Кіріспе
Қанатты шөкім – ежелгі соғыстарда қолданылған соғыс күймесі, екі жағына орақ тәрізді пышақтар орнатылған. Ол көне заманда қолданылды.
The scythed chariot was a war chariot with scythe blades mounted on each side. It was employed in ancient times.
Тарих
Ал соғыс арбасына ұқсайтын басқа бір арба да болған. Жылқы жегілген бұл арбаның екі жағынан дөңгелектерге шамамен бірдей қашықтықта жиектері орналасқан. Кунак шайқасын өз көзімен көрген грек қолбасшысы Ксенофонт (б.з.д. 430 - 354) олар туралы былай дейді: "Оларда біліктерден және жүргізуші орындығының астынан жерге қарай бұрылатын, бұрыштап созылған жұқа пышақтар болған". Жоу дәуіріндегі императорлық Қытай жерлерінен соғыс арбаларының дөңгелектеріне арналған тісті қола пышақтар да қазылып алынған. Қанаандық, Ассириялық, Үнділік немесе Македониялық шығу тегі туралы 17-19 ғасырлардағы идеяларды толығымен жоққа шығарып, тарихшы Александр К. Нефиодкин Ксенофонттың персиялық патша Кирге жиектерді жатқызуын сынап, оған қарсы шығады. Оның орнына, перстер грек-персия соғыстары кезінде, б.з.д. 467-458 жылдар аралығында грек ауыр жаяу әскерімен шайқасқан тәжірибелеріне жауап ретінде жиектерді кейінірек енгізгенін айтады. Сонымен қатар, Нефиодкин сыншы Ж. Ропқа жауап беріп, ежелгі тарихшы Ктесиас Ассирияның сенімсіз екенін және жиектер ежелгі грек гоплиттерінің немесе жалпы ауыр жаяу әскерінің құрамына қарсы күресу үшін жасалғанын қорытындылады.
Парсы соғыстары
Арбаға төрт ат қосылып, оны үш адамнан тұратын экипаж, бір жүргізуші және екі жауынгер басқарған. Теориялық тұрғыдан алғанда, араба жаяу әскер қатарын жарып өтіп, жауынгерлерді екіге бөліп немесе қатардағы бұзылуды тудырып, оны пайдалануға мүмкіндік беретін. Грек гоплиттерінің (жаяу әскер) тығыз қатарына атпен шабуыл жасау қиын болды. Арабаның қашаумен кесу мүмкіндігі, ат әскеріне тән бұл қиыншылықты жойды, тіпті аттар жауынгерлерден қашқанда да. Саптық әскер араба жақындағанда жайылып, содан кейін одан тез арада қайта құрылып, арабаның көп шығынсыз өтуіне мүмкіндік беретін. Соғыс арбаларының әскери мүмкіндіктері шектеулі болды. Олар тек шабуылдық қару ретінде қолданылып, ашық, тегіс жерде жаяу әскерге қарсы күреске ең қолайлы болды, онда керуеншілер маневр жасауға кеңістікке ие болды. Ат әскерінің тұтқасы, шүкіршігі және тиімді жабдықталған сəті болмаған заманда, тіпті сəтіне жабын да болса, арабалар ат әскерінің жаяу әскерге шабуылына күш қосты. Тарихи дереккөздер мұндай қақтығыстардың жаяу әскер тарапынан, яғни грек және римдік тараптан алынған. Міне, арабалар жеңіске жеткен бір кездесу мысалы:
Әскерлер өз жабдықтарын бейсауат және сақтық шараларын қолданбай жинауға үйреніп қалған. Бірде Парнабаз 2 арабасымен және шамамен 400 атты әскерімен оларды жазыққа шашырап кеткен кезде кездесті. Гректер оның шабуылдай келе жатқанын көргенде, 700-ге жуық адамды құрап, бір-біріне қосылуға асықты; бірақ Парнабаз уақытты ысырап етпеді. Арабаларды алға шығарып, өзі атты әскермен олардың артынан ерді және шабуылға көтерілуге бұйрық берді. Арабалар грек қатарына шапқындап кіріп, олардың тығыз құрамын бұзып, атты әскер шамамен жүз адамды қырды. Қалғандары қашып, гоплиттерімен жақын жерде болған Агесиласқа паналады. Олардың сәтті қолданылғандығының тағы бір жазылған мысалы – б.з.д. 89 жылы Понт патшасы Митрадат VI-ның жасақтары Амния өзенінде Битиния әскерін жеңген кезде болды. (Аппиан)
