Төзімді бояу өнері және техникасы

Кіріспе

Резистентті бояу техникасы

Тей-байлау – резистентті бояу техникаларын және осы процестердің нәтижесінде алынған боялған өнімдерді сипаттау үшін қолданылатын термин. Тей-байлау процесі әдетте мата немесе киімді жиекпен немесе резеңке ленталармен байлаудан бұрын бүктеу, бұрау, плисселеу немесе жиырудан тұрады, содан кейін бояу немесе бояулар қолданылады. Бояу қолданар алдында матаға жасалған манипуляциялар «резист» деп аталады, себебі олар қолданылған бояудың матаға толық немесе ішінара түсуін қабақтайды («резист» етеді). Күрделі тей-байлау техникалары қосымша қадамдарды қамтуы мүмкін, соның ішінде резисттен бұрын бояудың алғашқы қабатын жағу, бірнеше рет бояу және резист қадамдарын қайталау, сондай-ақ басқа типтегі резисттерді (тігіс, трафареттер) және бояуды кетіруді пайдалану. Қалыпты резистентті бояу техникаларынан айырмашылығы, қазіргі заманғы тей-байлау жарқын, қаныққан негізгі түстер мен батыл өрнектерді қолданумен сипатталады. Бұл өрнектер, оның ішінде спираль, мандала және бейбітшілік белгісі, сондай-ақ бірнеше батыл түстердің қолданылуы 1960 жылдардағы контрмәдениет қозғалысының символына айналды. Дегенмен, тей-байлау тіпті контрмәдениетте де, кейінгі жылдары мен қазіргі уақыттағыдай сәнде кеңінен таралмады. Көтерме саудаға арналған көптеген киімдер мен заттар осы өрнектерді пайдаланады, олардың көпшілігі жаппай өндіріледі. XXI ғасырда сән және хобби индустриясында қарапайым мотивтермен, монохроматикалық түстер схемаларымен, мақтадан басқа сәнді киімдер мен маталарға назар аударумен және тей-байлауды тауар емес, өнер түрі ретінде қарастырумен сипатталатын «жетілген» тей-байлау техникаларына қызығушылық қайта жанданды.

