Қарсы мағыналы сөздер: контрнимдер, яғни бір сөздің қарама-қарсы екі мағынасы бар. Мысалы, "cleave" – бөлу немесе байланыстыру. Тіл біліміндегі маңызды түсінік.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екі қарама-қарсы мағынасы бар сөз – контроним, контраним немесе автотонним – бір-біріне қарама-қарсы екі мағынасы бар сөз. Мысалы, "жару" сөзі "екіге бөлу" немесе "бірге байланыстыру" мағыналарын білдіре алады. Бұл құбылыс энантиосемия, энантионимия (энантио сөзі "қарсы" дегенді білдіреді), антилогия немесе автоантонимия деп те аталады. Энантиосемиялық термин қағида бойынша көпмағыналы болып табылады.
Word that has two opposing meanings
A contronym, contranym or autantonym is a word with two meanings that are opposite each other. For example, the word cleave can mean "to cut apart" or "to bind together". This feature is also called enantiosemy, enantionymy (enantio means "opposite"), antilogy or autantonymy. An enantiosemic term is by definition polysemic.
Есімдіктер
Корей тіліндегі "앞" (ap) сөзі "болашақ" немесе "өткен" мағынасын білдіруі мүмкін (мағынасы контекст арқылы анықталады).
The Korean noun 앞(ap) may mean either "future" or "past" (distinguished by context).
Іс-әрекеттер
Неміс тіліндегі ausleihen, голланд тіліндегі lenen, поляк тіліндегі pożyczyć, орыс тіліндегі одолжить (odolžítʹ), фин тіліндегі lainata және эсперанто тіліндегі prunti етістіктері «беру» немесе «алу» мағынасын білдіреді, ал мағынасын анықтау үшін жағдай, есімдіктер және кімнің кімге бергені/алғаны туралы ақпарат қолданылады. Бұл етістіктің түбірі «беру және алу оқиғасы болып жатыр» дегенді көрсетеді, ал қалған белгілер кімнің кімге беріп жатқанын нақтылайды. Бұл түсінікті, себебі беру болғанда, алу да бірге жүреді; бірінсіз екіншісі мүмкін емес. Неміс тіліндегі umfahren етістігі «айналып өту» немесе «үстінен өту» мағыналарын білдіреді, екеуі де әдестеме арқылы ажыратылады. Румын тіліндегі a închiria, француз тіліндегі louer, фин тіліндегі vuokrata және испан тіліндегі alquilar етістіктері «жалға беру» (жалға алушы үшін) және «жалға алу» (жалға беруші үшін) мағыналарын білдіреді. Суахили тіліндегі kutoa етістігі «алыстандыру» және «қосу» мағыналарын білдіреді. Қытай тіліндегі «大败» сөзі «жеңілу» және «жеңу» дегенді білдіреді. Парсы тіліндегі چیدن (čidan) етістігі «жинау» және «реттеу» (яғни, заттарды қою арқылы) мағыналарын білдіреді. Испан тіліндегі dar (негізгі мағынасы «беру») сабақтарға немесе пәндерге қатысты қолданылғанда, контекстке байланысты «оқыту», «оқуға бару» немесе «айту» мағыналарын білдіреді. Сол сияқты, француз тіліндегі apprendre етістігі де осылай, әдетте «оқу» дегенді білдіреді, бірақ біреуге оқыту әрекетін де білдіруі мүмкін. Голланд тіліндегі leren «оқыту» немесе «оқу» дегенді білдіреді. Индонезия тіліндегі menghiraukan және mengacuhkan етістіктері «назар аудару» немесе «желдей ұстау» мағыналарын білдіреді. Индонезия/малай тіліндегі usah сөзі «қажетті» немесе «ұсынылмаған» мағыналарын білдіреді (tak немесе tidak арқылы нақтыланады – «жоқ»).
