Кіріспе

Айтылған сөз тіркесінің қате түсінілуі

Mondegreen (/mɒnd/, /griːn/) – сөз тіркесін жаңылыс естіп, оған жаңа мағына беру. Мондгриндер көбінесе өлең немесе ән тыңдағанда пайда болады; тыңдаушы ән мәтінін анық ести алмай, оның орнына ұқсас дыбыстайтын және қандай да бір мағынаны білдіретін сөздер қолданады. Америкалық жазушы Сильвия Райт 1954 жылы осы терминді ұсынды, бала кезінде анасының шотланд балладасын – Томас Персидің 1765 жылғы «Ежелгі ағылшын поэзиясының ескерткіштері» кітабынан алынған «Бонни Эрл о’Морай» балладасын оқығанын еске алды. Ол «жасылға жатқызды» деген сөздерді «Леди Мондгрин» деп қате естігенін айтты. «Mondegreen» сөзі 2000 жылы Random House Webster's College сөздігіне, ал 2002 жылы Оксфорд ағылшын сөздігіне енгізілді. 2008 жылы Merriam Webster's Collegiate Dictionary сөздігіне де қосылды.

Стандартталған және тіркелген мандгрейндер

Кейде, "The Twelve Days of Christmas" сияқты, өлең жолдарының өзгертілген нұсқасы қалыпты стандартқа айналады. Түпнұсқада "төрт қара құс" (colly сөзі қара түсті білдіреді; мысалы, "Жазғы түннің арманында": "Қараңғы түндегі шақпақ сияқты жылдам") болса, 20 ғасырдың басында олар "шақырылған құстармен" алмастырылды, дәл осы өлең жолдары 1909 жылғы Фредерик Остин нұсқасында қолданылады. Тағы бір мысал – ELO тобының "Don't Bring Me Down" әні. Әннің бастапқы жазбасында "Мені құлатпа, Грус!" делінген, бірақ жанкөйерлер оны "Мені құлатпа, Брюс!" деп қате естіген. Соңында ELO әнді mondegreen сөздерімен ойнай бастады. Кристин мен Кэтрин Шипп 1939 жылы жазған "Sea Lion Woman" әнін Нина Симон "See Line Woman" деген атпен орындады. Конгресс кітапханасының "A Treasury of Library of Congress Field Recordings" жинағындағы мәліметтерге сәйкес, осы ойын алаңындағы әннің дұрыс атауы "See [the] Lyin' Woman" немесе "C Line Woman" болуы мүмкін. Джек Лоуренс француз тіліндегі "pauvre Jean" ("кедей Джон") фразасын, бірдей айтылатын "pauvres gens" ("кедей адамдар") деп қате түсінгені, "La Goualante du pauvre Jean" ("Кедей Джонның балладасы") әнінің 1956 жылы хит болған "Париждің кедейлері" деп аударылуына себеп болды.

Әдебиетте

"Жүзуші монах" атты кітаптың авторы Малахи Маккорт бала кезінде католиктердің "Айел Мария" розарий дұғасының бір сөзін қате естігендіктен осылай аталды. "Әйелдер арасында" деген сөз "монах жүзуші" деп естілді. "Come You Nigh: Kay Shuns" ("Communications") атты Лоренс А. Перкинстің "Analog Science Fiction and Fact" журналында (1970 жылғы сәуір) жарияланған қысқа ғылыми-фантастикалық әңгімесінің тақырыбы мен сюжеті планетаралық радиобайланысты mondegreens арқылы шифрлау және қорғау туралы. "Олив, басқа бұғы" – 1997 жылы Вивиан Уолш жазған балалар кітабы, атауы "Рудольф қызыл мұрынды бұғы" әніндегі "басқа бұғылардың бәрі" деген сөздің қате естілуінен (mondegreens) туындаған. 1999 жылы кітаптан анимациялық Рождестволық фильм түсірілді. "Lonely Planet" саяхат кітаптар сериясы Мэтью Мурдың "Space Captain" әнінде Джо Кокер орындаған "lovely planet" сөзін қате естігеннен (mondegreens) аталған.