Бояулар, маталар және босату агенттері

Түрлі бояулар байламды бояу үшін қолданылады, оның ішінде шаруашылық, талшықты реактивті, қышқыл және ыдыс бояулары бар. 1960-шы жылдардағы алғашқы байламды бояулар көбінесе саудадағы шаруашылық бояулармен, әсіресе Rit компаниясының бояуларымен жасалған. Бұл бояулар әртүрлі талшық түрлеріне қолдануға арналған және бірнеше түрлі бояулардан тұрғандықтан, таза талшықты реактивті бояуларға қарағанда тиімділігі мен түсінің тұрақтылығы төмен болды. Қазіргі кезде байламды бояудың көп бөлігі талшықты реактивті бояулармен жасалады. Бұл бояулар тоқылған талшықтармен (мақта, қарасора, вискоза, зығыр сияқты) сілтілік (жоғары) pH ортасында реакцияласып, жуғанда кетпейтін, берік байланыс құрайды. Сода күлі (натрий карбонаты) pH деңгейін көтеру және реакцияны бастау үшін ең көп қолданылатын зат, ол бояуға тікелей қосылады немесе киім-кешектерді бояу алдында суға батырылатын ерітіндісіне салынады. Талшықты реактивті бояулар салыстырмалы түрде қауіпсіз және қолдануға оңай, сондай-ақ олар целлюлозалы маталарды бояу үшін коммерциялық түрде қолданылады. Жібек, жүн, қауырсын сияқты белок негізіндегі талшықтар, сондай-ақ синтетикалық полиамид талшығы – нейлон қышқыл бояулармен боялуы мүмкін. Қышқыл бояулар қышқыл (төмен) pH ортасында тиімді, онда олар талшықтармен иондық байланыс жасайды. Қышқыл бояулар да салыстырмалы түрде қауіпсіз (кейбіреулері тағамдық бояу ретінде қолданылады) және оларды қолдану оңай. Ыдыс бояулары, оның ішінде индиго, целлюлоза талшықтары мен жібекке тиімді бояулардың үшінші классы болып табылады. Ыдыс бояулары өздерінің тотықпаған түрінде суда ерімейді және матаға бояу үшін қолданар алдында химиялық түрде қайта өңделуі керек. Бұл бояуды натрий гидроксиді (каустикалық сода) немесе натрий карбонаты (каустикалық калий) және натрий гидросульфиті немесе тиорея диоксиді сияқты тотықсыздандырғыш заттар қосылған күшті сілтілік ерітіндіде қыздыру арқылы жүзеге асырылады. Мата бояу ваннасына батырылып, алынғаннан кейін бояу тотығып, ерімейтін күйге келеді және талшыққа берік жабысады. Дегенмен, ыдыс бояулары, әсіресе индиго, бояудан кейін бояудың сүрінуін (көктеуін) болдырмау үшін «шаю» арқылы өңделуі керек. Ыдыс бояуларын матаны бір мезгілде бояу үшін және негізгі талшықты реактивті бояуды (мысалы, қара мақта матаны сарыға бояу) жою үшін қолдануға болады, себебі тотықсыздандыру ваннасының ағарту әрекеті бар. Қосымша күрделілік пен қауіпсіздік мәселелері (әсіресе күшті сілтілерді, мысалы, каустикалық соданы пайдалану кезінде) ыдыс бояуларын байламды бояуда тек тәжірибелі мамандар ғана қолдануына шектейді. Ағартушы заттар бұрын боялған маталардан түсті ағарту үшін қолданылады және кері байламды бояу ретінде де пайдаланылуы мүмкін, онда заттың қолданылуы түстің жоғалуына әкеледі. Шаруашылық ағартқыш (натрий гипохлориті) мақта немесе қарасора сияқты ағартқышқа төзімді талшықтардағы талшықты реактивті бояуларды ағарту үшін қолданылуы мүмкін, бірақ жүн немесе жібекке емес, нәтижелер әр түрлі болуы мүмкін, себебі кейбір талшықты реактивті бояулар басқаларына қарағанда ағартқышқа төзімді. Көлеңкеге жету үшін қажетті уақытқа дейін ағарту және талшықтардың зақымдануын болдырмау үшін ағартқышты натрий бисульфиті сияқты заттармен бейтараптандыру маңызды. Тиорея диоксиді – мақта, жүн немесе жібекке қолданылатын тағы бір кең таралған ағартушы зат. Тиорея диоксидімен ағарту ваннасы ыстық суға және аздап сілтілік натрий карбонаты қосылып дайындалады. Тиорея диоксиді ағартудың нәтижелері реакцияның сипатына байланысты ағартқыш ағартудан едәуір ерекшеленеді. Тиорея диоксиді тек оттегі болмағанда ғана ағартады, ал ағартылатын мата оттегіні сақтайды, сондықтан ағартудың фракталды үлгісі байқалады. Бұл тұрмыстық ағартқыштармен салыстырғанда ерекшеленеді, себебі ағартқыш заттар матаға оңай сіңеді (әсіресе жуғыш заттар қосылған ағартқыштарда). Мысалы, матаны бірнеше рет бүктеу және резистті қысып алу, резисті тұрмыстық ағартқышпен сызудан кейін нақты дизайн береді, бірақ тотықсыздандырғыштармен ағарту резистті аймаққа ішінара ғана сіңеді. Жалпы, ағарту әдістері, әсіресе тұрмыстық ағартқыштарды пайдалану, бояуды жиі бұзылған және салыстырмалы түрде қымбат бояуларды қолданбай байламды бояудың оңай қол жетімді тәсілі болып табылады. Киізге дизайнды стилисттер арқылы қою және тұрмыстық ағартқыш ерітінділерін бүрку өте оңай, бірақ тотықсыздандырғыштарды қолдану арқылы ағартудың күрделі және жоспарланбаған нәтижелері көбінесе тотықтыру ағарту әдістерінің нәтижелерін басып өтеді.

