Кіріспе

Екі астрономиялық нысанның ортақ тік көтерілуі немесе ортақ эклиптикалық бойлықтығы болғанда, астрономияда конъюнкция пайда болады. Бұл екі нысанның бір-біріне жақын көрінуін білдіреді, яғни олардың тік көтерілуі немесе эклиптикалық бойлықтары шамалас, әдетте Жерден қарағанда. Егер екі нысан эклиптикаға үнемі жақын болса – мысалы, екі планета, Ай мен планета немесе Күн мен планета – онда олардың аспанда жақын тұрғаны байқалады. Бұл құбылысқа қатысты "аппульс" термині екі астрономиялық нысанның аспандағы ең аз арақашықтығын білдіреді. Конъюнкциялар Күн жүйесіндегі екі нысанды немесе Күн жүйесіндегі бір нысанды және жұлдыз сияқты алыс нысанды қамтиды. Конъюнкция – байқаушының перспективасына байланысты туындайтын көрінетін құбылыс: бұл екі нысанның кеңістікте шындығында жақын екенін білдірмейді. Экліптикаға жақын екі жарқын нысанның, мысалы, екі жарқын планетаның конъюнкциясын қарусыз көзбен көруге болады. Конъюнкцияның астрономиялық символы ☌ (Unicode U+260C) болып табылады. Бұл символ қазіргі астрономияда қолданылмайды, бірақ астрологияда қолданыла береді.

Жақыннан өту

Жалпы алғанда, екі планетаның нақты жағдайында бұл олардың бірдей оң көтерілуіне (сонымен қатар бірдей сағаттық бұрышына) ие екенін білдіреді. Бұл оң көтерілудегі конъюнкция деп аталады. Дегенмен, эклиптикалық бойлықтағы конъюнкция деген термин де бар. Мұндай жағдайда екі объектінің эклиптикалық бойлығы бірдей болады. Оң көтерілудегі конъюнкция және эклиптикалық бойлықтағы конъюнкция әдетте бір уақытта болмайды, бірақ көбінесе дерлік бір уақытта болады. Алайда, үш рет болатын конъюнкцияларда, тек оң көтерілуде (немесе эклиптикалық ұзындықта) ғана конъюнкция болуы мүмкін. Конъюнкция кезінде – оң көтерілуде немесе эклиптикалық бойлықта болсын – қатысты планеталар аспан сферасында бір-біріне жақын орналасады. Мұндай жағдайлардың басым көпшілігінде, планеталардың біреуі екіншісінің солтүстігінен немесе оңтүстігінен өтіп бара жатқандай көрінеді.

Жақыннан өту

Алайда, егер екі аспан денесі оң көтерілудегі (немесе эклиптикалық бойлықтағы эклиптикалық ендіктегі) қосылу кезінде бірдей деклинацияға (немесе эклиптикалық ендікке) қол жеткізсе, Жерге жақын орналасқан дене екіншісінің алдынан өтеді. Мұндай жағдайда сизигия пайда болады. Егер бір объекті екіншісінің көлеңкесіне кірсе, бұл зат алмасу (оқклузия) деп аталады. Мысалы, Ай Жердің көлеңкесіне кіріп, көзден жоғалса, бұл оқиға Ай тұтылуы деп аталады. Егер жақын дененің көрінетін дискісі алыстағы дененің дискісінен едәуір кішірек болса, бұл оқиға транзит деп аталады. Меркурий Күннің алдынан өткенде, бұл Меркурий транзиті, ал Венера Күннің алдынан өткенде, бұл Венера транзиті болып табылады. Жақын орналасқан дене алыстағыдан үлкен болып көрінсе, ол кіші серігін толығымен жасырады; бұл жасыру (оқклузия) деп аталады. Жасырудың мысалы – Ай Жер мен Күннің арасынан өтіп, Күннің толық немесе ішінара жоғалуына себеп болуы. Бұл құбылыс әдетте күн тұтылуы деп аталады. Үлкен дене Күн де, Ай да емес болатын жасырулар өте сирек кездеседі. Алайда, Айдың планетаны жасыруы жиірек болады. Жыл сайын мұндай бірнеше оқиға Жердің әртүрлі жерлерінен байқалады.

Бақылаушының орны

Конъюнкция, көру бұрышының құбылысы ретінде, Жердегі бақылаушыға көрінетін екі астрономиялық денені қамтитын оқиға. Уақыты мен егжей-тегжейлері Жер бетіндегі бақылаушының орналасуына өте аз тәуелді, ең үлкен айырмашылықтар Айға қатысты конъюнкцияларда байқалады, бірақ тіпті Ай үшін де конъюнкция уақыты бірнеше сағаттан аспайды.

