Кіріспе

Сөз немесе сөз тіркесіндегі әріптерді қайта орналастыру

Анаграмма – басқа сөз немесе сөз тіркесінің әріптерін қайта орналастыру арқылы, әдетте бастапқы әріптерді дәл бір рет пайдаланып құрылған сөз немесе сөз тіркесі. Мысалы, "anagram" сөзін қайта орналастырса "nag a ram" деген сөз шығады, бұл Google-да "anagram" сөзін іздегенде кездесетін құпия сыйлық. Бастапқы сөз немесе сөз тіркесі анаграмманың бастауы деп аталады. Егер бір сөздің немесе сөз тіркесінің әріптері басқа ретпен дәл қайталанса, ол анаграмма болып саналады. Анаграмма жасайтын адамды "анаграммашы" деп атайды, ал шебер немесе кәсіби анаграммашының мақсаты – бастауына байланысты мағына беретін немесе түсіндіретін анаграммалар жасау.

Тарих

Анаграммалар ежелгі гректер заманына дейін бар екендігін көрсетіп, есімдердің жасырын және мистикалық мағынасын табу үшін қолданылған. Олар орта ғасырларда бүкіл Еуропада кең таралды, мысалы, ақын және композитор Гийом де Машо оларды жиі пайдаланған. Олардың тарихы кем дегенде грек ақыны Ликофронға дейін жетеді, б.з.д. үшінші ғасыр, бірақ бұл ақпаратты 12-шы ғасырда Джон Тзецес Ликофрон туралы айтқан әңгімесіне сүйенеді. Талмуд және Мидраш әдебиеттерінде анаграммалар еврей Библиясын түсіндіру үшін қолданылды, әсіресе Модиимдік Елазар осы істе ерекше көзге түсті. Кейіннен кабалистер оны құлшыныспен қабылдап, анаграммаларды "темура" деп атады. Латын тіліндегі анаграммалар ғасырлар бойы тапқырлықтың белгісі саналды. "Est vir qui adest" мысалы, Сэмюэл Джонсонның "Ағылшын тілінің сөздігінде" келтірілген. Олар, әсіресе Германияда, жаңа заманда өте танымал болды. Анаграммалар туралы кез келген тарихи материалды әрқашан сол тіл үшін қабылданған болжамдар мен орфография ережелері тұрғысынан қарастыру қажет. Атап айтқанда, ағылшын тіліндегі орфография бірте-бірте қалыптасты. Анаграмма құрастыруды реттеуге әртүрлі әрекеттер жасалды, ағылшын тіліндегі маңыздысы Джордж Путтенхэмнің "Ағылшын поэзиясының өнеріндегі анаграмма туралы немесе ауыстырылған пози туралы" (1589) еңбегі болды.

Латынның ықпалы

Латын тілі сауатты адамдардың ортақ мүлігі болған кезде, латын анаграммалары кең таралды. Екі мысал келтірейік: Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum (лат.: Рақымға толы Мариям, Тәңір сенімен бірге) фразасы Virgo serena, pia, munda et immaculata (лат.: Тыныш, ізгі, таза және міңсіз діңгек) анаграммасына айналды, ал Пилаттың «Quid est veritas?» (лат.: Шындық деген не?) сұрағына жауап – «Est vir qui adest» (лат.: Бұл жердегі адам) анаграммасы болды. Бұл анаграммалардың шығу тегі құжаттастырылмаған. Латын тілі әрптердің мәніне әсер етуді жалғастырды (мысалы, I = J, U = V және W = VV). Әріптердің барлығы бір рет қолданылса, анаграммалардың «толық» болуына рұқсат берілетін дәстүр болды, бірақ осы алмасуларға да мүмкіндік берілді. Бұны иезуиттерге қарсы танымал латын анаграммасынан көруге болады: Societas Jesu сөзі Vitiosa seces (лат.: Зұлымдықты кесіп таста) сөзіне айналды. Елизавета I тұсында Путтенхэм Elissabet Anglorum Regina (лат.: Англияның королевасы Елизавета) сөзінен Multa regnabis ense gloria (лат.: Қылышыңмен даңқпен билейсің) алуды қалаған; ол H әрпінің «тек дем алу белгісі, әріп емес» екенін және грек немесе еврей тіліндегі Z әрпінің жай ғана SS екенін нақты түсіндірді. 17 ғасырда ережелер толыққанды бекітілмеген. Уильям Камден өзінің «Қалдықтар» еңбегінде классикалық рим әліпбиінде кездеспейтін Æ, K, W және Z әріптерін бөліп көрсетті:

Осы тәжірибеде анықтаманың барлық бөліктерін қатаң сақтайтындар, тек H әрпін қосу немесе алып тастау арқылы ғана белгілі бір еркіндік көрсетеді, өйткені ол әріп болу құқығына таласа алмайды. Бірақ лицензиаттар, поэзиялық еркіндікке зиян келтірмеу үшін, мағынасы сәйкес келсе, әріпті екі рет қайталауға немесе алып тастауға рұқсат беруге бейімді және «Æ үшін E, W үшін V, Z үшін S және K үшін C әріптерін қолдануға ешқандай зиян жоқ деп ойлайды, және керісінше». |Уильям Камден|Қалдықтар.

Ерте заманауи кезең

XVII ғасырдағы анаграммалар ағылшын және басқа тілдерде кездескенде, оларға ғалымдардың қызығушылығын танытқан көптеген құжатталған дәлелдер бар. Заңгер Томас Эгертон «gestat honorem» («оның құрметке ие») анаграммасы арқылы мақтауға ие болды; дәрігер Джордж Энт «genio surget» («рух/гений арқылы көтеріледі») анаграммалық ұранды қабылдады, бұл оның есімінің Георгий болуын қажет етеді. Джеймс I-нің сарайдағылары «Джеймс Стюарттан» «әділ билеушіні» тапты және «Шарльз Джеймс Стюартты» «Артурдың тағын иеленеді» деп өзгертті (сонда да I және J әріптері шамалы ауыстырылды). Болашақ Карл I-нің ұстазы Уолтер Куин әкесі Джеймстің есімінен көп тілде анаграмма жасау үшін көп еңбек етті. Белгілі бір кісі өлтіру ісі, Овербери ісі, екі толық емес анаграмманы шығарды, оларға көбінесе еркін орфография көмектесті және оларды Симондс Д’Евз жазды: «Франсис Говард» (Сомерсет графинясы Франсис Каррдың, оның бойжеткен қызының есімі бір нұсқада жазылған) «Car findes a whore» («әйел іздейді») болды, E әрпі шамалы саналды, ал құрбан болған Томас Овербери «Томас Овербери» ретінде «О! О! a busie murther» («көңілсіз кісі өлтіру») деп жазылды (V әрпі U әрпі ретінде саналды). Уильям Драммонд Хоторден «Кәмiл анаграмманың сипаты» атты эссесінде рұқсат етілген алмастырулар (мысалы, S әрпі Z әрпін білдіруі) және әріптерді жою ережелерін белгілеуге тырысты. Уильям Камден «Анаграмматизм» терминін «аты шын мәнінде жазылған есімнің әріптерге тарауы, оның элементтері ретінде, және жасанды ауыстыру арқылы жаңа байланысы, ешқандай әріпті қосу, алу немесе өзгертусіз, әртүрлі сөздерге, белгілі бір толық мағынаны аталатын адамға қолдануға болатын (яғни, қолданылатын) мағынаға» деп анықтады. Драйден «Макфлекноуде» осы ойынды «бір жалғыз сөзді он мың түрлі жолмен қиындыққа салу» деп атайды. Сэр Джон Дэвистің әйелі «Элеонор Одлидің» 1634 жылы оның есімін «Reveale, O Daniel» («Ашыла гөр, О, Даниель») деп аударуға болатынын анықтағаннан кейін Жоғарғы комиссия алдына шақырылғаны және Арканың деканы сэр Джон Лэмб ұсынған тағы бір анаграммасы бойынша соттан күлдіргені айтылады: «Дэми Элеонор Дэвис», «Ешқашан мұндай ақылсыз әйел болған емес». Франциядан алынған мысал – кардинал Ришельеге арналған мақтау анаграммасы, оны Геркулеспен немесе оның кемінде бір қолымен салыстырды (Геркулес патшалықтың символы), мұнда Арман де Ришелье «Ardue main d'Hercule» («Геркулестің қиын қолы») болды.

