Кіріспе

Француз мушкеті

Шарлевиль мушкеті – 18- және 19-ғасырларда қолданылған француз жаяу әскерінің .69 калибрлі стандартты мушкеті. Ол 1717 жылы жасалған және соңғы рет 1840 жылдары өндірілген. Дегенмен, ол 19-ғасырдың ортасына дейін (Қырым соғысы сияқты) кейбір қақтығыстарда қолданылды.

Тарих

Марин ле Буржуа 1610 жылы Людовик XIII таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, король үшін алғашқы нағыз кремнезёрлік қаруды жасады. 17 ғасыр бойы флинтлокты мылтықтар түрлі үлгілерде өндірілді. 1717 жылы француз жаяу әскері үшін флинтлокты мушкет стандарты бекітілді. Бұл француз әскеріне берілген алғашқы стандартты кремнезёрлік мылтық болды. Оны дұрысырақ француз жаяу әскерінің мылтығы немесе француз үлгісіндегі мылтық деп атауға болады, бірақ бұл мылтықтар кейіннен Францияның Шарлевиль-Мезиер қаласындағы қару-жарақ қоймасының атымен «Шарлевиль мылтықтары» деп белгілі болды. Стандартты француз жаяу әскерінің ұзын мылтықтары Тюль, Сент-Этьен, Мобеж Арсеналы және басқа да жерлерде жасалды. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл мылтықтардың дұрыс атауы болмаса да, «Шарлевиль» атауы АҚШ-тың тәуелсіздік соғысы кезінде пайда болды, сол кезде американдықтар барлық мылтық үлгілерін «Шарлевильдер» деп атауға бейімділік танытты. Бұл мылтықтардың аталуында дәйектілік жоқ. Кейбір деректерде 1763 жылғы және одан кейінгі үлгілер ғана «Шарлевиль флинтлокты мылтығы» деп аталады, ал басқаларында барлық үлгілер «Шарлевиль» деп аталады. «Шарлевиль» мылтығының дизайны қызмет ету кезеңінде бірнеше рет жақсартылды. «Шарлевиль» мылтығының кейінгі үлгілері 1840 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін перкуссиялық құлыптар кремнезёрлік механизмын қолданусыз қалдырды.