A variety of dyes are used in tie dyeing, including household, fiber reactive, acid, and vat dyes. Most early (1960s) tie dyes were made with retail household dyes, particularly those made by Rit. These dyes were designed for use on a number of different fibre types, and consisted of several different dyes, making them less effective and less colourfast than purely fiber reactive dyes. Most tie dyes are now dyed with fiber reactive dyes, a class of dyes effective on cellulose fibers such as cotton, hemp, rayon, and linen. This class of dyes reacts with fibers at alkaline (high) pH, forming a wash fast, permanent bond. Soda ash (sodium carbonate) is the most common agent used to raise the pH and initiate the reaction, and is either added directly to the dye or in a solution of water in which garments are soaked before dyeing. Fiber reactives dyes are relatively safe and simple to use, and are the same dyes used commercially to color cellulosic fabrics. Protein based fibers such as silk, wool, and feathers, as well as the synthetic polyamide fiber nylon, can be dyed with acid dyes. Acid dyes are effective at acidic (low) pH, where they form ionic bonds with the fiber. Acid dyes are also relatively safe (some are used as food dyes) and simple to use. Vat dyes, including indigo, are a third class of dyes that are effective on cellulose fibers and silk. Vat dyes are insoluble in water in their unreduced form, and must be chemically reduced before they can be used to color fabric. This is accomplished by heating the dye in a strongly basic solution of sodium hydroxide (lye) or sodium carbonate (caustic potash) containing a reducing agent such as sodium hydrosulfite or thiourea dioxide. The fabric is immersed in the dye bath, and after removal, the dye oxidizes to its insoluble form, binding with high wash fastness to the fiber. However, vat dyes, and especially indigo, must be treated after dyeing by 'soaping' to prevent the dye from rubbing (crocking) off. Vat dyes can be used to simultaneously dye the fabric and to remove underlying fiber reactive dye (i. e., can dye a black cotton fabric yellow) because of the bleaching action of the reducing bath. The extra complexity and safety issues (particularly when using strong bases such as lye) restrict the use of vat dyes in tie dye to experts. Discharge agents are used to bleach color from the previously dyed fabrics and can be used as a reverse tie dye, where the application of the agent results in loss of color rather than its application. Household bleach (sodium hypochlorite) can be used to discharge fiber reactive dyes on bleach resistant fibers such as cotton or hemp, but not on wool or silk, though the results are variable, as some fiber reactive dyes are more resistant to bleach than others. It is important to bleach as long as required to obtain the desired shade (which will be lighter than observed on wet, unwashed fabric), and to neutralize the bleach with agents such as sodium bisulfite, to prevent damage to the fibers. Thiourea dioxide is another commonly used discharge agent that can be used on cotton, wool, or silk. A thiourea dioxide discharge bath is made with hot water made mildly basic with sodium carbonate. The results of thiourea dioxide discharge differ significantly from bleach discharge due to the nature of the reaction. Since thiourea dioxide only bleaches in the absence of oxygen, and the fabric to be bleached retains oxygen, a fractal pattern of bleaching will be observed. This is in distinct contrast with household bleach discharge, where the bleaching agent penetrates fabric easily (particularly in bleach formulations containing detergent). For example, pleating fabric multiple times and clamping on a resist will yield a clear design after outlining the resist with household bleach, but discharge with reducing agents will only partially penetrate the resisted area. In general, discharge techniques, particularly using household bleach, are a readily accessible way to tie dye without the use of often messy and relatively expensive dyes. It is particularly easy to put a design on cloth using stencils and sprayed on solutions of household bleach, but the intricate and unintended results of discharge using reducing agents often surpass the results of oxidizing discharge techniques.

Үлгілер мен үлгілер

Түйінделген бояуды матаға спираль, бейбітшілік белгісі, ромб, мәрмәр тәрізді стандартты өрнектерден бастап, керемет көркем туындыларға дейін алуан түрлі суреттер жасау үшін қолдануға болады. Стенцильдер (бояулар немесе түсін кетіру пасталарын қолдана отырып, экрандық баспа сияқты), пішінді блоктарды қысып бекіту және тритик (тігіп, жинау) сияқты техникаларды пайдаланып, кез келген қалаулы суретті жасауға болады. Егер қазіргі заманғы жиынтық қолданылса, спираль немесе шеңбер жасау оңайырақ.

Алғашқы мысалдар

Алыс Шығыстағы галстук бояудың ең алғашқы мысалдары Суй әулетінен (б.з. 5 ғасыры) қытайдан табылды. Перуде Колумбияға дейінгі галстук бояудың ең көне сақталған үлгілері 500-810 жылдар аралығында жасалған. Олардың дизайнында қызыл, сары, көк және жасыл сияқты жарқын түстермен кішкентай шеңберлер мен сызықтар бейнеленген.