Фильмде

1971 жылы түсірілген "Кәрнельді білім" фильмінде мундегриндердің монологы кездеседі. Камера актриса Кэндис Бергеннің бала кезінде оны жаңылыстырған әртүрлі фразаларды еске түсіріп күлгенін көрсетеді, олардың ішінде "Round John Virgin" ("'Round yon virgin") және "Gladly, the cross eyed bear" ("Gladly the cross I'd bear") сияқты сөздер бар. 2013 жылғы "Айнт Тэм Боди Сентс" фильмінің атауы – халық әнінен дұрыс естілмеген сөз; режиссер Дэвид Лоури оны 1970-ші жылдардағы ауылдық Техастың "классикалық, аймақтық" атмосферасын тудыратыны үшін пайдалануға шешім қабылдады. 1994 жылғы "Санта-Клаус" фильмінде бала Сантаның шатырға шығу үшін қолданатын баспалдақтың табелісінен таниды: "The Rose Suchak Ladder Company". Ол бұл "өлеңдегідей" дейді, "Сан Николайдан келген сапар" өлеңіндегі "күлтеде осындай дауыл болды" деген сөздерді "күлтеде Rose Suchak баспалдағы тұр" деп қате түсіндіреді.

Басқа да елеулі мысалдар

Қытайдың дәстүрлі үндеу ойыны ("Телефон" немесе Солтүстік Америкада "Қалтамақ") үндеу арқылы айтылған сөйлемді қате естіп, одан кейін кезегімен тыңдаушылар қайталағанда бастапқы сөйлемнің біртіндеп бұрмалануына себеп болатын мундегриндердің пайда болуын қамтиды. АҚШ мектептеріндегі оқушылардың күнделікті жаттап оқуы "Адалдыққа серт" (Pledge of Allegiance) мундегриндердің туындауына ұзақ жылдар бойы мүмкіндік беріп келді. Қазіргі заманғы смартфондардың дауыс-мәтінге аудару мүмкіндігі және іздеу немесе көмек функциялары қате дауыс танудың салдарынан бұзылуы мүмкін. Мәтіндік хабарламаларда қолданушылар кейде қатесін түзетпей мундегриндерді әзіл немесе жұмбақ ретінде алушыға шешу үшін қалдырады. Мұндай мундегриндердің көптігі сөйлеуді зерттейтін ғалымдар мен психологтар үшін зерттеуге өте қолайлы материал болып табылады.

Белгілі жинақтар

Классицист және лингвист Стив Рис әндердегі, діни сенімдер мен қағидалардағы, жарнамалардағы, әзілдер мен жұмбақтардағы ағылшын тіліндегі мундегриндердің мысалдарын жинады. Ол бұл жинақты ежелгі грек эпостары – "Илиада" мен "Одиссея" ауызша таралу кезіндегі "біріктіру метаанализі" процесін түсіндіру үшін пайдаланды.