Дизайн ерекшеліктері

Шарлевиль мылтығының ұңғысы тегіс болған. Қарулар тегіс ұңғылы мылтықтан гөрі дәл болды, бірақ әскери қолбасшылар майданда тегіс ұңғылы мылтықтарды артық көретін, себебі мылтықтан шыққан оқ ұңғыға тығыз сыйып, бірнеше рет атудан кейін оны қайта толтыру қиын болатын, өйткені қара ұнтақ тез арада ұңғыны тоқтатқан. Мылтықтың ұзақ қашықтыққа және жақсы дәлдігіне майданды қара ұнтақ түйіні жапқанда баға берілмейтін. Барлық тегіс ұңғылы мылтықтар сияқты, Шарлевильдің кременьді мылтығы да адамдар тобына қарсы 200 метрге дейін, ал жеке адамға қарсы 80-ден 100 метрге дейін дәл атуға қабілетті болды. Шарлевильдің 0,69 дюймдік (17,5 мм) калибрлі ұңғысы, британдықтар жасаған 0,75 дюймдік калибрлі Браун Бесс мылтығынан сәл кішірек болды. Кіші ұңғы салмақты азайту үшін қасақана таңдалды, бірақ әскери оқ ретінде тиімді болу үшін жеткілікті салмағы болды. Шарлевильдің ағаш бөлігі көбінесе жаңғақтан жасалған. Шарлевиль мылтықтарын қазіргі мылтықтар сияқты қолданбаған. Жауынгерлер жеке-жеке нысанаға бағыттап оқ атпаған, керісінше, басқа бір-біріне жақын орналасқан топтарға қарсы команда бойынша бірыңғай оқтар атып, шабуыл жасаған. Бұл мылтықтың табиғи дәлсіздігін және сол кездегі жаяу әскерлердің мергендік дағдыларының жетіспеуін аздап өтеді. Алайда, француз революциялық соғыстарынан бастап француз армиясы жеңіл жаяу әскер тактикасын кеңінен қолдана бастады, сондықтан Шарлевильді де шабуылшылар жеке нысанаға бағыттап ату үшін жиі пайдаланған. Мылтықтың салыстырмалы түрде дәлдігі төмен болғанына қарамастан, француз жаяу әскерлері, әсіресе вольтижерлер мен шассерлер бөлімдері, онымен тиімді шайқас жүргізген. Байонет соғыс кезінде маңызды рөл атқарды, қазіргі кездегі соңғы құрал ретіндегі беделінен айырмашылығы. Мылтықты қайта толтырудың баяу процесін ескере отырып, штыктардан жасалған қоршау мушкетерлерді жылдам шабуылдайтын атты әскерден қорғады. Атыс жылдамдығының төмендігі жаяу әскерге көп шығынсыз жақын араға жақындауға мүмкіндік берді, сондықтан штыкпен шабуыл жасау жиі дұрыс емес жау әскерін жеңу үшін қолданылды. Шарлевиль майданда екі рөл атқарды: қашықтықтан оқ ату қаруы және қолма-қол шайқаста қолданылатын қысқа найза. Осылай қолдану үшін жасалған мылтықтың ұзындығы мен салмағы айқындалды. Ұңғысы қысқа болса, қолданушы жекпе-жекте жеткіліксіз болатын, ал мылтық пика немесе тоқмақ ретінде қолдануға жеткілікті мықты болуы керек, сонымен қатар, жалпы жаяу әскер оңай ұстай алатындай жеңіл болуы керек. Атыс жылдамдығы сарбаздың шеберлігіне байланысты болды, әдетте минутына үш оқ атылатын. Шарлевильдің ұңғысын үш белдік ұстап тұрды. Бұл Шарлевильді британдық Браун Бесс мылтығынан мықтырақ етті, ол ұңғыны бекіту үшін штырлар қолданды. Шарлевильдің ағаш бөлігінің артқы жағы кейде «patte de vache» (француз тілінде «сиыр аяғы») деп аталды, өйткені оның пішіні қолма-қол шайқаста тоқмақ ретінде қолдануға ыңғайлы болды. Шарлевиль мылтықтары ұңғысынан зарядталатын және кременьді механизммен жабдықталған. Олар көбінесе қорғасын допты атып, сонымен қатар, оқ-дәрілерді, мысалы, ұсақ оқтарды және доптарды да қолданды.

1717 үлгісі

17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында көптеген мылтық конструкциялары жасалды, олардың ішінде Тулл мылтығы ерекше көзге түсті. Соның нәтижесінде, жаяу әскер мылтығы 1717 үлгісі ретінде стандартизацияланды. Бұл үлгі .69 калибрлі баррель, шамамен ұзындығы және шамамен салмағы сияқты барлық келесі үлгілерге тән дизайндық ерекшеліктердің көп бөлігін стандарттады. 1717 үлгісі тегіс ұңғы баррелді және кремнийлі ату механизмін де стандарттады. Кейінгі үлгілерден айырмашылығы, 1717 үлгісі британдық Браун Бесс мылтығына ұқсас, бекітілген баррельге ие болды. Оның баррелінің ортасында бір баррель бағы, ал төрт темір құбырдың ішінде ағаштан жасалған тазалау таяқшасы сақталды. Барлық бөлшектері темірден жасалған. 1717 үлгісінің баррелінің ұзындығы және жалпы ұзындығы 1,5 метрді құрады, ал салмағы шамамен 9 фунт болды. Барлығы 48 000 1717 үлгісіндегі мылтық өндірілді.