Күнмен жоғары және төменгі байланыстар

Күнге қатысты жоғары орналасқан планетадан қарағанда, егер төменгі планета Күннің қарама-қарсы жағында болса, онда ол Күнмен жоғары конъюнкцияда болады. Екі планета Күннің бір жағында түзу сызықта орналасқанда төменгі конъюнкция пайда болады. Төменгі конъюнкцияда жоғары планета төменгі планетадан қарағанда Күнге "оппозицияда" болады. "Төменгі конъюнкция" және "жоғары конъюнкция" терминдері ерекше түрде Меркурий және Венера планеталары үшін қолданылады, олар Жерден қарағанда төменгі планеталар болып табылады. Дегенмен, бұл анықтаманы Күннен алыс орналасқан кез келген планета жұбына қолдануға болады. Планета (немесе астероид немесе комета) Жерден қарағанда Күнмен конъюнкцияда болған кезде, жай ғана конъюнкцияда деп айтылады. Ай Күнмен Жаңа Ай кезінде конъюнкцияда болады.

Көптік жалғаулар мен жартылай жалғаулар

Екі планетаның қосылуы бір, үш, тіпті бес рет болуы мүмкін. Бес рет қосылу Меркурийге тән, себебі ол Күннің шығысы мен батысына жылдам қозғалады, синодикалық циклы небәрі 116 күнге созылады. Мысалы, 2048 жылы Күннің артында шығысқа қарай қозғалатын Венера Меркуриймен бес рет кездеседі (16 ақпан, 16 наурыз, 27 мамыр, 13 тамыз және 5 қыркүйек). Сондай-ақ, квазиқосылу деп аталатын құбылыс бар, онда кері қозғалыстағы планета – Жерден қарағанда әрқашан Меркурий немесе Венера – басқа планета оны озуға жақын келгенше оң көтерілуде "артқа" жылжиды, бірақ содан кейін алға қозғалысын жаңартып, одан қайта алыстағандай көрінеді. Бұл таңертең, таң атпай тұрып, аспанда болады. Керісіншесі кешкі аспанда қараңғыдан кейін орын алуы мүмкін, Меркурий немесе Венера басқа планетаны озуға жақын келгенде кері қозғалысқа өтеді (көбінесе бұл жағдайда Меркурий мен Венера екеуі де қатысады, және мұндай жағдай туындағанда олар бірнеше күн немесе одан да ұзақ уақыт бойы көзге өте жақын болуы мүмкін). Квазиқосылу екі планета арасындағы оң көтерілудегі ең кішкентай қашықтық тіркелген кезде болады деп есептеледі, бірақ олардың бұрынғы немесе кейінгі уақыттағы деклинация ескерілгенде жақынрақ көрінуі мүмкін.

Бірлескен тіркестердің арасындағы орташа аралық

Екі планетаны қамтитын екі конъюнкция арасындағы интервал тұрақты емес, бірақ екі ұқсас конъюнкция арасындағы орташа интервалды планеталардың периодтарынан есептеуге болады. Планетаның Күнді айналу "жылдамдығы", уақыт бірлігіне айналымдармен өлшенгенде, оның периодының кері шамасына тең, ал екі планета арасындағы жылдамдық айырмашылығы – осы екеуінің арасындағы айырмашылық. Жер орбитасынан тыс орналасқан екі планетаның конъюнкциясы үшін екі конъюнкция арасындағы орташа уақыт интервалы сол жылдамдық айырмашылығымен 360° жүріп өтуге кеткен уақытқа тең, сондықтан орташа интервал:

