Кіріспе

ай Юлиан және Григориан күнтізбесіндегі он екінші ай. Декабрь – Юлиан және Григориан күнтізбесіндегі жылдың он екінші және соңғы айы. Оның ұзақтығы 31 күн. Желтоқсан атауы латын тіліндегі "decem" сөзінен (он деген мағынаны білдіреді) шыққан, себебі ол бастапқыда Рим календарында жылдың оныншы айы болған. Желтоқсаннан кейінгі қысқы күндер ешқандай айға жатпаған. Кейін қаңтар және ақпан айлары айсыз кезеңнен жасалып, күнтізбе басына қосылды, бірақ желтоқсан өзінің атын сақтап қалды. Ежелгі Римде, төрт Агоналияның бірі ретінде, 11 желтоқсанда Сол Индигеге арналған мереке және Септимонтий тойландырылды. 13 желтоқсанда Телл ғибадатханасында туған күн (Dies natalis) тойланды, 15 желтоқсанда Consualia, 17-23 желтоқсанда Saturnalia, 19 желтоқсанда Opiconsivia, 21 желтоқсанда Divalia, 23 желтоқсанда Larentalia, ал 25 желтоқсанда Sol Invictus-тің туған күні тойланды. Бұл даталар қазіргі Григориан күнтізбесімен сәйкес келмейді. Англосакстар желтоқсан-қаңтар айларын Ġēolamonaþ (қазіргі ағылшын тілінде "Yule month") деп атаған. Француз Республикалық күнтізбесінде желтоқсан Фримайр және Нивоз айларының құрамына кірген.

Астрономия

Желтоқсан айы Солтүстік жарты шарда қысқы күн тоқырауына, күндізгі уақыттың ең аз сағатына, ал Оңтүстік жарты шарда жазғы күн тоқырауына, күндізгі уақыттың ең көп сағатына (екі жағдайда да полярлық аймақтарды ескермегенде) толады. Солтүстік жарты шардағы желтоқсан, Оңтүстік жарты шардағы маусымға, ал Оңтүстік жарты шардағы желтоқсан Солтүстік жарты шардағы маусымға тең келеді. Солтүстік жарты шарда астрономиялық қыс әдетте 21 желтоқсанда немесе күн тоқырауы күні басталады. Желтоқсан айында болатын метеорлық жауын-шашындар: Андромидидтер (25 қыркүйектен 6 желтоқсанға дейін, 9 қарашада ең жоғары нүктесі), Canis Minorids (4 желтоқсаннан 15 желтоқсанға дейін, 10-11 желтоқсанда ең жоғары нүктесі), Coma Berenicids (12 желтоқсаннан 23 желтоқсанға дейін, 16 желтоқсанда ең жоғары нүктесі), Delta Cancrids (14 желтоқсаннан 14 ақпанға дейін, ең басты жауын 1 қаңтардан 24 қаңтарға дейін, 17 қаңтарда ең жоғары нүктесі), Geminids (13-14 желтоқсан), Monocerotids (7 желтоқсаннан 20 желтоқсанға дейін, 9 желтоқсанда ең жоғары нүктесі. Бұл жауын қарашада да басталуы мүмкін), Phoenicids (29 қарашадан 9 желтоқсанға дейін, ең жоғары нүктесі 5-6 желтоқсанда), Quadrantids (әдетте қаңтарда болады, бірақ желтоқсанда да басталуы мүмкін), Sigma Hydrids (4-15 желтоқсан) және Ursids (17-25 желтоқсан, 22 желтоқсанда ең жоғары нүктесі).

Астрология

Желтоқсан айының зодиак белгілері – Сагиттар (21 желтоқсанға дейін) және Тауешкі (22 желтоқсаннан бастап).

Таңбалар

Желтоқсан айының гүлі – нарцисс. Оның тас-көмектері – түркіз, циркон және танзанит.

Еске алу

Бұл тізім ресми мәртебе немесе жалпы қолданылуды міндетті түрде білдірмейді.