Қасақана жасалған мундегрин

Екі автор шетел тіліндегі поэзия кітабын жазды, бірақ шындығында бұл ағылшын балалар өлеңдерінің мундегриндеулері еді. Луис ван Рутеннің француз тіліндегі "Mots D'Heures: Gousses, Rames" шығармасы сындық, тарихи және түсіндіру бөлімдерін қамтиды, ал Джон Хюльмнің "Mörder Guss Reims" шығармасы, ойдан шығарылған неміс ақынына жатқызылады. Екі атаудың да мағынасы "Ана қаздың әндері" фразасына ұқсас. Екі жұмысты да сорамими деп қарастыруға болады, яғни басқа тілде түсіндірілгенде мағынасы өзгереді. Анимация жанры қасақана мундегриндеуге негізделген. Вольфганг Амадей Моцарт өзінің "Difficile Lectu" (Оқуға қиын) канонында осыған ұқсас эффект жасады, ол сырттай латын тілінде болғанымен, неміс және итальян тілдерінде әдепсіз әзілдер жасауға мүмкіндік береді. Кейбір орындаушылар мен жазушылар екіұштылық жасау үшін қасақана мундегрин қолданған. "Егер сен Кейді көрсең" (F U C K) фразасы көп рет қолданылды, әсіресе Джеймс Джойстің 1922 жылғы "Улисс" романында. Yeasayer тобының 2010 жылғы "Odd Blood" альбомында "Mondegreen" атты ән бар. Әннің мәтіні қасақана түсініксіз ("Барлығы менің төсегімде қант" және "Бәлкім, ауадағы гүлдену бізді степлерге айналдырады") және мундегрин эффектін күшейту үшін жылдам айтылады. Anguish Languish – Говард Л. Чейс жасаған жалған тіл. "Ағылшын тілі" сөздерімен ойнау, ол ағылшын сөздерінің гомофондық түрлендірулеріне негізделген және басып шығарылғанда мағынасыз көрінетін, бірақ дауыстап айтқанда түсінікті болатын қасақана мундегриндеулерден тұрады. Мысалы, "Ladle Rat Rotten Hut" ("Қызыл қалпақша") әңгімесі, оның "Anguish Languish" (Prentice Hall, 1956) әңгімелер мен өлеңдер жинағында кездеседі. Леди Гаганың 2008 жылғы "Poker Face" хиті осы құбылысты пайдаланады деп есептеледі, "покер фейс" фразасының әр екінші қайталануы "оның бетіне сүй" деп ауыстырылады. Тек KIIS FM радиостанциясы әннің мәтінін дұрыс цензуралаған болып көрінеді.

Босния/Хорватия/Сербия

Queen-нің "Another One Bites the Dust" әні босниялық, хорват және серб тілдерінде ұзақ жылдар бойы "Radovan baca daske" және "Радован баца даске" деп қате естілген, бұл "Радован ағаш тілімдерін лақтырады" дегенді білдіреді.

Нидерланд тілі

Голландиялықтарда мандгрейндерді "Ана алма шырыны" (Mama appelsap) деп әдетте атап өтеді, бұл Майкл Джексонның "Wanna Be Startin' Somethin'" әнінен шыққан, онда "Mama se mama sa ma ma coo sa" деген сөздер бар, және бір кезде "Mama say mama sa mam[a]appelsap" деп қате естілген. Голландиялық 3FM радиостанциясының "Суперррадио" (бастапқыда "Тимур Ашық Радио") шоуы, Тимур Перлин мен Рамон жүргізген, тыңдаушыларды "Ана алма шырыны" деген атпен мандгрейндерді жіберуге шақыратын хабарламадан тұрды. Бұл бөлім көп жылдар бойы танымал болды.

Француз тілі

Француз тілінде бұл құбылыс, әсіресе поп әндеріне қатысты, аудитивті галлюцинация деп аталады. Эдит Пиафтың өмірін бейнелейтін "La Vie en rose" ("Life In Pink" сөзбе-сөз мағынасында, ал кең мағынада – "Life Through Rose Coloured Glasses") фильмінің атауын "L'Avion Rose" ("The Pink Airplane") деп жаңылыстыруға болады. 1983 жылғы француз романы (және 1985 жылғы осы аттас фильмі) негізгі кейіпкердің математика сабағында "Архимед теоремасы" ("le théorème d'Archimède") дегенді дұрыс естімеуіне байланысты аталған. Француз тіліндегі классикалық мысал "Леди Мондгрин" әңгімесіне ұқсас: 1962 жылы шыққан балалар цитаталары жинағы "La Foire aux cancres"-те юморист Жан Шарль "La Marseillaise" (француз ұлттық әнұраны) әнінің қате түсінілген мәтініне сілтеме жасайды: "Entendez vous mugir ces féroces soldats" ("Сол қатігез сарбаздардың арыстандай айқайын естисің бе?") деген сөз "Séféro, ce soldat" ("Сей солдат Сеферо") деп қате естіледі.

