Кіріспе
Жыл күндерін ұйымдастыру жүйесі – күнтізбе. Күнтізбе – күндерді ұйымдастыру жүйесі. Бұл күн, апта, ай және жыл сияқты уақыт кезеңдеріне атау беру арқылы жасалады. Күн – мұндай жүйедегі нақты бір күнді көрсету. Күнтізбе – сонымен қатар мұндай жүйенің физикалық жазбасы (көбінесе қағаз түрінде). Күнтізбе жоспарланған шаралардың тізімін де білдіре алады, мысалы, сот күнтізбесі, немесе құжаттардың ішінара немесе толық хронологиялық тізімі, мысалы, өсиеттер тізімі. Күнтізбедегі кезеңдер (мысалы, жылдар мен айлар) көбінесе, бірақ міндетті емес, күн немесе ай циклымен синхронды болады. Көне заманғы күнтізбелердің ең көп таралған түрі – луносолярлық күнтізбе, ол ай күнтізбесі болып табылады және ұзақ мерзімде күн жылмен синхронды болу үшін кейде бір қосымша ай қосады.
the dating system
A calendar is a system of organizing days. This is done by giving names to periods of time, typically days, weeks, months and years. A date is the designation of a single and specific day within such a system. A calendar is also a physical record (often paper) of such a system. A calendar can also mean a list of planned events, such as a court calendar, or a partly or fully chronological list of documents, such as a calendar of wills. Periods in a calendar (such as years and months) are usually, though not necessarily, synchronized with the cycle of the sun or the moon. The most common type of pre modern calendar was the lunisolar calendar, a lunar calendar that occasionally adds one intercalary month to remain synchronized with the solar year over the long term.
Этимология
Күнтізбе термині [[calends, римдік күнтізбенің айдың бірінші күніне арналған термин, calare 'шақыру' етістігімен байланысты, жаңа айдың алғаш рет көрінуімен байланысты "шақыру" мағынасында қолданылған. Латын тіліндегі calendarium сөзі "есеп кітабы, тіркеме" дегенді білдірген (себебі есеп айырысу және қарыздар әр айдың календарында жиналған). Латынша термин көне француз тілінде calendier, ал одан орта ағылшын тілінде calender түрінде 13-ғасырда қабылданды (calendar сөзінің жазылуы заманауи кезеңде пайда болды). Ежелгі Таяу Шығыста жазудың дамуымен байланысты пайда болған ең алғашқы физикалық күнтізбелер – қола дәуіріндегі Египет және Сумер күнтізбелері. Веда дәуірінде Үндістанда уақытты өлшеудің жетілдірілген әдістемесі және ведалық обрядтарға арналған күнтізбелер жасалды. Юкио Охаши айтқандай, ежелгі Үндістандағы Веданга күнтізбесі Веда дәуіріндегі астрономиялық зерттеулерге негізделген және басқа мәдениеттерден алынбаған. Ежелгі Таяу Шығыстағы көптеген күнтізбе жүйелері темір дәуірінен бастап қалыптасқан Вавилон күнтізбесіне негізделген, оның ішінде Парсы империясының күнтізбе жүйесі де бар, ол өз кезегінде Зороастрия және еврей күнтізбелерінің пайда болуына әкелді. Ежелгі Грецияда көптеген эллин күнтізбелері жасалды, ал эллинистік кезеңде олар ежелгі рим күнтізбесінің және түрлі индуист күнтізбелерінің пайда болуына себеп болды. Ежелгі замандағы күнтізбелер күн және ай жылдарын үйлестіру үшін аралық айларды қосуға негізделген. Бұл көбінесе байқауларға негізделген, бірақ 2-ғасырға жататын Колиньи күнтізбесінің фрагменттерінде көрсетілгендей, интеркаляция үлгісін алгоритмдік тұрғыда модельдеуге жасалған алғашқы әрекеттер болған болуы мүмкін. Рим күнтізбесі б.