Кіріспе
Француз революциялық күнтізбесі (calendrier révolutionnaire français) деп те аталатын Француз республикалық күнтізбесі – Француз революциясы кезінде жасалып, қолданысқа енгізілген күнтізбе. Француз үкіметі оны 1793 жылдың соңынан бастап 1805 жылға дейін шамамен 12 жыл бойы, ал 1871 жылы Париж коммунасы 18 күн бойы пайдаланды. Бұл күнтізбе грегориан күнтізбесін алмастыру мақсатымен жасалған. Ол 30 күндік он екі айдан тұрады, әр ай үш 10 күндік циклге бөлінеді, апталарға ұқсас, сондай-ақ күн жылдың қалған күндерін толықтыру үшін бес немесе алты қосымша күнмен аяқталады. Күнтізбе жасаудың мақсатының бірі – одан барлық діни және монархиялық ықпалды кетіру болды, сонымен қатар Францияда ондық жүйеге көшудің (күннің ондық уақыты, валютаның ондық жүйеге көшуі және метрикалық жүйе) жалпы бағытының бір бөлігі болды. Ол Францияда және Францияның билігінде болған Бельгия, Люксембург, Нидерланды, Германия, Швейцария, Мальта және Италияның кейбір аймақтарындағы мемлекеттік тіркемелерде қолданылды.
The French Republican calendar , also commonly called the French Revolutionary calendar (calendrier révolutionnaire français), was a calendar created and implemented during the French Revolution, and used by the French government for about 12 years from late 1793 to 1805, and for 18 days by the Paris Commune in 1871, and meant to replace the Gregorian calendar. The calendar consisted of twelve 30 day months, each divided into three 10 day cycles similar to weeks, plus five or six intercalary days at the end to fill out the balance of a solar year. It was designed in part to remove all religious and royalist influences from the calendar, and it was part of a larger attempt at decimalisation in France (which also included decimal time of day, decimalisation of currency, and metrication). It was used in government records in France and other areas under French rule, including Belgium, Luxembourg, and parts of the Netherlands, Germany, Switzerland, Malta, and Italy.
Басылу және аяқталу
Ұлттық құрылтайшы жиналыс бастапқыда "Азаттық дәуірін" белгілейтін жаңа күнтізбе құруды көздеді, ол 1789 жылдың 14 шілдесінде Бастилияны шабуылдау күні басталды деп жоспарланған. Алайда, 1792 жылдың 2 қаңтарында оның мұрагері – Заң шығарушы Ассамблея, Азаттық жылдың IV-і күні бұрын басталғанын шешті. Осылайша, I жыл 1789 жылдың 1 қаңтарында басталды. 1792 жылдың 21 қыркүйегінде Францияда Бірінші республика жарияланды, және жаңа Ұлттық конвент 1792 жылды Француз Республикасының I жылы деп атауға шешім қабылдады. Ол 1793 жылдың 2 қаңтарында Республиканың II жылы күні бұрын басталғанын жариялады. Дегенмен, Конвент 1793 жылдың қазан айында қабылдаған жаңа күнтізбе бойынша 1792 жылдың 22 қыркүйегі I жылдың бірінші күні болып белгіленді. Нәтижесінде, күнтізбе революцияны еске алудың орнына Республиканы бейнелеуге арналды. Иса Мәсіхтің тууымен байланысты Common Era жойылды және "ақыл-ой дәуірінің" ырым-жырымдардан басымдығын көрсететін l'ère républicaine, яғни Республикалық дәуірмен ауыстырылды, бұл христиандықтан арылу науқанының бір бөлігі болды. Бірінші республика 1804 жылдың 2 желтоқсанында, XIII жылдың 11 Фримайері күні Наполеон I-нің император болып тағайындалуымен аяқталды. Осыған қарамастан, республикалық күнтізбе 1806 жылдың 1 қаңтарына дейін қолданыла берді, содан кейін Наполеон оны жойды деп жариялады. Ол 1871 жылдың мамырында Париж коммунасының бірнеше аптасы ішінде қайта қолданылды.
