Кіріспе
Ұзын, үздіксіз байланысқан талшықтардың тізбегі
Жіп – тігін, тоқу, кестелеу, кездесу, арқан жасау және тоқыма өнімдерін шығару үшін қолданылатын байланысқан талшықтардан жасалған ұзын, үздіксіз тізбек. Жіп – қолмен немесе машинамен тігуге арналған жіптің бір түрі. Қазіргі заманғы тігін жіптері тігу кезіндегі күштерге төтеп беру үшін балауыз немесе басқа да майлау заттарымен өңделуі мүмкін. Кестелеу жіптері – нақты игнемен жұмыс істеуге арналған жіптер. Жіп табиғи немесе синтетикалық материалдардан жасалуы мүмкін және түрлі түстерде және қалыңдықтарда (салмақтар деп аталады) келеді. Жіп әртүрлі түстерге боялса да, көбінесе бірыңғай түсті болады.
Этимология
"Ярн" сөзі орта ағылшын тілінен келген, көне ағылшын тіліндегі "gearn" сөзімен байланысты, ол көне жоғары неміс тіліндегі "garn" ("ярн"), голланд тіліндегі "garen", көне грек тіліндегі χορδή ("жіп") және санскрит тіліндегі "hira" ("бау") сөздерімен туындас.
Материалдар
Жіп табиғи немесе синтетикалық талшықтардан, немесе табиғи және синтетикалық талшықтардың қоспасынан жасалуы мүмкін.
Мақта
Ең көп таралған өсімдік талшығы – мақта, ол көбінесе механикалық тоқуға немесе мата тоқуға арналған жіңішке жіпке айналдырылады.
Жібек
Жібек – табиғи ақуыз талшығы, оның кейбір түрлерін матаға тоқуға болады. Жібек талшығының құрамында негізінен фиброин болады және ол Bombyx mori көбелегінің дернәсілдерімен өндіріледі. Жібек өндірісінің Қытайда басталғаны айтылады, ал жіп және мата жасау Шан әулеті тұсында (б.з.д. 1600–1050) кеңінен дамыған.
Киіз
Жылна – тарихы ұзаққа созған, жіп және мата жасау үшін қолданылатын тағы бір табиғи талшық. Жылна талшығы зығыр өсімдігінен шығарылады.
Басқа өсімдік талшықтары
Бамбук, өрік, жүгері, қырыққабық және соя талшықтары да иірілуге жарамды.
Жануарлық талшықтар
Жануарлардан алынатын ең көп таралған талшық – қойдан алынған жүн. Ұзын талшықтар жақсы жіпке айналатындықтан, қойлар уақыт өте келе ұзын талшықтар өндіру үшін селекцияланды. Бұл зиянды жәндіктерден және қызып кетуден сақтау үшін жүнді қырқу қажеттілігін арттырады. Альпака, ангора, мохаир, лама, кашемир және жібек сияқты басқа да жануар талшықтары да қолданылады. Сирек жағдайларда, жіп түйе, як, опоссум, мүйізді бұғы, викунья, мысық, ит, қасқыр, қоян, бизон немесе шиншилланың жүнінен, сондай-ақ түйеқұс немесе страустың қауырсынынан тоқылуы мүмкін. Мұндай табиғи талшықтардың артықшылығы – олардың біршама серпімді және өте желдетілген болуы, сонымен қатар көп мөлшерде ауа ұстап, ең жылы маталардың бірін жасауға мүмкіндік береді.
Синтетикалық талшықтар
Жіп ретінде қолданылатын синтетикалық талшықтар: нейлон, акрил талшығы, район және полиэстер. Синтетикалық талшықтар әдетте гель тәрізді материалдардың үздіксіз жіптері түрінде экструзияланады. Бұл жіптер келесі өңдеу үшін қажетті қасиеттерге ие болуы үшін созылады (тартылады), қыздырылады (қатайтылады) және бекітіледі. Синтетикалық талшықтар үш негізгі түріне бөлінеді: кесілген талшық, топтама және жіп. Кесілген талшық – әдетте 120 мм-ге дейін ұзындығы бар талшықтар. Топтама – көптеген жіпшелерден тұратын, бірімен-бірі бос байланысқан үздіксіз "арқан". Жіп – бір немесе көп жіпшелерден тұратын үздіксіз жіп. Синтетикалық талшықтың өлшемі көбінесе сызықтық өлшем негізінде, сонымен қатар кесу ұзындығымен бірге беріледі. Дениер және Дтекс – ең көп қолданылатын салмақ пен ұзындық өлшемдері. Кесу ұзындығы тек кесілген талшыққа қатысты қолданылады. Жіпшелерді экструзиялау процесі кейде "иіру" деп аталады, бірақ көптеген адамдар иіруді иірілген жіп жасаумен байланыстырады.
