Кіріспе

Тік ұңғылы, қысқа ұңғылы теңіздік зеңбірек.

Каронад – Корольдік теңіз флоты қолданған, құйма темірден жасалған, қысқа, тегіс ұңғылы зеңбірек. Ол алғаш рет Шотландияның Фолкирк қаласындағы «Карон» темір зауытында шығарылған. Оның басты міндеті – кемелерге және экипажға қарсы, қысқа қашықтықтағы қуатты қару ретінде қолданылуы болды. Каронад технологиясы өлшемдік дәлдікті арттырды, зеңбірек трубкасына снаряд тығыз орналасып, оқпанның күші толығырақ беріліп, аз оқпен де жеңіл зеңбіректі тиімді етуге мүмкіндік берді. Каронадтар бастапқыда өте сәтті болды, бірақ теңіз артиллериясы дамыған сайын, зеңбіректерге ойыс жасау технологиясының енгізілуімен, снарядтардың пішіні өзгергенде, жарылатын снарядтардың қатты доптарды ығыстыруымен және теңіз шайқастарының қашықтығы ұзарғанда қолданудан шықты.

Тарих

Каронад сауда кемелері үшін қысқа қашықтықтағы теңіз қаруы ретінде жасалған, бірақ ол соғыс кемелерінде де маңызды рөл атқарды. Ол Карон темір зауытында өндірілді және бастапқыда зеңбірек, орнату және оқтардан тұратын жүйе ретінде сатылды. Бір зеңбірек үшін стандартты жиынтыққа 25 дөңгелек оқ, 15 штык, 15 екі басты оқ, 10 "бір" шоғыр және 10 "бір" қабық кірді. "Бір" дегені дөңгелек оқтың салмағымен бірдей салмақты білдірді, ал тағы да бірнеше қабықтар мен шоғырлар да қосылды, олар дөңгелек оқтан бір жарым есе ауыр болды. Оның ойлап табушылығы 1759 жылы генерал-лейтенант Роберт Мелвиллге немесе 1769 жылдан 1779 жылға дейін Карон компаниясының директоры болған Чарльз Гаскойнға байланыстырылады. Алғашқы жылдары қаруды кейде "мельвинад" немесе "гасконад" деп атаған. Каронадты теңіз зеңбіректерiн дамытудың нәтижесінде, зеңбірек трубасының ұзындығы мен оқ-дәрі мөлшерін азайтудың шыңы деп қарастыруға болады. Карон компаниясы бұрыннан "жаңа, жеңіл конструкциялы" зеңбірек сатқан, ол стандартты теңіз зеңбірегінің үштен екісі салмақта және оқ салмағының алтыдан бір бөлігімен зарядталған, ал каронад оқ-дәрі мөлшерін одан да екі есе азайтты. Оқтар мен зеңбіректің бір компанияда өндірілуі бірден желдің таралуын – зеңбірек трубасы мен оқтың диаметрі арасындағы бос кеңістікті азайтуға мүмкіндік берді. Азайтылған оқ-дәрі мөлшері зеңбірек трубасының қызуын және кері соққысын азайтты. Кеме жанына орнатылған орнату құрылғысы пілтімен айналып тұрып, зеңбіректің бағытын өзгертпей кері соққыны жұдырылады. Бұл нұсқаулықта жүннен жасалған оқтарды қолдану ұсынылды, бұл оқтарды тығыздау және тазалау қажеттігін жойды, бірақ олар қымбатқа түсті. Оқ атуды салыстырмалы түрде дайындығы жоқ саудагер теңізшілері үшін мақсаттану және қайта зарядтауды жеңілдету қарудың жасалу себебінің бір бөлігі болды. Зеңбіректің тұғырларын астындағы болтпен ауыстыру, зеңбіректі орнатуға қосылу үшін, зеңбірек арбасының енін азайтып, ату бұрышын кеңейтті. Сауда кемесі көбінесе жаудан қашып жүретін, сондықтан кең ату бұрышы соғыс кемесіне қарағанда маңыздырақ болды. Каронад ұзын зеңбіректен төрт есе жеңіл болды және бірдей зеңбірек ядросын ату үшін оқ-дәрі мөлшерінің төрттен бірінен үштен біріне дейін қолданылды. Азайтылған оқ-дәрі мөлшері каронадтардың ұзындығы мен салмағын ұзын зеңбіректерге қарағанда азайтуға мүмкіндік берді. Зеңбірек трубасының диаметрін және ядроның салмағын арттыру қажетті труба ұзындығын азайтады. Ядроға әсер ететін күш диаметрінің квадратына пропорционалды, ал ядроның массасы кубқа пропорционалды, сондықтан үдеу баяулайды; осылайша, труба қысқарақ және демек, жеңіл болуы мүмкін. Ұзын зеңбіректер де каронадтардан әлдеқайда ауыр болды, өйткені олар екі рет оқ салуға қабілетті болу үшін артық спецификацияланған, ал мұны каронадта жасау қауіпті болды. Кеме ұзын зеңбіректерге қарағанда көбірек каронадтарды немесе үлкен калибрлі каронадтарды тасымалдай алатын, ал каронадтарды жоғарғы палубаларға орнатуға болады, онда ауыр ұзын зеңбіректер кеменің жоғары салмақты және тұрақсыз болуына әкелуі мүмкін. Каронадтарға да аз зеңбірек экипажы қажет болды, бұл сауда кемелері үшін өте маңызды болды, және оларды қайта зарядтау жылдамырақ болды.