Азия

Шибори – Жапонияда пайда болған, галстук түйіндеп бояудың бір түрі. Ол 8 ғасырдан бері қолданылып келеді. Шибориға бірнеше еңбекті қажет ететін кедергі жасау техникалары кіреді, оларға күрделі өрнектерді тігу және бояу алдында тігістерді тығыз жинау арқылы кимоно, оби (белбеу) және басқа да аксессуарлар мен киімдерге күрделі дизайн жасау кіреді. Шиборидің тағы бір әдісі – матаны арқан, ағаш немесе басқа материалдың өзегіне орап, жіп немесе иппен тығыз байлау. Матаның өзегіне немесе байлаудың астындағы бөліктері боялмайды. Индонезияда, әсіресе Явада, галстук түйіндеп бояуды джампутан дейді. Плангі және тритик сияқты басқа терминдер де индонезиялық терминдер, олар галстук түйіндеп бояуға қатысты яван сөздерінен шыққан. Индонезияда галстук түйіндеп бояуды басқа бояу техникаларымен, мысалы, батик джампутанмен (батик балауызын қолданып бояумен) біріктіруге болады. Икат – матаны тоқу алдында жіптерін түйіндеп бояу әдісі. Бандани – Батыс Үндістаннан шыққан галстук түйіндеп бояудың үнді түрі. Мудми галстук түйіндеп бояуы Таиланд пен Лаосқа жақын жерлерде пайда болған. Бұл бояу басқа галстук түйіндеп бояу түрлерінен өзгеше пішіндер мен түстерді қолданады, ал түстері көбінесе ашық болады. Тағы бір айырмашылық – негізгі түсінің қара болуы. 1941 жылы жарық көрген «Тынық мұхитының жетімдері» атты кітапта Филиппин туралы былай делінген: «Бірнеше мың багобо тайпасы бар, олар қымыздан жасалған, әшекейленген киімдер киеді, олардың барлығы түйінделіп, әдемі өрнектерге боялған, және олар үлкен металл дискілермен өзін сәндеуді ұнатады». Қытайда, әсіресе Юньнань провинциясының Дали қаласында, Дали бай ұлтының дәстүрлі галстук түйіндеп бояу техникасы қолданылады (大理白族扎染).

Африка

Батыс Африканың Хауса аймағында, Нигерияның Кано қаласы мен оның төңірегінде ғасырлар бойы байлау әдістері қолданылып келеді, мұнда атақты индиго бояу шұңқырлары орналасқан. Байланған киімдерге дәстүрлі үлгілермен кесте тігіледі. Осы африкалық техникалар хиппи модасымен байланысты байлау арқылы боялған киімдерге шабыт берген болуы мүмкін деген болжам бар. Нигерияның оңтүстік-батысында әртүрлі қарсылық бояу техникаларын қолдана отырып, «адир» (текстиль өнері) деп аталатын техника жасалады.

Батыстағы бояу

1909 жылы АҚШ-та түйіндеу арқылы бояу әдісі белгілі болды, сол кезде Колумбия университетінің профессоры Чарльз Э. Пелоу түйіндеу арқылы боялған мақта матасының үлгілерін алды және кейіннен бұл техника бойынша лекция оқып, тікелей демонстрациясын көрсетті. Батик және түйіндеу арқылы бояу әдістері 1960 жылға дейін Батыс сәнінде кейде қолданылса да, қазіргі заманғы психоделикалық түйіндеу арқылы бояу 1960 жылдардың соңында ғана, Жанис Джоплин және Джон Себастьян сияқты рок жұлдыздарының үлгісімен (өздері бояумен айналысқан) кең таралды. 2011 жылы түсірілген "Magic Trip" деректі фильмінде контрмәдениет иконасы Кен Кеси және оның "Merry Pranksters" тобының 1964 жылы автобуста жасаған саяхатының әуесқой түсірілімдері көрсетілді. Саяхатшылардың су көлінің жанында ЛСД қолданып, эмальдік модельдік ұшақ бояуын суға құйып, содан кейін ақ футболканы су бетіне жайғандарын көрсетеді, осылайша түйіндеу арқылы бояудың бір түрін жасап жатыр. Бұл процесс қағазды мәрмәрлеуге жақын болғанымен, қоса берілген әңгімеде саяхатшылар түйіндеу арқылы бояуды өзі ойлап тапқандарын айтады. Түйіндеу арқылы бояу, әсіресе қолжетімді "Rit" бояуларының енгізілуінен кейін, арзан футболкаларды, майкаларды, көйлектерді, джинсаларды, армиядан қалған киімдерді және басқа да киімдерді психоделикалық туындыларға айналдырудың қолжетімді және арзан тәсілі ретінде танымал болды. "Up Tied" компаниясы түйіндеу арқылы боялған барқыт және жібек шифондарды жасады, олар Холстон, Дональд Брукс және Гейл Киркпатрик сияқты сәнгерлердің эксклюзивті, бірегей киімдерінде қолданылды.