to cut into the formation even when the horses avoided the men. A disciplined army could diverge as the chariot approached, and then re form quickly behind it, allowing the chariot to pass without causing many casualties. War chariots had limited military capabilities. They were strictly an offensive weapon and were best suited against infantry in open flat country where the charioteers had room to maneuver. At a time when cavalry were without stirrups, and probably had neither spurs nor an effective saddle, though they certainly had saddle blankets, scythed chariots added weight to a cavalry attack on infantry. Historical sources come from the infantry side of such engagements i. e. the Greek and Roman side. Here is one recorded encounter where scythed chariots were on the winning side:
The soldiers had got into the habit of collecting their supplies carelessly and without taking precautions. There was one occasion when Pharnabazus, with 2 scythed chariots and about 400 cavalry, came on them when they were scattered all over the plain. When the Greeks saw him bearing down on them, they ran to join up with each other, about 700 altogether; but Pharnabazus did not waste time. Putting the chariots in front, and following behind them himself with the cavalry, he ordered a charge. The chariots dashing into the Greek ranks, broke up their close formation, and the cavalry soon cut down about a hundred men. The rest fled and took refuge with Agesilaus, who happened to be close at hand with the hoplites. The only other recorded example of their successful use seems to be when units of Mithradates VI of Pontus defeated a Bithynian force on the River Amnias in 89 BC. (Appian)
Римдіктермен кездесулер
Осы кемшіліктеріне қарамастан, арабаларды кейде парсылар да, эллин дәуіріндегі патшалықтар да белгілі бір жетістікпен қолданған. Соңғы рет олар б.з.д. 47 жылы Зела шайқасында қолданылған. Римдіктер бұл қару жүйесін кальтроптармен жеңгендігі хабарланады, бірақ бұл шайқаста болмаған. Басқа жағдайларда римдіктер жерге тік қадаларды орнатып, олардың артында жаяу әскер қауіпсіздікке ие болды (Frontinus Stratagems 2,3,17 18). Scriptores Historiae Augustae Severus Alexander LV-де оның 1800 соқалы соғыс күймелерін тұтқындағаны туралы айтылады. Бұл жалпыға бірдей жалған деп есептеледі. Империялық кезеңнің соңында римдіктер идеяның ерекше түрімен тәжірибе жасаған болуы мүмкін, онда катафракт стиліндегі найзагерлер бір немесе екі аттың үстінде отырып, дөңгелектері мен өскірі бар жалаңаш осьтің көмегімен "күйме" тартатын. Бұл жағдайда, пышақтар соғысқа кіріскенде ғана түсірілген болар. Бұл шайқасқа дейін маневр жасауды жеңілдеткен болар. Дегенмен, бұл "De rebus bellicis" еңбегінің 12-14-тармағындағы түсініксіз мәлімдемеге ең орынды түсіндірме болып табылады.
There is a statement in the Scriptores Historiae Augustae Severus Alexander LV that he captured 1,800 scythed chariots. This is universally regarded as false. Late in the Imperial period, the Romans might have experimented with an unusual variant of the idea that called for cataphract style lancers to sit on a pair or a single horse drawing a "chariot" reduced to a bare axle with wheels, where the blades were only lowered into the fighting position at the last moment. This would have facilitated manoeuvring before battle. This at least is a reasonable interpretation of the rather enigmatic De rebus bellicis section 12 14.
Сахаралық тайпалар
Солтүстік Сахарада көшпелі тайпалар Фарусии және Нигритер шамамен 22 жылы орақ тісті шарабаларды қолданған, деп Страбон хабарлайды:
"Олардың да орақтары бар шарабалары бар."
"They have chariots also, armed with scythes."
Леонардо да Винчи
Леонардо да Винчидің бір идеясы – орақ тісті шарайоты болған.