Қазіргі заман

XIX ғасырдағы мысалдар: "Хорацио Нельсонды" "Honor est a Nilo" ("Нілден құрмет" деген латын тіліндегі сөзжұмбаққа айналдыру); ал "Флоренс Найтингейлді" – "Flit on, cheering angel" ("Қанат қағып, қуандыратын періште"). Виктория дәуірінде анаграмма жасау демалыс ретінде танымал болды, математик Август Де Морган өз атын мысал ретінде келтіреді; "Ұлы қару, бізге есеп шығар!" деген сөздер оның ұлы Уильям Де Морганға жатқызылады, бірақ отбасы досы Джон Томас Грейвс осы салада көп жұмыс істеген, және 2800-нен астам қолжазба сақталған. Сюрреализм поэзиялық қозғалысы пайда болғаннан кейін анаграммалар барокко дәуіріндегідей қайтадан көркемдік құрметке ие болды. Анаграммалық тәсілдерді кеңінен қолданған неміс ақыны Юника Цюрн анаграммаға деген құмарлықты "қауіпті қызба" деп санады, себебі ол авторды оқшаулануға ұшыратады. Сюрреалист лидері Андре Бретон Сальвадор Далидің беделін түсіру үшін, оны коммерциямен байланысты ету мақсатында "Avida Dollars" ("Ақшаға құмар") деген анаграмманы ойлап тапты.

Қолданбалар

Анаграмма жасау, әрине, көңіл көтерудің бір түрі болғанымен, анаграммалар қолданылатын салалар да бар, және олар көбінесе маңыздырақ, немесе кем дегенде, ойын-қалпы емес, нақты мақсаты бар. Мысалы, психологтар жас және ересек адамдардың жасырын есін бағалау үшін анаграммаға негізделген тесттерді, көбінесе "анаграмманы шешу тапсырмалары" деп атайды.

Басымдықты белгілеу

XVII ғасырдың табиғи философтары (астрономдар және басқалар) өздерінің ашылуларын латын анаграммаларына көшіріп, олардың басымдығын белгіледі. Осылайша олар жаңа жаңалықтарды жариялауға дайын болғанға дейін алдын ала жариялады. Галилей 1610 жылы Сатурн сақиналарын ашқанда Altissimum planetam tergeminum observavi (лат. Мен үш еселенген пішінді ең алыс планетаны байқадым) деген сөзді қолданды. Галилей Венераның Айға ұқсас фазалары бар екендігін Haec immatura a me iam frustra leguntur oy (лат. Бұл жетілмегендер менмен бекер оқылды) түрінде жариялады, яғни қайта орналастырылған кезде Cynthiae figuras aemulatur Mater Amorum (лат. Сүйікті Ана [= Венера] Айдың [= Цинтия] пішіндерін қайталап бейнелейді) деген мағына береді. Екі жағдайда да Иоганн Кеплер анаграммаларды дұрыс шешпеді, олар Марстың серіктері (Salve, umbistineum geminatum Martia proles) және Юпитердегі қызыл дақ (Macula rufa in Jove est gyratur mathem) туралы айтылып жатыр деп ойлады. Бірқатар сәйкестіктерге байланысты, ол шындығында осы объектілердің бар екенін дұрыс болжады. 1656 жылы Кристиан Гюйгенс, Галилейге қарағанда жақсы телескопты пайдаланып, Галилейдің Сатурнға жасаған бұрынғы байқауларының шын мәнінде оның сақинасы бар екенін көрсетті (Галилейдің құралдары оны тек дөңгелектер ретінде көруге жеткілікті болды) және Галилей сияқты анаграмма жариялады. Өзінің байқауын растағаннан кейін үш жыл өткен соң, ол оны Annulo cingitur, tenui, plano, nusquam coherente, ad eclipticam inclinato (лат. Ол [Сатурн] жұқа, жалпақ, еш жерде бірікпейтін сақинамен қоршалған және эклиптикаға көлбеу) деп түсіндірді. Роберт Гук 1660 жылы Гук заңын ашқаннан кейін оны анаграмма түрінде жариялады, ut tensio, sic vis (лат. Созға қатысты күш солай болады).

