Кіріспе

Лois Duncan авторының кітабы

«Гриффинді өлтіру» – Lois Duncanның 1978 жылғы шылымдық романы. Онда Нью-Мексикодағы орта мектептің жасөспірім оқушылар тобы қатаң ағылшын тілі пәнінің мұғалімі Гриффин мырзаны ұрлауды жоспарлайды. Duncan бұл оқиғаны Марк кейіпкерінен бастады, ол ұрлау жоспарына қатысады және Duncanның үлкен қызының алғашқы жігітінің бейнесімен байланысты. Гриффин мырза Duncanның қыздарының бірі оқыған мектептегі мұғалімнің мінезінен жасалған. 2010 жылы роман жаңартылып, мазмұны заманауи стильде өңделді, оны жас оқырмандарға сәйкес және қызықты ету үшін өзгерістер енгізілді. Кітап бірнеше сыйлық пен наградаға ие болды, соның ішінде 1982 жылғы Массачусетс балалар кітабы сыйлығы және 1982–1983 жылғы Алабама Камелия балалар таңдауы сыйлығы. «Гриффинді өлтіру» 1997 жылдың 7 сәуірінде NBC телеарнасында көрсетілген, сол аттас телефильмге бейімделді. Фильмде Джей Томас, Эми Джо Джонсон, Марио Лопес және Скотт Бейрстоу түсті. Алғашқы рет DVD және VHS форматында 2000 жылдың 7 наурызында жарық көрді.

Сюжет

Брайан Гриффин Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласындағы Дель-Норте орта мектебінің ағылшын тілі мұғалімі. Гриффиннің сыныптасы Марк Кинни бір жұмысты жалғанға айналдырғанда, Гриффин оны қайтадан сабаққа кіруге рұқсат беруді сұрап жалбарынады. Бірақ Гриффин оны қайтадан оқуға жібермей, келесі семестрде сабақты қайталатып жібереді. Ол қайталап отырған сыныпта оқушылар арасында Дэвид Рэгглз, Джефф Гаррет және Бетси Клайн бар. Сьюзан МакКоннелл - орташа есеппен A+ студенті, бірақ сабақта үнемі орташадан төмен B алады. Марк мистер Гриффинді ұрлауды ұсынады және Дэвид, Джефф және Бетсиді оны қорқытып, кек алу үшін жоспарға қосылуға сендіреді, өйткені олар оларға жаман қараған деп санайды. Топ Сьюзанды пайдалануға шешім қабылдайды, ол жоспарға қатысуға дайын емес, мектептен кейін Гриффинмен кездесуді сұратып, оның назарын аударады. Сюзан оқуларына өте адал, жақсы нәтиже көрсеткен студенттердің бірі болғандықтан, Гриффин мырза оны ерікті түрде орындайды, кейін оны машинасына дейін шығаруға рұқсат береді. Джефф, Дэвид және Марк Гриффиннің басына қап салып, оны байлап, көзін байлап, таудың шалғай жеріне алып кетеді. Бетси жылдамдықты арттырған үшін айыппұл төлеген соң, жігіттер Гриффинмен бірге кеткеннен кейін көлік тұрағына келеді. Сюзан Бетсимен бірге жүруі керек еді, бірақ бұл схемаға одан әрі қатысы болғысы келмейді, сондықтан Бетси онысыз кетеді. Марк Гриффинге жалбарынсын дейді, бірақ ол бас тартады, сондықтан студенттер оны түн ортасына дейін жалғыз қалдыруға шешім қабылдайды. Сюзан мен Дэвид Гриффинді тексеріп, топқа қарсы шығады. Екі адам оны анестезияға қарсы дәрісін қабылдамағаны үшін коронарлық қақтығыстан өлі деп табады. Марк топтың қалған мүшелерін өлімді жасыруға көндіреді. Ол Сьюзанға, полицияға белгілі Гриффинді соңғы көрген адам, Гриффин конференцияда сағатына қарап, әдемі әйелмен кеткенін айтуды тапсырады. Джефф, Марк және Дэвид мәйітті тауларға көміп тастайды. Бетси мен Дэвид сонымен қатар мистер Гриффиннің көлігін әуежайға апарады, бірақ Бетсиге айыппұл берген офицер оны сол жерде көреді. Полицейлер көлікті кейін Гриффиннің көлігі деп танып алады деп уайымдап, Джефф пен Бетси көлікті Джеффтің гаражына апарады, сондықтан ол оны басқа жерге жасырмас бұрын қайта бояуы мүмкін. Марктың бұрынғы қызы Лана Тернбольдт күйеу жігітімен бірге таудағы оңаша жерде пикникке шығады, онда олар мистер Гриффиннің дәрілік бөтелкесін табады. Полиция тергеу жүргізді, ал Гриффиннің денесі жақын жерде көмілген екен. Алайда полиция Гриффин мырзаның өлтірілген кезде киген сақинасын таба алмайды, өйткені оны Дэвид алып кеткен. Дәуіттің әжесі, Ирма Рэгглз, онымен бірге тұратын, сақинаны тауып алады және оны оған қайтарудан бас тартады, сақинаны Дәуіттің әкесі деп санайды, ол оны тастап кеткен. Дэвид Сьюзанға сақинаны алып кеткенін және оны әжесі тауып алғандығын айтады, бірақ оны одан қайтарып алуда сәтсіз болады, сондықтан Сьюзан Маркқа жағдай туралы айтады, өйткені ол не істеу керектігін білетінін сезінеді. Ирма Рэгглз кейіннен өлтіріледі, ал көршісі күдіктіге қоңыр свитерлі бала деп атайды. Сюзан Марктің қоңыр түсті свитер киетінін біліп, онымен байланыстырады және Марк өзіне қажет нәрсені алу үшін ештеңеге жол бермейтінін біледі. Бұл жағдайда - сақина. Сюзан полицияға топтың барлық іс-әрекеттерін айтып беруді жоспарлап отыр. Полицияға хабарламай тұрып, Марк, Джефф және Бетси Сьюзанды байлап қояды, ал Джефф пен Бетси Гриффиннің көлігін жасыруға кетеді. Марк перделерін өртеп жібереді, бірақ Сюзанды Кэти Гриффин құтқарады, Гриффин мырзаның әйелі, ол сұхбат үшін детективпен бірге үйіне келді. Детектив Маркты терезе арқылы үйден қашып кетуге тырысқан кезде ұстайды. Бірнеше күннен кейін Сюзанның анасы оған қатысы барлардың бәріне түрлі қылмыстық айып тағылатынын айтады, оның адвокаты Сюзанды куәлік беру үшін айыптаусыз босатуға тырысады. Марк үш сотқа тартылады, біреуі Гриффин мырзаның, екіншісі Дәуіттің әжесінің өлімі үшін, ал екіншісі Сьюзанды өлтіруге әрекеттенгені үшін. Гриффин Сьюзанға күйеуінің өлмес бұрын жазған хаттарын қалдырады.