Ерте пайдаланған

Каронадтар алғаш рет американдық төңкеріс соғысы кезінде британдық сауда кемелерінде танымал болды. Шағын экипажға және қысқа қашықтықтағы жойқын күшке ие, жеңіл қару француз және американдық каперлерден сауда кемелерін қорғауға өте ыңғайлы болды. Француздар 1779 жылдың желтоқсанында "Пресьеузе" фрегаты "Финкастр" бригін басып алғанда алғашқы каронадтарына ие болды, бірақ қару тиімсіз деп танылды және сол кезде олар оны қабылдамады. Дегенмен, 1782 жылдың 4 қыркүйегінде Генри Троллоптың фрегатының жақын қашықтықтан жасаған бір каронадтың оқ жаудырысы француз капитанының жараланып, қысқаша шайқастан кейін "Хебе" кемесін капитуляциялауға мәжбүр етті. Каронад ағылшын-американдық опиум саудагерлері арасында танымал қару болды. Оның жеңіл салмағы опиум саудагерлеріне Азияда жылдамдықты және асимметриялық күшті сақтауға мүмкіндік берді. Каронадтар тіпті кемелердің қаруларын санағанда да есепке алынбады. Лорд Сэндвич ақырында кемелердің бастиондары мен палубаларында жеңіл қарулардың орнына оларды орнатуды бастады. Олар көп ұзамай шайқастағы тиімділігін көрсетті. Француздық қару құю фабрикалары жиырма жыл бойы оларға балама шығара алмады.

