Кіріспе

Қайталайтын мылтық – бір оқ-дәріні қайта толтыру арасында бірнеше рет атуға қабілетті, бір түйірлі мылтық. Бұл әдетте, бірнеше патрон ұңғымаға (мылтықтың ішінде немесе оған бекітілген) сақталып, содан кейін қайталанатын құрылғы арқылы жеке-жеке камераға жіберіледі, бұл қолмен немесе автоматты түрде жұмыс істейтін механизм арқылы жүзеге асырылады. Патрон камераға салынуы келесі оқ үшін иінтікті/соққыны қайта зарядтайды. Күнделікті қолданыста "қайталайтын мылтық" термині көбінесе қолмен қайталайтын мылтықтарды (мысалы, рычагтық, поршендік, құлыптық және т.б.) білдіреді, ал өздігінен зарядталатын мылтықтар, бұл термин техникалық тұрғыдан қайталайтын мылтықтардың кіші тобы болғанымен, алдыңғы оқтың кері соққысын, газын немесе иінтікті пайдаланып, механизмді айналдырып, келесі патронды зарядтайды. Қайталайтын мылтықтар әскери қақтығыстарда бұрынғы бір рет атуға арналған мылтықтарға қарағанда маңызды артықшылықтар берді, өйткені олардың ату жылдамдығын едәуір арттырды. Спенсердің қайталайтын мылтығы Американдық Азамат соғысы мен одан кейінгі Американдық үндістер соғыстары кезінде атты әскерлерде қолданылды, ал әскери қызметте қолданылған алғашқы қайталайтын пневматикалық мылтық Виндбюхс мылтығы болды.

Револьверлік әрекет

Кейбір ертедегі ұзын қарулар қолдағы қаруларда танымал болған револьвер механизмімен жасалғанмен, олар ұзақ қызмет етпеді. Револьвер механизмі тапаншалар үшін қолайлы болғанымен, ұзын қаруларда мәселе тудырды: ерекше тығыздау элементтері болмағандықтан, цилиндр қару иыққа қойылып атылғанда, мылтықтардағыдай, бетке жақын газ шығарып жіберетін.

Құлау блогының әрекеті

Көптеген құлау блоктары бір рет атуға арналған болғанымен, кейбір ерте қайталамалы мылтықтар осы конструкцияны қолданды, әсіресе норвегиялық Krag–Petersson және АҚШ-тың Спенсер мылтығы. Біріншісі Генри стиліндегі түйіршік астындағы дүңгіршеден оқталды, ал екіншісі – саптамадағы құбырлы дүңгіршеден оқталды.

Леверлік әрекет

Генри Винчестер типіндегі классикалық рычагты қаруда оқдар түтікшеге параллель және түтіктің астындағы патрондық ұяға жеке-жеке салынады. Ықшам бұранда орталықтан тыс құлыптау арқылы бекітіледі. Жабылып болғаннан кейін, орталықтан тыс құлыптау қару атылған кезде бұрандаға түсетін күшпен ғана ашылуына жол бермейді. Бұл құлыптау әрекеті, триггер қауіпсіздігінің бөлігі болып табылатын қолғап арқылы басқарылады. Қолғапты басқанда, түтікшедегі серіппе жаңа оқтың орнына итеріп қояды. Рычагты бастапқы қалпына келтіргенде оқ патрондық камераға жіберіліп, құлып жабылады. Бұғаттама толық жабылмаса, оқ атуға рұқсат берілмейді. Атақты Winchester 1873 моделі осы типтің көрнекті мысалы болып табылады. Кейінгі рычагты конструкциялар, мысалы, Marlin рычагты мылтықтары және Джон Браунинг Винчестер үшін жасағандары, құлыптау сақинасының орнына бір немесе екі тік құлыптау блогын пайдаланады. Сондай-ақ, қорапша тәрізді патрондық ұядан оқтандырылатын рычагты мылтықтар бар, бұл оларға ұштар оқтарды пайдалануға мүмкіндік береді. Автоматты қаруларда рычагты оқты қайта толтырудың жалғыз мысалы – M1895 Colt–Browning пулеметі. Бұл қарудың түтігінің астында газ шығуы арқылы итермеленетін рычагы болды, ол құлыпты ашып, оқты қайта зарядтауға мүмкіндік берді. Бұл ерекше операция қару атылған сайын рычагтың қозғалысынан "картоп қазу машинасы" деген лақап атты.