Қайта өңделген материалдардан жасалған жіп
T-shirt жіп - T-shirt және басқа да киімдерге қолданылатын матадан жасалған қайта өңделген жіп. Ол көбінесе киім шығару қалдықтарынан жасалады, сондықтан экологиялық таза және қайта пайдаланған өнім саналады. Оны қолданылған киімдерден үйде де жасауға болады. Нәтижесінде алынған жіпті тоқуға немесе тігуге болады.
Материалдық қасиеттерді салыстыру
Жалпы алғанда, табиғи талшықтар синтетикалық талшықтарға қарағанда көбірек күтімді қажет етеді, себебі олар қысқарып, қағылып, боялып, түсіп, сарқылып, созылып, бүгіліп немесе моль жеуі мүмкін, егер мерцеризация немесе супер жуу сияқты арнайы өңдеулер жасалмаса, талшықтың өзінің қасиеттерін нығайту, түсін бекіту немесе басқаша жақсарту үшін. Кейбір протеин жіптері (яғни, шаш, жібек, қауырсын) кейбір адамдарға тітіркендіргіш болуы мүмкін, контактты дерматит, қызыл иек немесе ұйқысыздық тудыруы мүмкін. Бұл реакциялар талшықтың қалыңдығы мен дөңгелектігіне немесе талшық ұштарына сезімталдықтан туындауы мүмкін. Шындығында, көпшілік пікірдің қарамастан, жүнге аллергия дерлік кездеспейді. Acta Dermato Venereologica журналында жарияланған зерттеуде жүннің аллерген ретіндегі дәлелдері қарастырылған. Қазіргі заманғы өте жұқа немесе ультра жұқа мерино жұнының талшықтары диаметрі кішірек болғандықтан қышынуды тудырмайды, жақсы қабылданады және тіпті экземаны басқаруға көмектеседі. Табиғи түкті талшықтар өртеген кезде, олар күйіп, күйген шаштың иісі шығады; себебі олардың көптегені, адам шашы сияқты, протеиннен жасалған. Мақта және вискоза (район) жіптері шамшақтай жанып тұрады. Синтетикалық жіптер көбінесе еруге бейім, бірақ кейбір синтетикалық материалдар өртке төзімді болады. Белгісіз талшықтардың қалай күйгенін және иісін байқау, оның табиғи немесе синтетикалық екенін және талшықтың құрамын анықтауға көмектеседі. Синтетикалық және табиғи жіптердің екеуі де тозуы мүмкін. Тозу талшықтың құрамына, иіру әдісіне, бұрылысына, талшық ұзындығына және мата құрылысына байланысты. Бір қабатты жіптер немесе мерино жұны сияқты талшықтар тозуға бейім, себебі біріншісінде, бір қабатты жіп абразия кезінде барлық талшықтарды сенімді түрде ұстауға жеткілікті мықты болмайды, ал мерино жұнының қысқа талшық ұзындығы талшық ұштарының бұрылыстан оңай шығуына мүмкіндік береді. Синтетикалық және табиғи талшықтардан жасалған жіптер әрқайсысының қасиеттерін пропорционалды құрамына сәйкес мұраға алады. Синтетикалық материалдар құн төмендету, төзімділікті арттыру, ерекше түстер мен визуалды эффектілер қосу, машинада жуу мүмкіндігін беру, ластануға төзімділік, жылуды аз ұстау немесе киімнің салмағын жеңілдету үшін қосылады.