Дизайн

Каронадтың бастапқы конструкциясы ағаштан жасалған тіреуге орнатудың басқа түрін қамтиды, онда пушканың төменгі жағында тіреуге бекітілген проекциялы ілмек болды, ол кеменің бортына бекітілді. Айналмалы механизм пушканы бұруға мүмкіндік берді, ал артқа қарайғы кері итерілу кейде сырғымалы тіреу арқылы шектелді. Кейбір үлгілерде биіктікті реттеу үшін камераның астына клиндер қойылды, ал кейінгі үлгілерде көтеру бұрандасы қолданылды. Каронадтардың камерасы калибрі бойынша түйреуінен кішірек болды; мысалы, 18 фунттық каронадтың камерасы 12 фунттыққа тең болды. Бұл пушканың салмағын азайтады, бірақ сонымен бірге оқтың жылдамдығын, демек, ұшу қашықтығын да азайтады. Ұшу қашықтығындағы кемшілікті азайту үшін каронадтарды ұзын стволды пушкаларға қарағанда тығызрақ жасауға болады, сондықтан жанармайдың көп бөлігі оқты жылжытуға жұмсалды, одан жанынан өтуіне емес. Кемелер дәуірінде теңіз артиллериясы, пушканың түйреуі немесе каронад болғанына қарамастан, дәл болған жоқ. Көбінесе барлық стволдар тегіс, ойықсыз болды, ал төзімділіктер стволдың нақты дөңгелек және түзу болуынан бастап, түйреуге қатысты оқтың өлшеміне дейін кең ауқымда өзгеретін. Нысаналар қарапайым немесе мүлдем болған жоқ, ал биіктік клиндер мен шамалау арқылы бақыланды. Нәтижесінде, тиімді немесе шешуші теңіз шайқастары көбінесе каронадтың ауыр оғы тиімді болған және оның қысқа қашықтығы үлкен мәселе тудырмаған қашықтықта өтті. XIX ғасырда технологиялық жетістіктер теңіз қару-жарағының мүмкіндіктерін өзгертті, бірақ оқпен зарядталатын тегіс стволды пушкалар әлі де өте дәл болған жоқ. Осыған байланысты, тізімдегі шайқастағы теңіз тактикасы қысқа қашықтықта жылдам залптардың әсеріне сенді, оған каронад маңызды үлес қоса алатын. Фрегаттар, каперлер және рейдтік кемелер сияқты кіші кемелерде капитан әлі де ұзын стволды пушкаларды олардың ұшу қашықтығының артық болуы үшін бағалайтын, өйткені олар тізімдегі шайқаста күресуге қатыспады, бірақ көбінесе ұзақ қуып жететін немесе желге қарсы жұмыс істеуге тырысты. Жаудың қанатын қашықтықтан түсіруге тырысу, тікелей шайқасқа жақындаудан жақсырақ болды, онда жеңіл кемелердің нашар корпустары қауіпке ұшырады. Олар көбінесе үйден немесе портынан алыс болды, онда жөндеу жұмыстарын жүргізуге және қосалқы қанаттар, мачталар немесе такелаж табуға болар еді. Жалпы алғанда, «ұрып-соғушылардың» күші мойындалғанымен, көптеген капитан әлі де ұзын стволды пушкаларды артық көретін.