Неміс тілі

Мондгриндер неміс тілінде, әсіресе неміс емес әндерге қатысты жақсы танымал құбылыс. Кейде оларды белгілі бір мысалдан кейін Агата Бауэр әндері деп атайды ("Менде күш бар", Snap! әнінің әндері, неміс әйелінің аты ретінде қате түсіндірілді). Журналист Аксель Хакке олар туралы кітаптар сериясын жариялады, ол "Der weiße Neger Wumbaba" ("Ақ негр Умбабаба", "Der Mond is aufgegangen") деген сөздің "der weiße Nebel wunderbar" деген сөздің қатесі). Қалалық аңыздарда, балалардың туылған жерлерін суреттеген суреттерінде кейде Бала, Мәриям, Жүсіп және т.б. қатарда Ови деп аталатын күлкілі жаратылыс болады. Оның себебі - "Готс Сонн" сызығында! О wie lacht / Lieb' aus Deinem göttlichen Mund ("Құдайдың ұлы! О, қалай махаббат көңіліңізден құдай аузынан күледі! ") "Тынық түн" әнінен алынған. Тақырыбы - Lieb, die Liebe сөзінің ақындарша қысқартылуы, соңғы e және нақты мағыналы сөзді тастап тастайды, сондықтан бұл сөз тіркесі Ови есімді "сүйікті түрде" күлетін адам туралы деп қате түсінілуі мүмкін. Owi lacht Рождество және Рождестволық әндер туралы кем дегенде бір кітаптың атауы ретінде қолданылған.

Венгрия тілі

Венгриядағы ең танымал мундегриндердің бірі 1984 жылы австриялық Opus тобының "Жанды өмір" әнімен байланысты. Әндегі лабадаб даб даб деген түсініксіз сөз тіркесін мажарлар "levelet kaptam" ("Мен хат алдым") деп қате түсіндіріп, кейін 1980-жылдардың соңындағы жасөспірімдердің өмірін көрсететін "Москва алаңы" атты культ фильмі арқылы мәңгілікке сақталды.

Польша тілі

Фоналогия саласындағы бір мақалада ақын Антони Слонимскидің естеліктері сілтеме жасалады, ол Конрад Валленрод ақынының өлеңін оқығанда "z wież Alpuhary" ("Альпухарра манараларынан") емес, "zwierz Alpuhary" ("Альпухарра аңдары") дегенді еститінін мойындаған.

Ресей

1875 жылы Федор Достоевский Федор Глинканың "Тройка" (1825) әнінен "колокольчик, дар Валдая" ("қоңырау, Валдайдың сыйы") деген жолды келтіріп, оның әдетте "колокольчик, дарвалдая" ("қоңырау дарвалдайды" – қыңылдаған дыбыстың еліктеуі деп есептелінеді) деп түсінілетінін айтты.

Испан тілі

Мексикалық әнұранда Mas si osare un extraño enemigo ("Егер шетелдік жау батыл түсер болса") деген тармақ бар, онда mas және osare ескі поэзиялық формалары қолданылған. Осылайша, кейде бұл тармақ Masiosare, un extraño enemigo ("Масиосаре, жат жау") деп қате түсініледі, Masiosare, басқаша қолданылмаған сөз, жаудың аты ретінде. "Масиосаре" Мексикада нақты және ойдан шығарылған адамдардың есімі ретінде, сондай-ақ әнұранның өзіне немесе елге қауіп ретінде қолданылған, жалпы атау (масиосаре немесе оның омофоны мациосаре) ретінде пайдаланылған.