Алдын ала
1788 жылы танымал атеист эссеші және философ Сильвен Марешаль өзінің "Адал адамдар альманахының" (Almanach des Honnêtes gens) алғашқы басылымын жариялады. Альманахтағы бірінші ай – "Mars, ou Princeps" (наурыз, немесе бірінші), ал соңғы ай – "Février, ou Duodécembre" (ақпан, немесе он екінші). Айлардың ұзақтығы Григориан күнтізбесімен бірдей; бірақ, әр айдың 10-ы, 20-ы және 30-ы күндері онкүндіктердің (он күндік топтардың) аяқталуы ретінде ерекшеленеді. Күндерді дәстүрлі әулиелерге емес, көбінесе дүниелік жетістіктерімен көзге түскен тұлғаларға арнады. Альманахтың кейінгі басылымдары республикалық күнтізбеге көшті.
Тарих
Француз революциясы мен республикасы кезінде Ансиан Режимнің (ескі феодалдық монархияның) түрлі атрибуттарын жоюға көп күш-жігер жұмсалды; олардың кейбіреулері басқаларына қарағанда сәтті болды. Жаңа Республика үкіметі басқа реформалармен қатар, жаңа әлеуметтік және құқықтық жүйе, салмақ пен өлшемдердің жаңа жүйесі (кейіннен метрлік жүйе болып белгіленді) және жаңа күнтізбе енгізуге тырысты. Ежелгі Рим республикасын сағынып, Ағарту дәуірінің теориялары өркендеген кезде, жаңа жүйелерді жасаушылар шабыт алу үшін табиғатқа жүгінді. Жаңа жүйелердің негізгі құрылымдық элементтері табиғи тұрақтылар, ондық еселіктер, латын және ежелгі грек тілдерінен алынған сөздер болды. Жаңа күнтізбеді саясаткер Гилберт Ромм жетекшілік еткен комиссия жасады, оған Клод Жозеф Ферри [fr] және Шарль Франсуа Дюпуи қосылды. Олар өз жұмысына химик Луи Бернар Гютон де Морво, математик және астроном Жозеф Луи Лагранж, астроном Жером Лаланд, математик Гаспар Монге, астроном және теңіз географиясы маманы Александр Гай Пингре, сондай-ақ ақын, актер және драматург Фабр д’Эглантинді шақырып, соңғысы Париждің Ұлттық Табиғат тарихы мұражайындағы Jardin des plantes бағбаны Андре Туэннің көмегімен айлардың атауларын ойлап тапты. Комиссияның баяндамашысы ретінде Шарль Гилберт Ромм жаңа күнтізбеді 1793 жылдың 23 қыркүйегінде Якобин бақылауындағы Ұлттық конвенцияға ұсынды, ол оны 1793 жылдың 24 қазанында қабылдады және оның басталуын 1792 жылдың 22 қыркүйегіне дейін кері жылжытты. Ромм комиссияның баяндамашысы болғандықтан, республикалық күнтізбе құру оған есептеледі. Күнтізбе көбінесе революция кезінде жасалғандықтан «француз революциялық күнтізбесі» деп аталады, бірақ бұл шартты атау. Францияда ол calendrier républicain және calendrier révolutionnaire деп те аталады. Бастапқыда күнтізбе 1789 жылдың шілдесінде басталған Ұлы революцияны немесе 1792 жылы құрылған Республиканы белеуі керек пе деген пікірталас болды. 1789 жылдың 14 шілдесінен кейін газеттер мен памфлеттер 1789 жылды «Еркіндіктің I жылы» деп атап, ал келесі жылдарды II және III деп атады. 1792 жылы қаржылық операцияларды мерзімдеу мәселесімен айналысқан заң шығарушы жиналыс күнтізбе мәселесімен бетпе-бет келді. Бастапқыда, бастапқы нүкте ретінде 1789 жылдың 1 қаңтары немесе 1789 жылдың 14 шілдесі қарастырылды. Біраз ойланғаннан кейін жиналыс 1792 жылдың 2 қаңтарында барлық ресми құжаттарда «Еркіндік дәуірі» қолданылатынын және 1792 жылдың 1 қаңтарынан бастап IV Еркіндік жылы басталғанын шешті. Республика жарияланғаннан кейін, 1792 жылдың 22 қыркүйегінде бұл шешім өзгертілді және Конвент барлық мемлекеттік құжаттар Француз Республикасының I жылынан бастап саналатынын шешті. 