Қалқаннан жасалған жіп
Бұрандалған жіп – тігілген талшықтарды бірге бұрау арқылы жасалған, біріктірілген жіп немесе "бірлік". Талшықтарды жіпке айналдыру процесі, яғни иіру, Жоғарғы Палеолит дәуіріне дейін барып жетеді, ал жіп иіру – өнеркәсіптік өндірісте алғашқы енгізілген процестердің бірі болған. Бұрандалған жіптер жеке талшықтар немесе жіптерді біріктіріп, әдетте бұрау арқылы байланыстырылған, үздіксіз және бір-біріне жабысқан талшықтар жиынтығын құру арқылы өндіріледі. Бұрандалған жіптер бір типті талшықтан немесе әртүрлі типтердің қоспасынан тұруы мүмкін. Синтетикалық талшықтарды (жоғары беріктікке, жылтырлыққа және отқа төзімділік қасиеттеріне ие) табиғи талшықтармен (жақсы су сіңіруге және теріге қолайлы болуына) біріктіру жиі кездеседі. Көбінесе қолданылатын қоспалар – мақта-полиэстер және жүн-акрил талшықтары. Әртүрлі табиғи талшықтардың қоспалары да көп қолданылады, әсіресе альпака, ангора және кашемир сияқты құнды талшықтармен. Жіптер, жіп талшықтарының сипаттамаларына сәйкес, әртүрлі тоқымалар үшін таңдалады, мысалы, жылу (жүн), жеңілдік (мақта немесе вискоза), беріктік (мысалы, шұлық жіптеріне қосылатын нейлон) немесе жұмсақтық (кашемир, альпака). Жіп – бұралып өрілген талшықтардан тұрады, олар бірге топтасқанда қабаттар деп аталады. Бұл жіптер бір-бірімен қарама-қарсы бағытта бұралып, қалың жіп жасалады. Соңғы бұралу бағытына қарай, жіптің S-тәрізді бұралуы (талшықтар сол жаққа қарай "көтеріледі") немесе Z-тәрізді бұралуы (оң жаққа қарай) болады. Бір қабатты жіп үшін соңғы бұралу бағыты бастапқы бұралу бағытымен сәйкес келеді. Жіптің бұралу бағыты матаның соңғы қасиеттеріне әсер етеді, ал екі бұралу бағытын бірге қолдану тоқыма матада қисықтардың пайда болуын болдырмайды. Жіптің механикалық тұрақтылығы оның құрамындағы талшықтар арасындағы үйкеліс байланысынан туындайды. Бұл құбылыстың ғылымын алғаш рет Галилей зерттеген.
Кардталған және шағылған талшықтар
Қайырылған жіптер жіп өндірісіне қосымша талшықтарды туралау процесін қосу арқылы жасалады, ол талшықтарды реттейді және алдыңғы кезеңдегі – кардтаудан қалған қысқа талшықтарды жояды. Қайырылған жіптерден жоғары сапалы маталар өндіріледі. Кардталған жіптермен салыстырғанда, бұл жіп сәл қымбат, себебі тоқу процесі ұзақ және көп еңбек талап етеді. Талшықтарды тарату (қайыру) ұзын талшықтардан кіші талшықтарды бөліп, жіпті жұмсақ және тегіс етеді.
Жапсырмалы тоқыма
Шұлықтарға арналған жіптер тоқыма маталардың өндірісінде қолданылады. Тоқыма материалдар тоқу материалдарынан нәзік болғандықтан, шұлықтарға арналған жіптер тоқу материалдарына қарағанда бір дюймге азырақ бұрылып, "жұмсақ" етіп жасалады. Шұлықтарға арналған жіптер жеке спиннинг процесінен (қорытылған спиннинг) өтеді және мата жасау үшін дөңгелек тоқу машиналарымен қолданылады.
Ашық тоқылған талшықтар
Ашық ұшы бар жіп, біліксіз ашық ұшпен бұру арқылы өндіріледі. Бұру әдісі сақиналық бұрудан өзгеше. Ашық ұшы бар жіпте жылжымалы білік сатысы болмайды. Картадан шыққан талшық тікелей роторға түсіп, жіпке айналады. Ашық ұшы бар жіп қысқа талшықтардан да жасалуы мүмкін. Ашық ұшы бар жіптер сақиналық жіптерден ерекшеленеді. Ашық ұшы бар жіптер негізінен ірі қалыңдыққа дейін ғана шектеледі.
Жаңа жіптер
Жаңа жіптер немесе күрделі жіптер – иіру немесе бірнеше жіпті бірге бұру кезінде ерекше (әсем) эффектілер енгізілген жіптер. Мысалы, түйін жіптер – қалың және жұқа бөлімдері реттеліп немесе ретсіз түрде ауысатын жіптер. Сол сияқты, қасақана тегіссіздіктер жасау, иіру кезінде түйіндерді немесе металл немесе синтетикалық талшықтарды (табиғи талшықтармен бірге) қосу арқылы жаңа жіптер жасалады.
Қиыршық тас талшықтары
Қимылсыз жіптер, өте ұзын, үздіксіз талшықтардан құралған, бұралып немесе жай ғана топтастырылған болуы мүмкін. Жұқа монофиламенттер көбінесе мата жасау немесе әшекейлеу үшін емес, өнеркәсіптік мақсаттарда қолданылады. Жібек – табиғи қимылсыз жіп, ал синтетикалық жіптер жібектей эффект алу үшін пайдаланылады.
Текстураланған талшықтар
Текстуралы жіптер филаментті жіптерді ауамен текстуралау (кейде тасландыру деп аталады) процесі арқылы жасалады, бұл процесте бірнеше филаментті жіптер оралған жіптерге тән қасиеттері бар жіпке біріктіріледі. Олар – ерекше текстура мен сыртқы түрін беру үшін өзгертілген синтетикалық үздіксіз жіптер. Бұл технология бастапқыда синтетикалық талшықтардың мөлдірлігін және сырғақтығын азайту, сондай-ақ жылуды, сіңіру қабілетін арттыру үшін қолданылған, нәтижесінде жіптер көбірек жабық болады. Олар тоқыма өнімдерінің алуан түрлерін жасау үшін пайдаланылды: тоқыма іш киімдер мен сырт киімдер, пішінін сақтайтын тоқыма костюмдер, пальтолар. Сонымен қатар, олар жасанды жүн, кілемдер, көрпелер және т.б. өндірісінде қолданылды.