Атаулары

Атаулар үшін қолданылатын анаграммалар кейбір түрдегі зиялылыққа мүмкіндік береді. Мысалдар: Гомер Хиккамның «Рокет балалары» кітабы 1999 жылы «Октябрь аспаны» фильміне бейімделді. BBC-нің «Доктор Хұ» шоуының жаңаруына арналған пленкалар «Torchwood» анаграммасымен белгіленді, кейіннен ол шоудың спин-оффының аты ретінде пайдаланылды. Көп сериялы шоуларда, бағдарлама кейде актердің атын анаграммамен ауыстырады, бұл актер ойнайтын рөлдің (мысалы, The Master) нақты кім екенін жасыру үшін жасалады. New Wave тобы Missing Persons-тың ең көп сатылған альбомы «Spring Session M» деп аталды. Хип-хоп әртісі MF Doom 2004 жылы «Mm Food» альбомын жазды. Брайан Иноның «Before and After Science» альбомында «King’s Lead Hat» әні бар, ол Иномен бірге жұмыс істеген «Talking Heads» тобының анаграммасы. Хуан Мария Соларенің фортепианолық балладасы «Jura ser anomalía» (сөзбе-сөз «ол/ол аномалия болуға серт береді») композитордың толық атының анаграммасы болып табылады. Оның гобойға арналған «A Dot in Time» шығармасы «Meditation» сөзінің анаграммасы, ол шығарманың мазмұнын сипаттайды. Клод Дебюссиге арналған фортепианолық шығармасының атауы «Бізді жаман әдетке итерме». Билл Эванстың әріптесі, джаз пианисті Сонни Кларкқа арналған фортепианолық элегиясы «N.Y.C.’s No Lark» деп аталады, ал тағы бір шығармасы «Re: Person I Knew» оның продюсері Оррин Кипньюске арналған құрмет. Имоген Хиптің «iMegaphone» альбомының атауы оның атының анаграммасы. Прогрессивті рок тобы Rush 1989 жылы «Presto» альбомында ән шығарды, ол әннің әрбір жолында анаграммаларды қолданады. Американдық Interpol рок тобының бесінші альбомы «El Pintor» деп аталды, бұл топтың атының анаграммасы және испан тілінде «суретші» дегенді білдіреді. Aphex Twin-нің «I Care Because You Do» альбомындағы көптеген әндердің атаулары «Aphex Twin», «The Aphex Twin» немесе «Richard D. James» сөздерінің анаграммалары болып табылады. Диснейдің 1964 жылғы «Мэри Поппинс» фильмінде Дик Ван Дайк өзінің атының анаграммасы – Navckid Keyd ретінде Мистер Доуэс ағаны сомдады. Титрлерде оның атын ашатын сөздердің реті өзгертілді. King Crimson тобының 1982 жылғы «Thela Hun Ginjeet» әнінің атауы «heat in the jungle» сөзінің анаграммасы. 2022 жылы австралиялық King Gizzard & the Lizard Wizard рок тобы «Made in Timeland» және «Laminated Denim» атты екі альбом шығарды.