з.д. 46 жылы Юлий Цезарь тарапынан реформаланды. Оның "Юлиан" күнтізбесі енді жаңа айды байқауға тәуелді емес, төрт жыл сайын бір күндік үстеме қосу алгоритмін ұстанды. Бұл күнтізбе айының ай фазаларымен байланысын үзіп жіберді. 1582 жылы енгізілген Григориан күнтізбесі Юлиан күнтізбесі мен күн жылдары арасындағы қалған айырмашылықтың көп бөлігін түзетті. Ислам күнтізбесі Мұхаммедтің аралық айларды қосуға тыйым салғандығына негізделген, ислам дәстүрі бойынша бұл тыйым 9 Дхуль-Хиджаж 10 жылы (июль күні: 6 наурыз 632) айтылған уағызда қабылданды. Бұл ай фазаларына негізделген, жыл мезгілдеріне қатысты өзгеріп отыратын күнтізбеге әкелді. Қазіргі заманғы күнтізбе реформасы бойынша бірнеше ұсыныстар жасалды, мысалы, Дүниежүзілік күнтізбе, Халықаралық тұрақты күнтізбе, Голоцен күнтізбесі және Ханке-Генри тұрақты күнтізбесі. Мұндай идеялар уақыт-уақыт талқыланады, бірақ олардың үздіксіздігінің жоғалғаны және оларды жүзеге асыруды қажет ететін үлкен өзгерістер, сондай-ақ олардың діни іс-шаралар циклдеріне тигізетін әсері салдарынан қолдау таппады.
Күн энергиясы
Күн күнтізбесі күннің әр күніне дата белгілейді. Күн шығу мен күн бату арасындағы кезең күндіз деп есептелінеді, одан кейін түн келеді, немесе екі күн бату сияқты тікелей кезектенген құбылыстар арасындағы уақыт болуы мүмкін. Мұндай тікелей кезектенген құбылыстар арасындағы уақыттың ұзақтығы жыл бойы шамалы өзгеріске ұшырауы немесе орташа күнге дейін теңестірілуі мүмкін. Басқа типтегі күнтізбелер де күн күнін пайдалана алады. Мысырлықтар алғаш рет күн күнтізбесін жасаған деп есептеледі, олар жыл сайынғы Күн шығыс аспанында Ит жұлдызының (Сириус) немесе Сотистің қайта пайда болуын тұрақты нүкте ретінде қолданды, бұл Нил өзенінің жыл сайынғы тасқынымен сәйкес келді. Олар 365 күндік күнтізбе жасады, оны әрқайсысы 30 күннен тұратын 12 айға бөлді, және жыл соңына 5 қосымша күн қосты. Дегенмен, олар әр жылдағы қосымша уақытты ескермеді, бұл олардың күнтізбесінің уақыт өте келе дұрыс болмауына әкеп соқты.
Айлық
Барлық күнтізбелерде күн жылы бірлік ретінде қолданылмайды. Ай күнтізбесі – бұл ай фазасының әрбір циклында күндер саналатын күнтізбе. Айдың ұзақтығы тропикалық жылдың ұзақтығының толық бөлігіне сай келмейтіндіктен, таза ай күнтізбесі жыл мезгілдеріне қатысты тез арада өзгеріске ұшырайды, бірақ экваторға жақын жерлерде мезгілдердің өзгеруі шамалы болады. Дегенмен, ол басқа құбылыстарға, әсіресе, толқындарға қатысты тұрақты болып қалады. Ислам күнтізбесі соның бір мысалы. Александр Маршак, даулы болған тұжырымында, 25 000 жыл бұрынғы сүйек таяқшасындағы белгілер ай күнтізбесін көрсетеді деп санайды. Басқа белгіленген сүйектер де ай күнтізбесін көрсете алады. Сол сияқты, Майкл Раппенглюк 15 000 жылдық үңгір суретіндегі белгілер де ай күнтізбесін көрсетеді деп есептейді.
Күн сәулесі
Ай-күн күнтізбесі – маусымдармен үйлесімділігін сақтау үшін қажет болған жағдайда қосымша ай қосылатын ай күнтізбесі. Ай-күн күнтізбесінің көрнекті мысалдары – Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған индуист күнтізбесі мен будда күнтізбесі. Тағы бір мысал – 19 жылдық циклді пайдаланатын еврей күнтізбесі.