1793 жылдың 2 қаңтарындағы жарлықта Республиканың II жылы 1793 жылдың 1 қаңтарынан басталатыны белгіленді; бұл жаңа күнтізбе енгізілгеннен кейін, басталу күні 1793 жылдың 22 қыркүйегіне өзгертілді. Республиканың құрылуы күнтізбе үшін бастапқы нүкте ретінде таңдалды; сондықтан күнтізбе революцияны емес, Республиканы еске алады. Бұл кезеңдегі француз монеталарында осы күнтізбе қолданылды. Көптеген монеталарда жыл араб цифрларымен көрсетілген, бірақ кейбір монеталарда рим цифрлары қолданылды. 11 жылдық монеталарда римдік II санымен шатасуды болдырмау үшін әдетте XI саны көрсетілген. Француз революциясы көбінесе 18 Брумердің төңкерісімен, VIII жыл (1799 жылдың 9 қарашасы) аяқталды деп саналады, бұл Наполеон Бонапарттың Директорияның конституциялық режиміне қарсы жасаған төңкерісі болды. 1801 жылғы Конкордат Рим католик шіркеуін Францияда мемлекеттік дін ретінде емес, ресми институт ретінде қайта орнатты. Конкордат 1802 жылдың 8 сәуірінде (XI жылдың 28 Germinal) Пасха жексенбісінен бастап күшіне енді; ол апта күндерінің атауларын Григориан күнтізбесіндегідей қалпына келтірді және жексенбіні ресми демалыс және діни мереке күні ретінде бекітті. Алайда, республикалық күнтізбедегі айлар мен жылдар сияқты басқа атрибуттар өзгеріссіз қалды. Француз Республикасы 1804 жылдың 2 желтоқсанында (XIII жылдың 11 Frimaire) Наполеонның француз императоры (Empereur des Français) ретінде таққа отыруымен аяқталды, бірақ республикалық күнтізбе тағы бір жыл бойы қолданыста болды. Наполеон ақыры республикалық күнтізбені 1806 жылдың 1 қаңтарынан бастап (XIV жылдың 10 Nivôse күнінен кейін) жойды, оны енгізгеннен кейін он екі жылдан астам уақыт өткен соң. Дегенмен, ол 1871 жылдың 6-23 мамырында (LXXIX жылдың 16 Floréal–3 Prairial) Париж Коммунасының қысқа мерзімінде Journal officiel журналында кейбір күндер үшін қысқа уақытқа қайта қолданылды.
Күнтізбелік жобалау
Жылдар әдетте римдік цифрлармен жазылған, 1792 жылдың 22 қыркүйегі – "Республикалық дәуірдің" басталуы (Француз Бірінші Республикасы жарияланған күн, Конвенция монархияны жойғаннан кейін бір күн өткен соң). Сәйкесінше, римдік I саны республиканың бірінші жылын көрсетеді, яғни күнтізбе іс жүзінде қолданысқа кіргенге дейінгі жылды. Заң бойынша, әр жылдың басы Париж обсерваториясында күзгі теңдік күніне сәйкес келетін күннің түнгі жартысынан басталатын. Жылда он екі ай болған, әрқайсысы үш он күндік аптаға – декадаларға бөлінген. Он күндік аптаның оныншы күні – декади, демалыс және той күні ретінде жексенбінің орнына қойылған. Күн немесе тропикалық жылды шамалау үшін қажетті қосымша бес немесе алты күн жылдың соңғы айынан кейін орналастырылып, толықтыру күндері деп аталған. Бұл құрылым ежелгі египеттіктердің күнтізбесіне өте ұқсас болған, бірақ олардың жағдайында жыл күзгі теңдікте басталмайтын және аяқталмайтын. Төрт жылдық кезең, оның соңында секірме жыл болатын, "Франциада" деп аталатын. Бастапқыда "Олимпик" атауы ұсынылған, бірақ Францияда республикалық үкімет құру үшін төңкеріс төрт жылға созылғанын еске алу мақсатында "Франциада" деп өзгертілген. Секірме жыл Юлиан және Григориан күнтізбелеріндегі "биссекстильді" жылдарға сілтеме жасай отырып, "Секстиль" деп аталды, себебі ол алтыншы толықтыру күнін қамтыды.