Бірлескен оқиғалар

Еврей тілінде "центрифуга" (צנטריפוגה) сөзінің анаграммасы болып табылатын "Гернот Зиппе" (גרנוט ציפה) деген есім бар. "Ану Гарг есімді" деген сөйлемді қайта орналастырса, "Анаграмма генийі" деп жазуға болады.

Ойындар мен жұмбақтар

Анаграммалар өздігінен демалыс әрекеті болып табылады, бірақ олар көптеген басқа ойындардың, жұмбақтардың және ойын-шоулардың да бір бөлігін құрайды. The Jumble – АҚШ-тағы көптеген газеттерде кездесетін жұмбақ, оны шешу үшін әріптерді дұрыс ретпен қою қажет. Шифрлы кроссвордтар көбінесе анаграммалық нұсқауларды қолданады, әдетте олардың анаграмма екенін көрсету үшін "шатасқан" немесе "дүркіреген" сияқты сипаттамалық сөздерді қосады. Мысалы, "Іскер адам көз жасына алды" (9 әріп). Шешімі – кеңсе тауары, "көз жасына алды" сөзінің анаграммасы, оның әріптері бастапқы орналасуынан шығып, іскер адамның түрін құрайды. Көптеген басқа ойындар мен жарыстарда анаграмма жасау дағдысы негізгі болып табылады. Мысалы: "Анаграммалар" ойынында ойыншылар бір-бірлеп төртбұрыштарды аударып, сөздерді табуға жарысады. Олар әріптерді өзгертіп, сөздерді ұзарта отырып, бір-бірінің сөздерін "ұрлап" алады. "Скраббл" ойынының "Clabbers" деп аталатын нұсқасында, атауының өзі "Скраббл" сөзінің анаграммасы. Төртбұрыштар тақтаға кез келген ретпен қойылуы мүмкін, егер олар дұрыс сөзді құраса. Ұлыбританиялық "Countdown" ойын-шоуында қатысушыларға кездейсоқ таңдалған тоғыз әріптен ең ұзын сөзді жасау үшін 30 секунд беріледі. "Boggle" ойынында ойыншылар 16 кездейсоқ әріптен тұратын тордан, жанындағы төртбұрыштарды біріктіріп сөздер жасайды. Ұлыбританиялық "BrainTeaser" ойын-шоуында қатысушыларға әртүрлі бөліктерге бөлінген сөз көрсетіледі және олар бүкіл сөзді атауы керек. Ойын соңында үш әріптен басталатын "Пирамида" пайда болады. Төмендегі қатарда бір әріп пайда болады, оған ойыншы шешім табу үшін бар әріптерді қосуы керек. Бұл үлгі ойыншы соңғы сегіз әріптен тұратын анаграммаға жеткенше жалғасады. Ойыншы белгіленген уақыт ішінде барлық анаграммаларды шешсе, ойынды жеңіп алады. "Bananagrams" ойынында ойыншылар төртбұрыштарды жинақтан алып, кроссворд стилінде сөздер құрастырып, кім бірінші болып жинақты аяқтайтынын анықтайды.

Шифрлар

Көптік анаграммалау – кейбір криптограммаларды, мысалы, орналастыру шифрін, ауыстыру шифрін және Джефферсон дискісін шешуге қолданылатын тәсіл. Шешімдер Jumble алгоритмін қолдану арқылы есептеу жолымен табылуы мүмкін.

