасын бейнелеу үшін алты яхрзайт шамдарын жағу арқылы Холокосттың салдарынан туған қайғыны еске алды. Йом ХаШоаға арналған қазіргі заманғы Хаггадоттар, мысалы, "Шыбырдан жиналу" сияқты, жаңару, есте сақтау және еврей өмірінің жалғасуына баса назар аударады. 1988 жылы Америка реформалық қозғалысы Эли Визель мен раввин Альберт Фридландердің "Жойылудың алты күні" (Six Days of Destruction) кітабын жариялады. Холокосттан аман қалғандардың әңгімелері, Жаратылыс кітабындағы алты күнмен салыстырылады.