Кіріспе

Органикалық химияда тетроза – 4 көміртек атомы бар моносахарид. Олардың 1-орында альдегид (–CHO) функционалдық тобы (альдотетрозалар) немесе 2-орында кетон (–C=O) тобы (кетотетрозалар) болады. Альдотетрозалардың екі хиральді орталығы (асимметриялық көміртек атомдары) бар, сондықтан 4 түрлі стереоизомерлер болуы мүмкін. Табиғатта екі стереоизомер кездеседі: эритроздың және треозаның D конфигурациялы энантиомерлері, бірақ L энантиомерлері жоқ. Кетотетрозалардың бір хиральді орталығы бар, демек, екі мүмкін стереоизомері бар: эритрулоза (L және D формалары). Қайтадан, тек D энантиомері ғана табиғатта кездеседі.

Биологиялық функциялары

Табиғатта тетроза қанттарының қолданылуының бірнеше белгілі жолы бар. Кейбіреулері метаболизм жолдарында кездеседі, ал басқалары белгілі бір ферменттерге әсер ететіні мәлім.

Пентазофосфат жолындағы аралық заттар

Тетроздың метаболизміне қатысатын жолдардың бірі – пентоза-фосфат жолы. Пентоза-фосфат жолында окистелу сатысы және окистелмеу сатысы болады. D эритроза тетроздық қанты окистелмеу сатысында қолданылады, онда D рибулоза-5 фосфаты 6 көміртекті қантқа (фруктоза-6 фосфаты) және 3 көміртекті қантқа (глицеральдегид-3 фосфаты) айналады. Пентоза-фосфат жолында трансальдолаза седогептулоза-7 фосфатының алғашқы 3 көміртектік молекулаларын алып тастап, оларды глицеральдегид-3 фосфатына қосады. Бұл тетроз дифосфат молекуласы G3P дегидрогеназаның катализдік әрекетін тежейді, себебі ол ферменттің белсенді орынына байланысып, оны тотықтырады. Тетроз дифосфаты ферментке байланысқанда ферменттің белсенді орыны бұғатталады, сондықтан G3P-нің фосфоролизі жүрмейді. G3P субстратына басымдық ету үшін және G3P дегидрогеназаның қызметін тоқтату үшін тетроз дифосфатының жоғары концентрациясын қолдану қажет. Глицеральдегид-3 фосфат дегидрогеназасының қызметі жойылған жағдайда гликолиз процесі жүре алмайды. Фосфоглюкоза изомераза – гликолиз жолындағы екінші фермент, оның міндеті глюкоза-6 фосфатын фруктоза-6 фосфатына түрлендіру болып табылады. Екі жағдайда да тетроз гликолиз жолындағы ферменттің ингибиторы болып табылады, оның одан әрі жүруіне кедергі келтіреді.