Бұл, әрине, үштік конъюнкцияның жеке конъюнкциялары арасындағы интервалдарға қатысты емес. Жер орбитасының ішіндегі планета (Венера немесе Меркурий) мен оның сыртындағы планета арасындағы конъюнкциялар сәл күрделірек. Сыртқы планета Күнге қарама-қарсы тұрудан Күннің шығысына қарай, содан кейін Күнмен жоғары конъюнкцияға, содан кейін Күннің батысына және кері қарама-қарсылыққа қарай қозғалғанда, Венерамен немесе Меркуриймен тақ санда конъюнкцияға енеді. Осылайша, бір жиынның бірінші конъюнкциясы мен келесі жиынның бірінші конъюнкциясы арасындағы орташа интервал Күнмен оның қарама-қарсылықтары арасындағы орташа интервалға тең болады. Меркурий мен Марс арасындағы конъюнкциялар көбінесе үштік болады, ал Меркурий мен Марстан тыс планеталар арасындағы конъюнкциялар да болуы мүмкін. Венера мен Жерден тыс планеталар арасындағы конъюнкциялар бір немесе үштік болуы мүмкін. Меркурий мен Венера арасындағы конъюнкцияларға келетін болсақ, Венера Күннің шығысына қарай ең үлкен созылудан Күннің батысына қарай ең үлкен созылуға дейін, содан кейін Күннің шығысына қарай (Венераның синодикалық циклі деп аталады) қозғалғанда, Меркуриймен конъюнкциялардың жұп саны болады. Көбінесе төрт, бірақ кейде екі, ал кейде алты болады, жоғарыда аталған циклде Венера шығысқа қарай қозғалғанда бес еселік конъюнкция болады, ал оған дейін 6 тамызда, 2047 жылы Венера батысқа қарай қозғалғанда бір рет болады.

929-шы жыл

Марс пен Юпитердің үш рет қатар келуі болды. 929 жылдың 26 мамырындағы алғашқы қатар келуде, -1.8 шамасымен жарқыраған Марс, -2.6 шамасымен жарқыраған Юпитерден оңтүстікке қарай 3.1 градусқа орналасқан. Екінші қатар келу 929 жылдың 4 шілдесінде болды, онда Марс Юпитерден оңтүстікке қарай 5.7 градусқа орналасқан. Екі планета да -2.8 шамасымен жарқырады. 929 жылдың 18 тамызында -1.9 шамасымен жарқыраған Марс, -2.6 шамасымен жарқыраған Юпитерден оңтүстікке қарай 4.7 градусқа орналасқан. Екінші қатар келу, христиан дінінің пайда болуынан бері сыртқы планеталардың барлық қатар келулерінің ішінде екі планетаның да ең жоғары жарықтығына ие болуы мүмкін. Сыртқы планеталардың басқа барлық қатар келулерінде кем дегенде бір планетаның жарықтығы төмен болды.

1503 саны

1503 жылдың 22 желтоқсаны мен 27 желтоқсаны аралығында Марс, Юпитер және Сатурн планеталары Күнге қарама-қарсы тұрып, түнгі аспанда бірге жақын орналасты. 1503 жылы Марс Юпитермен 3 рет (5 қазан, 1503, 19 қаңтар, 1504 және 8 ақпан, 1504) және Сатурнмен 3 рет (14 қазан, 1503, 26 желтоқсан, 1503 және 7 наурыз, 1504) қосылды. 1504 жылдың 24 мамырында Юпитер мен Сатурн 19 доғалық минуттық бұрыштық арақашықтықта тығыз қосылған.

1604 жыл

1604 жылдың 9 қазанында Марс пен Юпитердің бірігуі болды, онда Марс Юпитерден 1,8 градус оңтүстікке қарай өтті. Сол күні, Юпитерден екі градус қашықтықта Кеплердің суперновасы пайда болды. Бұл, тарихтағы жазылған деректер бойынша, екі планетаның бірігуіне жақын жерде супернова пайда болған жалғыз жағдай болған шығар.

1899 жыл

1899 жылдың желтоқсан айының басында Күн және қалың көзбен көрінетін планеталар Жерден қарағанда эклиптика бойымен 35 градусқа дейін созылған жолақта жатқандай көрінді. Осының салдарынан, 1899 жылдың 1-4 желтоқсаны аралығында Ай, сәйкесінше, Юпитер, Уран, Күн, Меркурий, Марс, Сатурн және Венерамен қосылды. Бұл қосылулардың көпшілігі Күннің жарығынан көрінбеді.

1962 жыл

1962 жылдың 4-6 ақпаны аралығында сирек кездесетін құбылыстар тізбегінде Меркурий мен Венера Жерден қарағанда бірікті (конъюнкцияға жетті), одан кейін Венера мен Юпитер, сосын Марс пен Сатурн бірікті. Ай, өз кезегінде, Марс, Сатурн, Күн, Меркурий, Венера және Юпитер планеталарымен бірігулер болды. Меркурий де Күнмен ең төменгі бірігуге (төменгі конъюнкцияға) жетті. Ай мен Күннің жаңа ай кезіндегі бірігуі Индонезия және Тынық мұхитында толық күн тұтылуын тудырды, сол кезде бұл бес планетаны аспандағы Күнге жақын жерде қалың көзбен көруге болады еді.