Қару-жарақ

Каронадтың салмағы тиісті ұзын қарудан үштен бірден төрттен бірге дейін жеңіл болатын. Мысалы, 32 фунттық каронадтың салмағы бір тоннадан кем болса, 32 фунттық ұзын қарудың салмағы 3 тоннадан асты. Каронадтар әдеттегі теңіздік қару өлшемдерімен жасалды: 6, 12, 18, 24, 32, 42 және 68 фунттық үлгілері белгілі. Кішкентай каронадтар үш түрлі қызмет атқарды. Біріншіден, олар көбінесе санатталмаған кемелердің толық қару-жарағын құрады. Мысалы, "Баллаху" және "Куку" класындағы шхуналар тек 4 12 фунттық каронадпен қаруланған. Екіншіден, американдықтар Борн көлінің шайқасында қолданған канонерлік қайықтарда көбінесе алдыңғы жағында 18, 24 немесе 32 фунттық үлкен бір қару және арт жағында екі кішкентай каронад болды. Соңғысы, үлкен кемелер кемелік қайықтарын – кескіштер, пинас, ланчтар, баржалар және т.б. – қарулану үшін 12, 18 немесе 24 фунттық қаруларды алып жүрді, осылайша оларға кемелік шайқастарда қолдануға мүмкіндік берді. Мысалы, Борн көлінің шайқасындағы британдықтардың 42 үлкен кемесінің әрқайсысы өз қайығында каронадты алып жүрді; тек үш гиг қарусыз болды. Керісінше, тіпті кішкентай кеме де 68 фунттық қаруды алып жүруі мүмкін. Мысалы, "Крузер" класындағы бриг-слоптың командирі Уильям Лейман оның екі алдыңғы 6 фунттық қаруын және 32 фунттық каронадтарын бір 68 фунттық каронадпен алмастырды, содан кейін соңындағы екі 32 фунттық каронадты да солай істеді. Осылайша ол 70 фунттық жақтан 136 фунтқа дейін ауыстырды (екі 68 фунттық қару әдетте бір жақтан атылатынын ескере отырып) және "Рейвеннің" алдыңғы және артқы жағындағы өлі кеңістік азайтылғанын қамтамасыз етті. Каронадтар саптық кемелердегі қарулардың жалпы санына кірмейтін. Осы кезеңдегі Корольдік теңіз кемелерінің жіктелуі жаңылысқа алып келуі мүмкін; олар көбінесе сипатталғаннан кем қару-жарақ алып жүрді, бірақ одан көп түрлі қару-жарақтар болды. Француз және американдық теңіз флоттары да каронадты қабылдағанда осыған ұқсас жағдай болды. Каронад, басқа теңіздік қарулар сияқты, кері соққыны шектеу үшін арқанмен бекітілді, бірақ қарудың орнатылу әдісі әдетте өте ерекше болды. Каронад көбінесе дөңгелекті емес, жылжымалы арбаға орнатылды, ал биіктікке жету үшін далалық қарулар сияқты бұрағыш қолданылды, теңіздік қаруларға арналған клиндер емес. Сонымен қатар, каронад әдетте екі жақтағы шүмектерге емес, стволдің астындағы шүмекке орнатылды. Нәтижесінде, каронадтың ауырлық орталығы жоғары болды. Пайдалану кезеңінің соңында кейбір каронадтар ауырлық орталығын төмендету үшін "gunnade" деп аталатын нұсқаны жасау үшін шүмектермен жабдықталды. 1820 жылдар шамасында пайда болған гуннадтар ең алғашқы каронадтардан ерекшеленеді, оларда да шүмектер болды. 18 ғасырдың соңында Ұлыбританияда канонада мен каронаддың аралық нұсқасы дамытылды, ол "канонада" деп аталды (артиллерияның жылдам және үздіксіз атысына немесе осы әрекетке қатысты "канонада" терминімен шатастырмау керек). Мысалы, "орташа 18 фунттық" қаруы, қарудан қысқа және жеңіл болса да, каронадтан ұзын болды. Теориялық тұрғыдан жақсы идея болғанымен, қару ұзын қарудан аз дәл және аз қашықтықта, каронадтан да нашар болды және 28 цвт салмағымен қуатты заряд үшін тым жеңіл болды, сондықтан кері соққысы шамадан тыс болды және қаруды корпусқа бекітетін арқандарды жиі жыртып жіберді. Көп жағдайда олар қызметтен шығарылды, бірақ Шығыс Үндістан компаниясы сияқты сауда кемелерінде сақталды, олар әдетте ұрысқа қатыспайды деп күтілді. Пулу-Аура шайқасындағы сауда кемелерінің бірнешесі канонадамен қаруланды. Бұл коммодор Натаниел Дэнс басқаратын Шығыс Үндістан компаниясының сауда кемелерінің флоты мен адмирал Линуа басқаратын француз теңіз эскадрильясы арасындағы шайқас болды. Сауда кемелерінің шайқасқа қатысқаны сирек болды, бірақ олар француздарды бірнеше шайқаста жеңіп, оларды Корольдік теңіз кемелерінің күшті күштеріне тап болғанына сендірді. Бұл оқиға кейін Патрик О'Брайанның әйгілі Обри мен Матурин сериясының бөлігі "HMS Surprise" кітабындағы кульминациялық шайқастың негізі ретінде пайдаланылды. Шығыс Үндістан компаниясы (EIC) де каронадтарды қолданды, олар Корольдік флот қолданғаннан гөрі үлкен және ауыр болды. Француз фрегаты "Пьемонтазаның" 1805 жылғы 11 маусымда Шығыс Индия кемесі "Уоррен Хейстингсті" тұтқындаған бір кемелік шайқасты талқылау кезінде теңіз тарихшысы Уильям Джеймс "Уоррен Хейстингстегі" 18 фунттық каронадтарды британдық Корольдік теңіз флотының 18 фунттық каронадтарымен салыстырды. EIC 18 фунттық каронадтың ұзындығы 5 фут (2 м) болды және салмағы 15,5 цвт болды; Корольдік теңіз флотының 18 фунттық каронадтың ұзындығы 3 фут (1 м) және салмағы 10,5 цвт болды. Джеймстің мәліметтері бойынша EIC 12 фунттық каронадтарының ұзындығы 3 фут (1 м) және салмағы 8,5 цвт болды; Корольдік теңіз флотының 12 фунттық каронадтың ұзындығы 2 фут (1 м) және салмағы 6,5 цвт болды.