Кейіпкерлер

Гриффин мырза – Альбукерки университетінің бұрынғы ассистент-профессоры, Стэнфорд университетінде ағылшын тілінен магистр дәрежесін алған. Ол орта мектептерде жақсы мұғалімдердің жетіспейтінін сезінгендіктен, ағылшын тілі пәнінің мұғалімі болды. Ол Кэти Гриффинге үйленген, әкесі өртте қаза болғаннан кейін оны әпкесі мен күйеуі асырап алған. Джефф Гаррет – Дель-Норте орта мектебінің баскетболшысы, Бетсимен қарым-қатынаста. Бетси Клайн – жетекші чирлидер, Джеффтің сүйіктісі және округ комиссары Харольд Клайн мен оның әйелі Лиздің жалғыз қызы. Ол Маркқа ғашық, бірақ ол оған қызығушылық танытпайды. Дэвид "Дэйви" Рагглз – жоғары сынып президенті, анасы мен әжесімен бірге тұрады. Көптеген оқырмандар Дунканнан Гриффин мырзаның ұлы екенін сұрады, бірақ бұл кітапта айтылмаған, және Дункан бұл рас емес екенін мәлімдеді.

Өмірбаян

Бұл оқиға Дунканның үлкен қызының бірінші жігітіне негізделген Марк кейіпкерінен бастау алады. Дункан: "Ол өте ауыр сырқатпен ауырған жас жігіт еді, сонымен қатар сіз кездестіре алатын ең тартымды жас жігіт болатын" дейді, бірақ "жағдай нашарлағанша, ол итті қағып өту үшін жолда түйреп кететін жігіт екенін білмедік". Ол харизматикалық психопат жасөспірімді мектеп ортасына қойып, оның ізбасарларына айналатын жастарға қандай әсер ететінін ойлай бастады. "Оларды не істеуге мәжбүрлей алады?" – деді ол. Кітап осы ойдан өркендеді. Гриффин мырза Дунканның қыздарының орта мектептегі драма пәнінің мұғаліміне негізделген, ол "өте қатаң болды және оқушыларынан өздерінің ең жақсы жұмыстарын талап етті", бірақ Дунканның қызы кейін оған алғыс айтты. 2010 жылдың қазан айында Little, Brown романының мазмұнының бір бөлігін жаңарту үшін жаңартылған нұсқасын қайта басып шығарды. "Гриффин мырзаны өлтіру", "Мен өткен жазда не істегенімді білемін" және "Артқа бұрылма" кітаптарымен бірге 10 түрлі атаудың алғашқы тобы осы өзгерістермен жаңартылып, қайта басылды. 1986 жылы Listening Library аудиокітап шығарды, ал 1998 жылы Recorded Books баспасынан тағы бір аудиокітап жарық көрді, оны Эд Сала оқыды. AudioFile журналының бір рецензенты Саланың оқуын тиімді деп бағалады, бірақ кейде ол "назарынан шығып, сөздерін дұрыс жеткізе алмайтын сияқты". 2010 жылы Денис Холландтың оқуымен жаңартылған мәтінді қамтитын аудиокітап Hachette Audio баспасынан шықты.