Салмағы
Қолөнер бұйымдары үшін жіптердің мөлшері әдетте ұнция (oz) немесе грамм (g) бойынша өлшенеді және сатылады. Көбінесе қолданылатын өлшемдер 25 г, 50 г және 100 г шкиндер. Кейбір компаниялар негізінен ұнциямен өлшейді, олардың арасында үш ұнциялық, төрт ұнциялық, алты ұнциялық және сегіз ұнциялық шкиндер жиі кездеседі. Текстильдік өлшемдер стандартты температура мен ылғалдылықта жүргізіледі, себебі жылу мен ылғалдылықтың өзгеруі талшықтардың ауадан әртүрлі мөлшерде ылғалды сіңіруіне әкелуі мүмкін, соның салдарынан жіптің өлшенген салмағы артады, бірақ талшық материалы қосылмайды. Доп немесе шкиндердегі жіптің нақты ұзындығы талшықтың ауырлығына және жіптің қалыңдығына байланысты өзгеруі мүмкін; мысалы, 50 г қалыңдықтағы мохеир шкинінде бірнеше жүз метр жіп болуы мүмкін, ал 50 г қалыңдықтағы жүн шкинінде бар болғаны 60 метр болады. Қолөнерге арналған жіптердің қалыңдығы мен салмағы әртүрлі болады. Бұл жоғарыда аталған өлшемдер мен салмақтармен шатастырылмауы керек. Америка Қолөнер Жіп Кеңесі жіптің салмағын өлшеу үшін стандартталған өнеркәсіптік жүйені ұсынады, онда салмақтар 0 (ең жұқа) дейін 7 (ең жуан) нөмірленеді. Әр салмақ санмен және атаумен сипатталады: 0 өлшем – "Лейс", 1 өлшем – "Супер Жұқа", 2 өлшем – "Жұқа", 3 өлшем – "Жеңіл", 4 өлшем – "Орташа", 5 өлшем – "Жуан", 6 өлшем – "Супер Жуан", 7 өлшем – "Жұмбо". Әр салмаққа қатысты жиі қолданылатын, бірақ реттелмеген бірнеше терминдер бар. Дегенмен, бұл номенклатура нақты емес, көбінесе сипаттамалық болып табылады; талшық өнершілері әрқайсысының континуумдағы орны және өлшемдер арасындағы нақты байланыс туралы келіспейді. Осы терминдерге: саусақ жібі, спорттық жіп, қос тоқу (немесе DK), сортты жіп, аран (немесе ауыр сортты жіп), жуан жіп, өте жуан жіп және серпімді жіп кіреді. Жіп шкині – жіптен жасалған оралған түйін. Ол көбінесе тік құрылғыны пайдалана отырып оралады, ол шкинді кедергісіз ұстап тұрады және жіп доптарын орауды жеңілдету үшін орталық осьте айналады. Шкиндердің екі түрі бар: бұрылған және бүктелген. Бұрылған шкиін жіп арқандай бұрылып жасалған шкиін. Бүктелген шкиін – бөлшек сауда үшін екіге бүктелген және таңбасы қойылған шкиін.
Қалқа
Скейн – жіп орамдарының ең көп таралған түрлерінің бірі. Скейн жіптері техникалық тұрғыдан сопақ пішінде оралған жіп ретінде сипатталғанымен, "скейн" сөзі кез келген жіп орамын атау үшін қолданылады. Lion бренді және Yarnspirations сияқты ірі саудагерлер жіптерін скейн түрінде сатады. Басқа жіп орамдарынан айырмашылығы, скейнде жіптің екі басынан да қол жеткізуге болады. Скейн ішіндегі жіптің басы "ортадан тартылатын жіп" деп аталады. Ортадан тартылатын оқ тәрізді скейннің бір кемшілігі – ішкі жіптің басын табу қиын, көбінесе ол түйіліп, "жіп құсы" деп аталатын араласып шығады. Скейннің екі түрі бар: тікбұрышты пішінді тартылатын скейн және дөңгелек пішінді оқ тәрізді скейн.
Таңдалған жіптердің микроскопиялық көрінісі
Төменде сандық USB микроскопымен түсірілген суреттер келтірілген. Олар матаның әртүрлі түрлерінде жіптің үлкейтілгенде қалай көрінетінін көрсетеді.