1728 үлгісі

1728 модельінде бекітілген ұңғының орнына үш ұңғы бағыттағышымен бекітілген ұңғы орнатылды, бұл барлық келесі Charleville мылтықтарында стандарт болып қалады. Ұңғы бағыттағышының дизайны тазалау үшін оңайырақ бөлшектеуге мүмкіндік берді, сонымен қатар беріктігі артады, бұл штыкпен шайқаста маңызды еді. Қалқа да жаңартылды, болат серпімі ұзартылып, құйрық дизайны сәл өзгертілді. 1740 жылдардағы өзгерістерге 1741 жылы болаттан жасалған ұңғының стандартты қолданылуы және 1746 жылдан кейін жаңадан жасалған мылтықтардағы пан/фриззен сақшысы алынып тасталды. 1728 модельінің өндіріс кезеңі бойына тағы да бірнеше шағын өзгерістер енгізілді. Бұл өзгертілген нұсқалар көбінесе 1728 модельінің шағын өзгерістері саналады және әдетте жеке және ерекше мылтық моделі деп қарастырылмайды. Барлығы 375 000 1728 үлгісіндегі мылтық өндірілді.

1763 үлгісі

Жеті жылдық соғыстан кейін (Солтүстік Америкада көбінесе француз және үнді соғысы деп аталады) француз жаяу әскерінің мылтығы жаңадан жасалды, нәтижесінде 1763 жылғы үлгі пайда болды. Оның ұзындығы қысқартылып, бұрынғы үлгілердегі сегізбұрышты қақпағы дөңгелек пішінмен ауыстырылды. "Сиыр аяғы" деп аталатын ерекше мойын бөлігі туралап өзгертілді. Сонымен қатар, оның құбыршасы керней пішіндес ұшпен жабдықталды. Ұзындығы қысқа болғанымен, 1763 жылғы үлгі ауыр әрі берік болу үшін жасалды және салмағы он фунттан асты. Барлығы 88 000 1763 жылғы үлгідегі мылтық өндірілді.

1766 үлгісі

1763 жылғы модельдің мықты конструкциясы тым ауыр болғаны анықталды, сондықтан 1766 жылы мылтықтың дизайны жеңілдетілді. Оның түтігінің қабырғасы жұқартылды, құлып қысқартылды, ағаш қаптамасы тарытылды, ал 1763 модельінің ұзын темір ұңғыш жапқышы, қанатын астына бекітілген серіппемен ауыстырылды. 1763 модельінің керней тәрізді ұңғышы да тоқтатылып, орнына жеңіл, түйме пішіндес ұңғыш қолданылды. Көбінесе жеке модель саналғанымен, 1766 модельін, әсіресе Революциялық соғыс тізімдерінде, "жеңіл 1763 модель" мушкеті деп атаған. Жеңілдетілгеніне қарамастан, 1766 модельі берік және сенімді болып шықты. Барлығы 140 000 дана 1766 модельді мылтық өндірілді.

1770-1776 үлгілері

1770 жылдары Шарлевиль мылтығына бірнеше өзгерістер енгізілді. Бұл үлгілердің атауларына қатысты сілтемелер үйлесімсіз. Кейбіреулер олардың көпшілігін жеке үлгілер деп есептейді, ал басқалары оларды ертерек үлгілердің өзгеруі деп санайды. Осы кезеңдегі көптеген өзгерістер салыстырмалы түрде шағын болды. 1770 үлгісінде өзгертілген құлып пластинасы, күштірек оқпан белдіктері және өзгертілген серіппе болды. 1771 үлгісінде штықтың бекіткіші жылжытылып, оқпан нығайтылды. 1770 және 1771 үлгілері көбінесе бір үлгі ретінде топтастырылады. 1773 үлгісі бұрынғы үлгілерге ұқсас болды, бірақ күректі ұстап тұратын серіппе тағы да өзгертілді. 1773 үлгісі көбінесе 1770/1771 үлгісінің шағын нұсқасы деп есептеледі. 1774 үлгісінде қағыс қорғауы қысқартылып, болаттың артқы бөлігі тікбұрышты кесілді. 1774 үлгісінде де ұңғыма дизайны өзгертіліп, оған алмұрт пішіндес басы берілді. 1776 үлгісінде де ұқсас шағын өзгерістер енгізілді, бірақ ол көбінесе жеке үлгі деп саналмайды. 1770 жылдары ағаш қорлар өзгертілді, бірақ бұл өзгерістер біркелкі болмады. Кейбір мылтықтарда қордың иық бөлігі басқаларына қарағанда айқынрақ болды, ал кейбіреулерінде ол мүлдем болмады. Барлығы 70 000 дана 1770-1776 үлгілеріндегі мылтықтар өндірілді.