The German verb ausleihen, the Dutch verb lenen, the Polish verb pożyczyć, the Russian verb одолжить (odolžítʹ), the Finnish verb lainata, and the Esperanto verb prunti can mean either "to lend" or "to borrow", with case, pronouns, and mention of persons making the sense clear. The verb stem conveys that "a lending and borrowing event is occurring", and the other cues convey who is lending to whom. This makes sense because anytime lending is occurring, borrowing is simultaneously occurring; one cannot happen without the other. The German verb umfahren can either mean "to drive around" or "to run over". Both variants are distinguished by stress, though. The Romanian verb a închiria, the French verb louer, the Finnish verb vuokrata and the Spanish alquilar mean "to rent" (as the lessee does) as well as "to let" (as the lessor does). The Swahili verb kutoa means both "to remove" and "to add". The Chinese word "大败", it means both "be defeated" and "to defeat". The Persian verb چیدن (čidan) means both "to pluck" and "to arrange" (i. e. by putting objects down). In Spanish dar (basic meaning "to give"), when applied to lessons or subjects, can mean "to teach", "to take classes" or "to recite", depending on the context. Similarly with the French verb apprendre, which usually means "to learn" but may refer to the action of teaching someone. Dutch leren can mean "to teach" or "to learn". The Indonesian verbs menghiraukan and mengacuhkan can mean "to regard" or "to ignore". The Indonesian/Malay adjective usah can mean "required" or "discouraged" (disambiguated by the use of tidak or tak "don't").
Агенттік есімдер
Италия, испан және француз тілдеріндегі (тиісінше) ospite, huésped және hôte сөздері "ұя иесі" немесе "қонақ" деген мағынаны білдіреді. Бұл үш сөз латын тіліндегі hospes сөзінен шыққан, ол да осы екі мағынаны білдіреді.
The Italian, Spanish and French cognates (respectively) ospite, huésped and hôte can mean "host" or "guest". The three words derive from the Latin hospes, which also carries both meanings.
Сифаттар
Латын тіліндегі sinister сөзі римдік және грек болжау дәстүрінде "ырыс әкелуші" де, "ырыс әкелмейтін" де мағыналарды білдірген. Теріс мағынасы француз тіліне, содан кейін ағылшын тіліне көшкен. Латын тілінде "артық, тым көп" деген мағына бар. Бұл мағына испан тіліндегі nimio сөзінде сақталған, бірақ "маңызсыз, маңызы жоқ" деп бұрмаланып түсіндірілген. Вьетнам тілінде ол "жарық, айқын" (қытай-вьетнамша 明) және "өлген, көңілсіз" (冥) мағыналарын да білдіреді. Осы себепті, кәрі планета Плутонның аты қытай, жапон және корей тілдеріндегі сөзден алынбаған. Испан тіліндегі dichoso сөзі бастапқыда "қуанышты, бақытты" деген мағынаны білдірген, мысалы, tierra dichosa – "бақытты жер". Бірақ ол "көңілді жағдайсыз, бақытсыз" деген ирониялық және әдеби тілде қолданылатын мағынаны да дамытқан, мысалы, ¡Dichosas moscas! – "Жаман шыбықтар!".
The Latin sinister meant both "auspicious" and "inauspicious", within the respective Roman and Greek traditions of augury. The negative meaning was carried on into French and ultimately English. Latin means "excessive, too much". It maintained this meaning in Spanish nimio, but it was also misinterpreted as "insignificant, without importance". In Vietnamese, means among other things "bright, clear" (from Sino Vietnamese 明) and "dead, gloomy" (from 冥). Because of this, the name of the dwarf planet Pluto is not adapted from as in Chinese, Japanese and Korean. Spanish dichoso meant originally "blissful, fortunate" as in tierra dichosa, "fortunate land". However it developed an ironic and colloquial meaning "bothersome, unlucky", as in ¡Dichosas moscas!, "Damned flies! ".
Аударма
Аудармадан қарама-қайшы көрінетін сөздер туындауы мүмкін. Мысалы, гавай тілінде "алоха" сөзі "сәлем" және "қош сау бол" деп екі түрлі аударылады, бірақ сөздің негізгі мағынасы – "махаббат", ол сәлемдесу ретінде де, қоштасу ретінде де қолданылса да. Сол сияқты, корей тілінде 안녕 (анньеонг) "сәлем" және "қош сау бол" деген мағынаны білдіреді, бірақ оның басты мағынасы – "бейбітшілік". Итальян тіліндегі "чао" сәлемдесуі контекстке қарай "сәлем" немесе "қош сау бол" деп аударылады; ал бастапқы мағынасы – "қызметіңіздемін" (сөзбе-сөз "Мен сіздің құлыңызмын").
Seeming contronyms can arise from translation. In Hawaiian, for example, aloha is translated both as "hello" and as "goodbye", but the essential meaning of the word is "love", whether used as a greeting or farewell. Similarly, 안녕 (annyeong) in Korean can mean both "hello" and "goodbye" but the central meaning is "peace". The Italian greeting ciao is translated as "hello" or "goodbye" depending on the context; the original meaning was "at your service" (literally "(I'm your) slave").