Құрылыс әдістері

Кейде сөздердің анаграммаларын құралдарсыз "көруге" болады, бірақ әріптер саны арта түссе, бұл қиындыққа ұшыратады. Қиындық мынада: n әр түрлі әріптен тұратын сөз үшін n! (n факториалы) әр түрлі орналастыру және n! 1 түрлі анаграмма болады. Анаграммалық сөздіктерді де пайдалануға болады. "Анаграмма іздеу", "анаграмма серверлері", "анаграмма шешушілер" деп аталатын компьютерлік бағдарламалар анаграмма жасаудың әлдеқайда жылдам жолын ұсынады, және осындай бағдарламалардың көптеген түрлері Интернетте қолжетімді. Кейбір бағдарламалар анаграммаларды тиімді есептеу үшін Anatree алгоритмін қолданады. Бағдарлама немесе сервер сөздердің дерекқоры бойынша толық іздеу жүргізеді, нәтижесінде кіріс сөз немесе сөз тіркесінен жасалған барлық мүмкін сөздер мен сөз тіркестерінен тұратын тізім пайда болады. Кейбір бағдарламалар (мысалы, Lexpert) жауапты бір сөзбен шектейді. Көптеген анаграмма серверлері (мысалы, The Words Oracle) іздеу нәтижелерін басқара алады, белгілі бір сөздерді қосу немесе алып тастау арқылы, әр анаграммадағы сөздердің санын немесе ұзындығын шектеу арқылы, немесе нәтижелер санын шектеу арқылы. Анаграмма шешушілерге онлайн анаграмма ойындарында көбінесе тыйым салынады. Компьютерлік анаграмма шешушілердің кемшілігі, әсіресе көп сөзді анаграммаларға қолданғанда, олар өңдейтін сөздердің мағынасын дұрыс түсінбейді. Олар көбінесе мағынасыз сөз тіркестерінің көптігінен мағыналы немесе орынды анаграммаларды сүзіп ала алмайды. Кейбір серверлер статистикалық әдістерді қолдана отырып, жағдайды жақсартуға тырысады, жиі бірге қолданылатын сөздерді ғана біріктіруге тырысады. Бұл тәсіл шектеулі нәтиже береді, себебі ол ирониялық және әзіл-қалжың комбинацияларын тани алмайды. Кейбір анаграмма жасаушылар қолданған әдісін көрсетеді. Компьютер көмегісіз жасалған анаграммалар "қолмен" немесе "қолмен жасалған" деп белгіленеді, ал компьютерді пайдаланып жасалғандары "машинамен" немесе "компьютермен" деп белгіленуі мүмкін, немесе компьютерлік бағдарламаның атын көрсетеді (мысалы, Anagram Genius). Сонымен қатар, кейбір "табиғи" мысалдар да бар: ағылшын тіліндегі сөздерді әріптерін ауыстыру арқылы еңкеймей-ақ жасау. Француз тіліндегі chaise longue ("ұзын орындық") метатез (әріптердің және/немесе дыбыстардың орнын ауыстыру) арқылы американдық "chaise lounge" болып өзгерген. Сондай-ақ, ағылшын тіліндегі "curd" сөзі латын тіліндегі crudus ("шикі") сөзінен шыққан деген болжам бар. Сол сияқты, ежелгі ағылшын тілінде құс сөзі "brid" деп аталған.

Белгілі анаграммашылдар

Француз патшасы Людовик XIII Томас Бильон есімді адамды өзінің патшалық анаграмма жасаушысы етіп тағайындады, оның жылдық жалақысы 1200 фунтты құрады. Заманағы анаграмма жасаушылардың ішінде Ану Гарг 1994 жылы сатирикалық анаграммаға негізделген "The Anagram Times" газетімен бірге Интернеттегі анаграмма серверін құрды. Майк Кит "Моби Дик" кітабының толық мәтінін анаграммаға айналдырды. Ол Ричард Бродимен бірге Киелі кітаптың көптеген кітаптарының анаграммалық нұсқаларын қамтитын "Анаграммалық Киелі кітап" атты кітап жариялады. Халыққа танымал тележұлдыз Дик Каветт Алек Гиннес және Спиро Агню сияқты белгілі адамдардың анаграммаларын жасаумен әйгілі.

Анаграммалық анимация

Анимациялық анаграмма сөздің немесе фразаның әріптері жаңа орналасуына өтетінін көрсетеді.