1987 жыл

Меркурий, Венера және Марс 1987 жылдың тамызында Жерден қарағанда 7 күн ішінде бір-бірімен және Күнмен жеке-жеке тұсықтасты. Ай да 24 тамызда осы планеталардың әрқайсысымен тұсықтасты. Дегенмен, Күннің жарығынан ешқайсысы да көрінбеді.

2002 жыл

2002 жылдың мамыр айының басында Венера, Марс және Сатурн кешкі аспанда бірікті, 4 мамырда Марс пен Сатурнның қосылуы болды. Одан кейін 7 мамырда Венера мен Сатурн, ал 10 мамырда Венера мен Марс қосылды, олардың бұрыштық арақашықтығы бар болғаны 18 доға минутына тең болды. 14 мамырда Айдың Сатурнмен, содан кейін Марспен және Венерамен кезекпен болатын қосылулар сериясы орын алды, алайда Жердің ешбір нүктесінен олардың бәрін қараңғыда байқау мүмкін болмады.

2007 жыл

Ай мен Марстың қосылуы 2007 жылдың 24 желтоқсанында, Ай толуға жақын және Марс Күнге қарама-қарсы тұрған кезде болды. Марс пен толы Ай бүкіл әлемдегі аспанда бірге жақын көрінді, ал кейбір шалқар солтүстік аймақтардағы бақылаушылар үшін Марс жасырыну құбылысы тіркелді. Осындай қосылу 2016 жылдың 21 мамырында және 2022 жылдың 8 желтоқсанында да орын алды.

2008 жыл

2008 жылдың 1 желтоқсанында Венера мен Юпитер бірікті, ал бірнеше сағаттан кейін екі планета да айдың кіндігімен бірікті. Кейбір аймақтардан Айдың Венераны жабуы байқалды. Жердегі кез келген нүктеден аспанда үш объекті бірге жақын көрінді.

2013 жыл

Мамыр айының соңында Меркурий, Венера және Юпитер бірнеше күннің арасында бір-біріне жақын келіп, тізбектей қосылған.

2015 жыл

30 маусым – Венера мен Юпитер планеталық қосылуда жақын келеді; олар шамамен 1/3 градусқа жуық болды. Бұл қосылу "Бетлехем жұлдызы" деп аталды.

2017 жыл

13 қараша күні таңертең Венера мен Юпитер бірігіп тұрды, яғни олар таңертеңгі аспанда өте жақын көрінді.

2018 жыл

7 қаңтардың таңғы сағаттарында Марс пен Юпитер бірігіп тұрды. Ең жақын нүктеде олар аспанда 0,25 градусқа ғана жақын болды.

2020 жыл

Ақпан, наурыз және сәуір айларының көп бөлігінде Марс, Юпитер және Сатурн бір-біріне жақын болды, осылайша бірнеше байланыс (конъюнкция) құбылысын бастан өткерді: 20 наурызда Марс пен Юпитер, ал 31 наурызда Марс пен Сатурн конъюнкцияда болды. 21 желтоқсанда Юпитер мен Сатурн 1623 жылдан бері аспанда ең жақын арақашықтықта пайда болды, бұл құбылыс «үлкен конъюнкция» деп аталады.

2022 жыл

Планетоид Паллас 9 қазанда түн аспанындағы ең жарқын жұлдыз Сириустың оңтүстігінен 8,5 доғалық минут қашықтықта өтті (деректік көз: Astrolutz 2022, ISBN 978 3 7534 7124 2). Сириус эклиптикадан оңтүстікке қарай орналасқандықтан, Жерден Сириусқа жақын жерде Күн жүйесінің көптеген объектілерін көру мүмкін емес. Осы оқиғада Паллас 21-ші ғасырда ғана емес, сонымен қатар 1802 жылы ашылғаннан бергі Сириусқа ең жақын бұрыштық қашықтықта болды. 19-шы ғасырда Паллас пен Сириус ең жақын қашықтыққа 1879 жылдың 11 қазанында жетті, онда 8,6 шамалы Паллас Сириустан 1,3° оңтүстік-батысқа өтті. Ал 20-шы ғасырда Паллас пен Сириус арасындағы ең төменгі қашықтық 1962 жылдың 12 қазанында тіркелді, онда 8,6 шамалы Паллас аспандағы ең жарқын жұлдыздан 1,4° оңтүстік-батысқа орналасты.