Ауқым

Қарудың ұңғыларының өлшемдері мен ұңғыларды жасаудың қиындығы салдарынан, әдетте, оқ пен ұңғы арасында айтарлықтай саңылау (жел) болды. Егер оқтың желі 1/4 дюймға жетсе, онда оның қуаты мен дәлдігі төмендеді. Каррон компаниясы енгізген өндіріс тәсілдері желдің әсерін едәуір азайтты. Желдің азайтылуына қарамастан, каронадтар ұзын қарудан әлдеқайда қысқа қашықтықта болды, әдетте үштен бірден жартысына дейін, себебі оларға әлдеқайда аз ұнтақ зарядтары қолданылды (ұнтақ камерасы доптың диаметрінен кіші болды). Алайда, 18-ші ғасырдың соңындағы теңіз тактикасы қысқа қашықтықтағы жаппай шабуылдарға баса назар аударды, сондықтан қашықтық мәселе болып саналмады. Ылдамдықтан асып түсетін оқ шарларының ауаға қарсы кедергісі, дыбыс жылдамдығынан төменгідегіге қарағанда әлдеқайда жоғары. Белгілі бір салмақтағы ұнтақ үшін үлкен массасы бар үлкен шардың ең жоғары жылдамдығы төмендеп, дыбыс жылдамдығынан асып түсетін ұшу қашықтығы азаяды. Бірақ, дыбыс жылдамдығынан төменгі ұшу қашықтығының ұлғаюы бұрынғыдан артық болуы мүмкін, өйткені ауа кедергісі диаметрдің квадратына пропорционалды, ал масса текшеге пропорционалды. «Виктори» кемесінің 68 фунт салмақты каронадасы 5 градус бұрышпен және 5 фунт ұнтақпен ең көп қашықтыққа жете алады деп хабарланған. «Виктори» кемесінің алдыңғы бөлігінің құрылымы қарудың салмағын шектеді. Алдыңғы бөліктегі екінші қару – 12 фунт салмақты орташа қару болды, оның ең көп қашықтығы Карронадалар қарудың салмағына немесе ұнтақ зарядына қарай айтарлықтай қысқа болған жоқ. Каронадтар ұнтақ зарядының аздығынан қысқа қашықтықта болды, бірақ олардың төменгі бастапқы жылдамдығы жоғары траекторияны қажет етті. Бірақ теңізде ұзын қарудың қашықтығы көп пайдаланбады, себебі қарулар жылжымалы платформада орналасқан, бұл ату уақытын анықтауды қиын етті. Кеменің қозғалысы (құлдырау және шайқалу) салдарынан көптеген кемелер бірнеше жүз метрден немесе одан да аз қашықтықта соғысты. Соғыс кемелері арасындағы шайқаста, егер олар өздерінің тиімді қашықтығынан тыс жерде соғысса, каронадтардың жағдайы қиын болуы мүмкін, мысалы, 1814 жылғы 28 наурызда Вальпараисо шайқасында Чилидің Вальпараисо қаласының жанында HMS «Фиби» және HMS «Херуб» кемелерінің ұзын қаруларымен қиратылған USS «Эссекс» фрегаты. Соғыс кемелері көбінесе жаудың корпусын зақымдап, оның шайқасу қабілетін жою мақсатымен нысана алды. Кеме төмен қарай қозғалғанда, ұңғыдан атылған оқ теңізден секіріп, жаудың корпусына тиеді. Сауда кемелері көбінесе қарсыластың қуып жетуінен қашу үшін мачталар мен тораптарға нысана алды. Каронадтардың 100 метрден және одан да көп қашықтықта қолданылуы үшін қажетті жоғары траекториясы сауда кемелері үшін немесе күшті жаудан қашып бара жатқан кез келген әскери кеме үшін көп кемшілік болған жоқ. Теория ғасырлар бойы ұзын ұңғыларды ұзын қашықтықпен байланыстырды, бірақ тәжірибе көрсеткендей, ұңғыны қысқарту күтілгендей өнімділікті төмендетпеді (мысалы, 1630 және 1660 жылдар аралығында ағылшын мылтығының ұңғысы ұзындығынан қысқарды).