1777 үлгісі

1777 модельіндегі ағаш қаңқасының дизайны тағы да өзгертілді, сонда жамбастың ішкі жағында бет тіреуі жасалды. 1777 модельінде сондай-ақ көлбеу мыс ұршық және бауы, сонымен қатар екі артқы саусақ тірегі бар өзгертілген құлпытас болды. 1777 үлгісі көбінесе Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде көтерілісшілердің әскерлері көптеп қолданған деп жаңылыс пікір қалыптасқан. Model 1777 американдық революциялық соғыста қолданылған, бірақ оны көбінесе американдық жерде қызмет еткен француз әскерлері ғана қолданды, мысалы, генерал Рошамбо басқаратын әскерлер. Американдық әскерлер оның орнына 1763 және 1766 үлгілеріндегі мылтықтармен қаруланды. (Сондай-ақ, 1777 үлгісіндегі мылтыққа қараңыз).

Басқа нұсқалар

1754 жылы француздар Шарлевильдің қысқа офицерлік үлгісін енгізді. Көптеген үлгілер қысқа драгун үлгілерінде жасалды, олар әдетте жаяу әскерінің үлгілерінен қысқарақ болды. 1763, 1766 және 1777 жылғы үлгілер атқыштар нұсқасында қол жетімді болды. Бұлар көбінесе карабин үлгілері деп те аталады. 1777 жылғы артиллерия үлгісінің ұңғысы болды және жалпы ұзындығы 6 метрді құрады. Жиһазы көбінесе мыстан жасалған. 1777 жылғы драгун үлгісінің ұңғысы 42 дюймдік, ал жалпы ұзындығы 17 см болды. Жиһаздың көп бөлігі мыстан жасалған. 1777 жылғы теңіз күштері үлгісі драгун үлгісінің ұзындығымен шамалас болды. Теңіз күштерінің барлық жиһазы мыстан жасалған. Ресейдің 1808 жылғы мылтығы 1777 жылғы Шарлевиль үлгісінің дизайнына негізделген. Бұл мылтық көбінесе Тула мылтығы деп аталады, өйткені көпшілігі Тула қаласында жасалған және құлыптарында оның аты жазылған. Тула мылтығы 1845 жылға дейін аз өзгерістермен жасалды, содан кейін оның орнына соққылы құлыпты мылтық келді. Нидерландтың 1815 жылғы No. 1 және No. 2 үлгілері, сондай-ақ Колониалдық 1836 және 1837 жылғы үлгілері 1777 Corrigé en l'an IX үлгісінің дизайнына негізделген. Шарлевиль мылтықтары Бельгия, Австрия және Пруссияда Аугустин 1842 мылтығы және Потсдам 1809 мылтығы ретінде көшірілді. 1830 және 1840 жылдары көптеген ескі Шарлевиль мылтықтары (көбінесе кейінгі үлгілер) кремнийлі құлыптан соққылы құлыпқа ауыстырылды. 1860 жылдары бірнеше голланд мылтықтары Snider артқы жүктеу жүйесімен артқы жүктеуші мылтықтарға айналдырылды.

Қолдану

1763 және 1766 жылдардағы Шарлевилл үлгісіндегі көптеген мылтықтар Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Франциядан АҚШ-қа тасымалданды, бұл Лафайет маркизінің ықпалының арқасында болды. Шарлевиль 1766 үлгісі 1795 жылғы Спрингфилд мылтығының дизайнына зор әсер етті. 1766 және 1777 жылғы үлгілер де француздар Америка революциялық соғысына қатысқанда қолданылды. 1777 үлгісі Француз революциясы және Наполеон соғыстары кезеңінде пайдаланылды. Ол 1840 жылдардың ортасына дейін, кемінде жартылай, қызметте болды. Көптеген өндірушілер қазіргі заманғы Шарлевиль мылтығының көшірмелерін шығарады. Бұл көшірмелер Америка мен Еуропада тарихи оқиғаларды қайта жасайтындар қолданады.