Бөлімшелер
Барлық күнтізбе жүйелері дерлік бір-бірінен кейінгі күндерді "айларға" және "жылдарға" бөліп жіктейді. Күн күнтізбесінде жыл Жердің тропикалық жылына (яғни, маусымдардың толық айналымына кететін уақытқа) жуықтап келеді, бұл дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы жұмыстарын жоспарлауды жеңілдету үшін пайдаланылады. Ал ай күнтізбесінде ай, ай фазасының айналымына жуықтап келеді. Бір-бірінен кейінгі күндер апта сияқты басқа да кезеңдерге топтастырылуы мүмкін. Тропикалық жылдың күндері толық сан болмағандықтан, күн күнтізбесінде әртүрлі жылдардағы күндердің саны әртүрлі болуы керек. Мысалы, бұл мәселені шешу үшін, жылдың көбейткішінде қосымша бір күн қосу арқылы жасауға болады. Осыған ұқсас жағдай ай күнтізбесіндегі айларға және ай-күн күнтізбесіндегі бір жылдағы айлар санына да қатысты. Бұл жалпы түрде интеркаляция деп аталады. Егер күнтізбе күн күнтізбесіне сәйкес болса, бірақ айлық емес, онда жылды ұзындығы өзгермейтін айларға толық бөлу мүмкін емес. Әртүрлі мәдениеттер айлармен немесе жылдармен тікелей сәйкес келмейтін тұрақты шараларды жоспарлау үшін апта сияқты басқа уақыт бірліктерін анықтауы мүмкін. Көптеген мәдениеттер өз күнтізбелерінің басталу жылдары үшін әртүрлі негіздерді қолданады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бірнеше елдер өз күнтізбелерін билеушінің жылдарына, яғни қазіргі билеушінің билік ету кезеңіне негізделген күнтізбеге сүйенген. Мысалы, 2006 жыл Жапонияда 18 Хайсей жылы болып саналады, мұнда Хайсей император Акихитоның дәуірінің атауы.
Арифметика және астрономия
Астрономиялық күнтізбе үздіксіз бақылауларға негізделеді; мысалы, діни ислам күнтізбесі және Екінші ғибадатхана дәуіріндегі ежелгі діни яһуди күнтізбесі. Мұндай күнтізбе бақылауға негізделген күнтізбе деп те аталады. Мұндай күнтізбенің артықшылығы – оның толық және мәңгілік дәлдігі. Ал кемшілігі – нақты бір күннің қашан болатынын анықтау қиын. Арифметикалық күнтізбе қатаң ережелер жиынтығына негізделген; мысалы, қазіргі еврей күнтізбесі. Мұндай күнтізбе ережеге негізделген күнтізбе деп те аталады. Мұндай күнтізбенің артықшылығы – нақты бір күннің қай кезде болатынын есептеудің қарапайымдылығы. Ал кемшілігі – толық емес дәлдік. Сонымен қатар, күнтізбе өте дәл болса да, Жердің айналуындағы өзгерістерге байланысты оның дәлдігі уақыт өте келе бірте-бірте төмендейді. Бұл дәл арифметикалық күнтізбелердің қызмет ету мерзімін бірнеше мың жылмен шектейді. Одан кейін, күнтізбе ойлап табылғаннан бері жасалған бақылаулар негізінде ережелерді өзгерту қажет болады.
Басқа нұсқалар
Римнің алғашқы күнтізбесі, Ромулдың билігі тұсында жасалған, қысқы мерзімнің 61 күнін жай ғана "қыс" деп біріктірген. Уақыт өте келе бұл мерзім қаңтар мен ақпан айларына бөлінді; одан кейінгі өзгерістер (Юлиан күнтізбесін жасауды қоса) арқылы бұл күнтізбе 1570 жылдары енгізілген қазіргі Грегориан күнтізбесіне дейін жетті.