Ондық уақыт
Республика күнтізбесіндегі әрбір күн он сағатқа, әрбір сағат 100 ондық минутқа, әрбір ондық минут 100 ондық секундқа бөлінді. Осылайша, бір сағат 144 қалыпты минутқа тең (қалыпты сағаттан 2,4 есе ұзын), бір минут 86,4 қалыпты секундқа тең (қалыпты минуттан 44% ұзағырақ), ал бір секунд 0,864 қалыпты секундқа тең (қалыпты секундтан 13,6% қысқа). Осы ондық уақытты көрсетуге арналған сағаттар жасалды, бірақ ол кеңінен таралмады. Ондық уақытты міндетті түрде қолдану 1795 жылғы 7 сәуірде ресми түрде тоқтатылды, алайда кейбір қалалар 1801 жылға дейін ондық уақытты пайдалана берді. Республика күнтізбесіндегі жылдарды рим цифрларымен белгілеу осы жалпы ондық жүйеге қарсы болды.
Қазіргі күн мен уақыт
Бұл күнтізбеде Деламбрдің өңделген жылдарды есептеу әдісі қолданылады. Басқа әдістер бір күнге дейін айырмашылықты құрауы мүмкін. Уақыт сақталып, сондықтан дәл болмауы мүмкін. Ондық уақыт Париждің орташа уақыты бойынша есептеледі, ол Гринвич орташа уақытынан 9 минут 21 секундқа (6,49 ондық минутқа) озып өтеді. (Қажет болған жағдайда, бұл құрал уақытты калибрлей алады.)
Танымал күндер мен басқа да мәдени сілтемелер
"18 Брумер төңкерісі" немесе "Брумер" – Наполеон Бонапарттың 18 Брумер VIII (9 қараша 1799 ж.) күні жасаған мемлекеттік төңкерісі. Көптеген тарихшылар оны Франция революциясының аяқталуы деп есептейді. Карл Маркс 1852 жылы жазған "Луи Бонапарттың он сегізінші брумары" атты мақаласында Луи Наполеонның 1851 жылғы төңкерісін оның інісінің бұрынғы төңкерісімен салыстырып, "Тарих алдымен трагедия ретінде, содан кейін фарс ретінде қайталанады" деген тұжырым келтіреді. Тағы бір белгілі революциялық күн – 9 Термидор Ан II (1794 жылдың 27 шілдесі), Конвент Максимилиан Робеспьерге қарсы шыққан күн. Ол және Тау тобымен байланысты болған басқалар келесі күні гильотинаға алынды. Осы оқиғаға байланысты "термидориандық" термині марксистік терминологияға революцияны іштен жойып, оның нағыз мақсаттарына қарсы тұратын революционерлерді білдіру үшін енгізілді. Мысалы, Леон Троцкий және оның жақтастары Иосиф Сталинге қатысты осы терминді қолданды. Эмиль Золаның "Герминаль" романы атауын күнтізбедегі Герминаль айынан алған. "Лобстер Термидор" теңіз тағамы 1891 жылы революция кезінде жазылған "Термидор" пьесасының құрметіне аталған. Флореал класындағы француз фрегаттарының барлығы республикалық айлардың аттарымен аталады. Ұлттық конвенттің 9 Брумер Ан III (30 қазан 1794 ж.) күнгі қаулысымен École normale supérieure құрылды. Бұл күн мектеп есігінің үстінде ерекше көзге түседі. Француз композиторы Фроменталь Алеви 7 Прариаль VIII (1799 жылғы 27 мамыр) күні, fromental (бидайы шөбі) күні дүниеге келді. Нил Гейманның "The Sandman" сериясына "Термидор" атты әңгіме кірді, ол Франция революциясы кезінде сол айда орын алады.