Насос әрекеті

Сорғылы механизмді қаруда, оқ шығарып, жаңасының орнына салу үшін, атушы қозғалмалы алдыңғы бөлігін алға-артқа жылжытады. Сорғылы механизм көбінесе мылтықтармен байланыстырылады, бірақ Ремингтон 7600 сериясы – сорғылы механизмді мылтықтың бір мысалы. Сорғылы механизмді мылтықтарды сырғымалы механизмді деуге болады. Бұл типтегі мылтық әлі де кейбір жергілікті құқық қорғау органдарында кең таралған, себебі бұрыннан сорғылы мылтықпен таныс офицерлерді оңай оқытуға болады.

Бұранданың әрекеті

Бұранда – атылған патронды алуға, жаңа патрондың камераға салынуына және оқ ату тетігінің қайта орналасуына арналған, қолмен басқарылатын механизм. Осы арқылы қару қайтадан оқ атуға дайындалады. Бұранда, ұңғының артқы бөлігін жауып, оқ ату тетігін ішінде ұстайды. Бұранда, рычагқа сәйкес келетін ойық арқылы бекітіледі. Рычагты ойықтан шығару бұранданы босатып, кері тартуға мүмкіндік береді. Патронды алып тастаушы құрал қолданылған патронды алып тастап, содан кейін оны рычаг арқылы сыртқа шығарады. Оқ сақтайтын қораптың төменгі жағындағы серіппе, қораптағы патрондарды жоғары итеріп, ең үстіңгі патронды бұранда мен ұңғының түбіндегі камераның арасына орналастырады. Бұранда рычагын алға жылжыту патронды камераға жібереді, ал рычагты ойыққа тығу бұранданы бекітіп, оқ ату механизмін іске қосады. Толық циклда оқ ату тетігі де қайта орналасады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Маузер мылтығы – бұрандалы механизмдердің ең танымал түрі. M1903 Спрингфилд және Карабинер 98 Курц мылтығы (көбінесе Kar98k немесе жай ғана K98 деп қысқартылады) сияқты көптеген ұқсас қарулар осы алғашқы үлгіден алынған. Ресейдің Мосин-Нагант мылтығы, британдық Ли-Энфилд және норвегиялық Краг-Йоргенсен – бұрандалы механизмдердің басқа үлгілері.

Қайталау

Ауыспалы операция кезінде, доңғалақ ату сәтінде толығымен құлыпталмайды. Күшті кері соққыны болдырмау үшін, осы механизмді қолданатын көптеген қаруларда доңғалақтың ашылуы белгілі бір жолмен кешіктіріледі. Көптеген жеңіл қаруларда, оқ доңғалақ әлі алға жылғалаつつ тұрғанда атылады, ал доңғалақ осы алға жылғалыс күші еңсерілгенге дейін ашылмайды. Басқа әдістерде, доңғалақтың қозғалысын екі ролик қабылдағыштағы ойыстарға кері итерілгенге дейін кешіктіру қарастырылады. Қарапайым ауыспалы механизм жасау оңай және арзан, бірақ оның қуаты шектеулі болғандықтан, көбінесе кішкентай калибрлі қаруларда қолданылады, мысалы, пистолет-пулеметтерде және автоматтарда. Мысалы, француздық FAMAS автоматтарында қолданылатын рычагты кешіктірілген ауыспалы механизм, күшті оқтарды да қабылдай алады, бірақ оның өндірісі күрделірек және қымбат.

Қалқымалы

Артқа қайту принципімен жұмыс істейтін қаруда, құлпып тұйықталатын бөлік бекітіледі, ал оқпан атыс циклінің бөлігі ретінде артқа жылғалады. Ұзақ артқа қайту механизмінде, мысалы, Браунинг Авто 5 мылтығында, оқпан мен құлпып тұйықталатын бөлік толық артқа жылғалысы бойына бекітіліп, қайта оралғанда ажырасады; ал қысқа артқа қайту механизмінде, көптеген жартылай автоматты тапаншаларда (мысалы, Colt M1911), оқпан құлпып тұйықталатын бөліктен қысқа ғана қашықтыққа жылғалысымен ажыратылады.

Газбен жұмыс істейтін

Газбен жұмыс істейтін механизмде, оқтың ұңғыдан шығуын қамтамасыз ететін газдардың бір бөлігі алынып, поршеньді іске қосуға пайдаланылады. Осы поршеньнің қозғалысы құлпын ашып, жұмыс істейтін бөлікті (затворды) иелендіреді, ол қолданылған оқты шығарып, серіппелік күш арқылы келесі оқтың орналасуына дайындайды. Көбінесе, қазіргі заманғы әскери мылтықтар осы типтегі механизмдерді қолданады.