Қолданылуы
Күнтізбелердің басты қолданысы – күндерді анықтау: болашақ оқиға туралы білу немесе келісу, ал өткен оқиғаны тіркеу. Күндер ауыл шаруашылығы, азаматтық, діни немесе әлеуметтік себептерге байланысты маңызды болуы мүмкін. Мысалы, күнтізбе егін салу және жинаудың уақытын, діни және мемлекеттік мерекелерді, шаруашылық есептердің басталу және аяқталу күндерін, сондай-ақ салық төлеудің немесе келісімшарттың аяқталу мерзімі сияқты заңдық маңызы бар күндерді анықтауға көмектеседі. Күнтізбе күнді анықтау арқылы оның маусымы сияқты қосымша пайдалы ақпаратты да беруге мүмкіндік береді. Күнтізбелер толық уақыт санау жүйесінің бір бөлігі ретінде де қолданылады: күні мен уақыты бірге белгілі бір сәттегі уақытты көрсетеді. Қазіргі заманда уақыт көрсететін құралдар уақытты, күнді және апта күнін көрсетуге қабілетті. Ал кейбіреулерінде ай фазасы да көрсетіледі.
Григориан
Григориан күнтізбесі – де-факто халықаралық стандарт болып табылады және әлемнің көбісінде азаматтық мақсаттар үшін қолданылады. Көп тараған күн аспектісі – жыл ұзақтығын күн жылмен үйлестіру үшін жасалған 400 жылдық циклдағы үстеме күндер циклы. Жыл бойындағы Айдың орнын шамамен анықтайтын және Пасха күнін есептеуде пайдаланылатын айлық аспекті де бар. Әр Григориан жылы 365 немесе 366 күннен тұрады (үстеме күн 29 ақпан ретінде қосылады), орташа Григориан жылы 365,2425 күнге тең (күн жылы 365,2422 күнмен салыстырғанда). Бұл күнтізбе 1582 жылы Еуропа орта ғасырында қолданылған Юлиан күнтізбесіне енгізілген түзету болып табылады, бұл жыл ұзақтығында 0,002% түзетуге әкелді. Жаңа заман кезеңінде оның қабылдануы көбінесе Рим-католик елдерімен шектелді, бірақ 19 ғасырға қарай халықаралық саудадағы ыңғайлылық үшін кеңінен қолданысқа енді. Еуропадағы соңғы ел, 1923 жылы оны қабылдаған – Грекия. Григориан күнтізбесінде қолданылатын күнтізбе эпохасы Дионисий Экзигус белгілеген ортағасырлық конвенциядан мұраға алынған және Юлиан күнтізбесімен байланысты. Жыл санауы әртүрлі түрде AD (Anno Domini үшін) немесе CE (Common Era немесе Christian Era үшін) деп беріледі.
Діни
Қазіргі заманға дейінгі күнтізбелердің ең маңызды қолданылуы – литургиялық жылды және діни мерекелерді бақылау болып табылады. Грегориан күнтізбесі Пасха күнін есептеуге тарихи негіз болғанымен, қазір әлемдік деңгейде де-факто стандарт ретінде қолданылады. Грегориан күнтізбесін әртүрлі істерде пайдаланумен қатар, діни мақсаттар үшін бірнеше күнтізбе әлі де қолданылып келеді. Батыс христиандық литургиялық күнтізбелер католик шіркеуінің Рим ритуалы циклына негізделген және әдетте Адвент, Рождество, Қалыпты уақыт (Эпифаниядан кейінгі уақыт), Ұзақ ораза, Пасха және Қалыпты уақыт (Пентекосттан кейінгі уақыт) литургиялық маусымдарын қамтиды. Кейбір христиан күнтізбелерінде қалыпты уақыт болмайды және әрбір күн белгілі бір маусымға жатады. Шығыс христиандары, соның ішінде православие шіркеуі, Юлиан күнтізбесін қолданады. Ислам күнтізбесі немесе Хижри күнтізбесі – 354 немесе 355 күндік бір жылда 12 айдан тұратын ай күнтізбесі. Ол мұсылман елдерінің көпшілігінде оқиғаларды санау үшін (Грегориан күнтізбесімен бірге) және мұсылмандардың барлық жерде исламның қасиетті күндері мен мерекелерін атаудың дұрыс күнін анықтау үшін қолданылады. Оның бастапқы нүктесі – Хижра (622 