Негізгі тақырыптар

Гриффин Сьюзанға жазған хатында: "Шын мәнінде, кішкентай өлімдер, біздің жақсы ниетпен жасаған ұсыныстарымыздың күнделікті шартты түрде қабылдамауы жанды тірілтпейді", - деп жазады. Дункан бұл романның негізгі тақырыптарының бірі деп атап, студенттердің "оны дене жағынан өлтіруге дейін [Гриффин мырзаның] жанын өлтіргенін" айтады. Сьюзанның достарынан құрмет күтуіне байланысты, ол мистер Гриффинді ұрлау жоспарына қатысады. Топ күтпеген салдармен – мистер Гриффиннің өлімімен бетпе-бет келеді. Олар қылмысты жасырып, Сьюзанның полицияға олардың жасаған ісін айтуына жол бермеуі керек.

Қабылдау

Гриффинді өлтіру бірнеше құрметтер мен сыйлықтарға ие болды. 1978 жылы ол Америка кітапханалар қауымдастығының (АЛА) жасөспірімдерге арналған үздік кітабы ретінде таңдалды. 1981 жылы ол жасөспірімдер санатында Калифорния жас оқырман медаліне ұсынылды және 1982 жылы Массачусетс балалар кітабы сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар, ол 7-9 сыныптар санатында 1982–1983 жылдарғы Алабама Камелия балалар таңдауы кітабы сыйлығына ие болды. Дегенмен, кейбір адамдар мектептер мен кітапханаларда «Гриффинді өлтіруді» қолдануға қарсылық білдірді; роман 1990–1999 жылдар аралығында АЛА-ның ең көп сынға ұшыраған кітаптар тізімінде 64-орында, ал 2000–2009 жылдар аралығында ең көп сынға ұшыраған/тыйым салынған кітаптар тізімінде 25-орында болды. АЛА мәліметтері бойынша, «Гриффинді өлтіру» 2000 жылы «көмескі зорлық-зомбылық және жыныстық мазмұны» үшін төртінші ең көп сынға ұшыраған кітап атанды. School Library Journal журналына жазған Дрю Стивенсон «шеберлікпен құрылған сюжет оқырмандарды қақтығыстың ортасына тартатын шиеленіс қабаттарын жасайды» десе, ал соңы «қорқынышты салдарларын жоймай, жеңілдетуді қамтамасыз ететін тәсілмен жақсы шешілген» деп бағалады. Балалар кітаптары орталығының бюллетенінен Зена Сазерленд «соңы логикалық, сюжет құрылысы және жақсы бейнеленген кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынас берік, ал оқиғаның қарқыны мен күмәнділігі бар» деп түсіндірді. The New York Times редакторы Ричард Пек кітаптың құндылығы «жасөспірімдердің бұрмаланған логикасында және олардың кез келген нәрсені оңай ақтау қабілетінде» жатқанын, бірақ «сюжеттің таза мелодрамаға құлауын» байқады. Ол «Гриффинді өлтіру» «оңай оқылатын кітапқа айналады, олай болмауы керек еді», дегенмен «соңына дейін шындық бар: ата-аналар соңғы болып өздерінің әдепсіздігінен айырылады» деді.

Бейімделу

Кітап сол аттас телефильмге бейімделді, ол 1997 жылдың 7 сәуірінде NBC арнасында алғаш рет көрсетілді. Фильм Нильсен рейтингісі бойынша 10,7 ұпай алды және 10,4 миллион отбасы көрді. Фильмде Скотт Бейрстоу Марк Кинни рөлінде, Эми Джо Джонсон Сьюзан Макконнелл рөлінде, Марио Лопес Дэвид Рэгглз рөлінде, ал Джей Томас Мистер Гриффин рөлінде ойнады. Режиссерлік жұмысын Джек Бендер жүзеге асырды. TV Guide журналынан Мэтленд Макдонаг фильмге төрт жұлдыздың екісін берді, оның пікірінше, "осы оқиға құрбылардың қысымы және әлеуметтік қабылдануға ұмтылыс сияқты маңызды мәселелерді қызықты қылмыстық триллерге орап, ешқашан тым қисынсыз көрінбейді". Ол оқиғаның ырғағын "коммерциялық теледидардың қарқыны бұзды" деп есептеді, бірақ актерлер, әсіресе Джонсон, күшті ойын көрсеткенін айтты. "Киллинг Мистер Гриффин" VHS және DVD форматында 2000 жылдың 7 наурызында тұңғыш рет жарық көрді.