жыл). Жыл сайынғы 11 немесе 12 күндік ауытқумен, маусымдық байланыс шамамен 33 ислам жылында қайталанады. Үндістан субконтинентінде әртүрлі индуистік күнтізбелер қолданылады, соның ішінде Непал күнтізбесі, Бенгал күнтізбесі, Малаялам күнтізбесі, Тамил күнтізбесі, Солтүстік Үндістанда қолданылатын Викрама Самват және Декан штаттарында Шаливахана күнтізбесі. Буддистік күнтізбе және Камбоджа, Лаос, Мьянма, Шри-Ланка және Таиландтың дәстүрлі ай-күн күнтізбелері де индуистік күнтізбенің ескі нұсқасына негізделген. Көптеген индуистік күнтізбелер Лагадханың Веданга Джиотишасында алғаш рет айтылған, Сурья Сиддхантада стандартталған және кейіннен Ариабхатта (499 ж.), Варахамихира (6 ғасыр) және Бхаскара II (12 ғасыр) сияқты астрономдар реформалаған жүйеден мұрагерлік алған. Еврей күнтізбесін дүниежүзіндегі яһудилер діни және мәдени істерде қолданады, сондай-ақ Израильдегі мемлекеттік істерге (ұлттық мерекелер сияқты) әсер етеді және іскерлік мәмілелерде (мысалы, чектерді толтыру үшін) пайдаланылуы мүмкін. Бахаи дінінің жақтастары Бахаи күнтізбесін қолданады. Бахаи күнтізбесі, Бади күнтізбесі деп те аталады, алғаш рет Баб Китаб-и Асмада орнатқан. Бахаи күнтізбесі де таза күн күнтізбесі болып табылады және әрқайсысы он тоғыз күнді құрайтын 19 айдан тұрады.
Ұлттық
Қытай, еврей, индуист және Юлиан күнтізбелері діни және әлеуметтік мақсаттарда кеңінен қолданылады. Иран (парсы) күнтізбесі Иран мен Ауғанстанның кейбір бөліктерінде қолданылады. Ассириялық күнтізбені Таяу Шығыстағы (негізінен Ирак, Сирия, Түркия және Иран) ассириялық қауым мүшелері мен олардың диаспорасы қолданады. Күнтізбедегі бірінші жыл Григориан күнтізбесінің басталуына дәл 4750 жыл бұрынғы кезеңді қамтиды. Эфиопия күнтізбесі Эфиопия мен Эритреяда негізгі күнтізбе болып табылады, ал кейбір аймақтарда Оромо күнтізбесі де қолданылады. Сомалиде Грегориан және Ислам күнтізбелерімен қатар Сомали күнтізбесі де қолданылады. Тайландта, айлар мен күндер батыс стандарттарына сәйкес келсе де, жылдар әлі де дәстүрлі буддалық күнтізбеге негізделген.
Салықтық
Қаржылық күнтізбе – бұл үкімет немесе кәсіпорынның есептік жылы. Ол бюджетті жоспарлау, есеп жүргізу және салық салу үшін қолданылады. Бұл жылдың кез келген күні басталатын 12 айдан тұратын жиынтық. АҚШ үкіметінің қаржы жылы 1 қазанда басталып, 30 қыркүйекте аяқталады. Үндістан үкіметінің қаржы жылы 1 сәуірде басталып, 31 наурызда аяқталады. Үндістандағы шағын дәстүрлі бизнестер қаржы жылын Дивали мерекесінде бастап, келесі жылғы Дивали мерекесіне бір күн қалғанда аяқтайды. Бухгалтерлік есепте (әсіресе бухгалтерлік бағдарламалық жасақтамада) айлық күнтізбе (мысалы, 4/4/5 күнтізбесі) айларды аймен және жылды жылмен салыстыруды жеңілдету үшін әр айды белгілі бір апталар санымен сәйкестендіреді. Қаңтар айында әрқашан дәл 4 апта (жексенбіден сенбіге дейін), ақпан айында 4 апта, наурыз айында 5 апта және т.б. болады. Бұл күнтізбеде әдетте әр 5 немесе 6 жыл сайын 53-ші апта қосылуы керек екенін ескеріңіз, ол желтоқсанға қосылуы немесе қосылмауы мүмкін, бұл ұйымның осы күндерді қалай пайдаланғанына байланысты. Мұндай жағдайлар үшін халықаралық стандартты әдіс бар (ISO аптасы). ISO аптасы дүйсенбіде басталып, жексенбіде аяқталады. 1-ші апта – Григориан күнтізбесінде 4 қаңтарды қамтитын апта.
Форматтар
Күнтізбе термині белгілі бір уақытты есептеу жүйесіне ғана емес, сондай-ақ мұндай жүйені көрсететін нақты жазба немесе құрылғыға да қолданылады, мысалы, қалта күнтізбесі (немесе жеке ұйымдастырушы), үстел күнтізбесі, қабырға күнтізбесі сияқты тағайындамалар кітабына. Қағаз күнтізбесінде бір немесе екі параққа бір күн, апта, ай немесе жыл көрсетілуі мүмкін. Егер парақ бір күнге арналған болса, онда күнді және апта күнін оңай көрсетуге болады. Егер парақта бірнеше күн болса, апта күнінен күнге және кері қайта аудару кестесі көрсетіледі. Арнайы көрсеткіш құрылғысымен немесе өткен күндерді жобалап тастау арқылы ағымдағы күн мен апта күнін көрсетуге болады. Бұл сөздің ең көп таралған қолданылуы. АҚШ-та жексенбі аптаның бірінші күні деп есептеледі, сондықтан ол сол жақта, ал сенбі аптаның соңғы күні оң жақта көрсетіледі. Ұлыбританияда апта соңы демалыс күндерімен аяқталуы мүмкін, сондықтан аптаның бірінші күні дүйсенбі, ал соңғы күні жексенбі болады. АҚШ күнтізбесінің форматы Ұлыбританияда да қолданылады. Грегориан күнтізбесін әдетте жете бағаннан тұратын айлық торларда (аптаның қай күнінен басталатынына байланысты, дүйсенбіден жексенбіге дейін немесе жексенбіден сенбіге дейін) және бесеуден алтыға дейін қатарларда (немесе сирек, ақпан айында 28 күні бар және аптаның бірінші күнінен басталатын жылдары төрт қатарда) көрсету қалыпты жағдай. Кейде 23/30 және 24/31 сандарын бірге белгілеп, алтыншы қатарды алып тастауға болады. Апталармен жұмыс істегенде айлармен емес, үздіксіз формат көбірек ыңғайлы болуы мүмкін, онда жаңа айдың бірінші күні жаңа қатарда басталатынына көз жеткізу үшін бос жасушалар енгізілмейді.
Бағдарламалық жасақтама
Күнтізбелік бағдарламалық қамтамасыз ету пайдаланушыларға күнтізбенің электрондық нұсқасын ұсынады, сондай-ақ кездесулер тізімін, адрес кітабын немесе контактілер тізімін де қамтуы мүмкін. Күнтізбе жасау – көптеген жеке цифрлық көмекшілердің (PDA), электрондық жеке көмекшілердің (EDA) және смартфондардың стандартты мүмкіндігі. Бұл бағдарламалық жасақтама жеке пайдалануға арналған, дербес жұмыс істейтін пакет (мысалы, Mozilla Thunderbird үшін Lightning кеңейтуі, Exchange Server болмаған Microsoft Outlook немесе Windows күнтізбесі) немесе пайдаланушылар арасында ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін желілік пакет (мысалы, Mozilla Sunbird, Windows Live күнтізбесі, Google күнтізбесі немесе Exchange Server-мен Microsoft Outlook) болуы мүмкін.