Кіріспе

Талшықты жіпке немесе жіпке айналдыру әдісі – талшықтан жіп жасау.

Иіру – талшықтан жіп жасау үшін қолданылатын бұрау техникасы. Осы үшін талшықтар созылып, бұралып, бобинаға оралады. Мақтадан басқа, ең көп қолданылатын вискоза (районның ең көп таралған түрі), жүн сияқты жануар талшықтары және синтетикалық полиэстер де жіпке айналдырылады. Бастапқыда қолмен бұрандалы құралдармен жасалған иіру, 500 жылдардан бастап Азия мен Еуропа бойынша ең көп қолданылатын құралға айналды. 1700 жылдардың соңында ойлап табылған иіру дженнисі мен иіру тіршігі механикалық иіруді қолмен жасауға қарағанда әлдеқайда тиімді етті, әсіресе мақта өндірісін өнеркәсіптік революцияның ең маңызды салаларының біріне айналдырды.

Процесс

Жіптер сору роликтерінен шығып, жіп жетекші арқылы өтеді, сақинаның айналасында еркін айналатын саяхатшыны айналдырады, содан кейін түтікке немесе боббине жеткізіледі, ол шпиндельге орнатылады, оның осі сақинаның ортасынан өтеді. Шпиндель (әдетте, тұрақты немесе баяу өзгеретін бұрыштық жылдамдықпен) қозғалтылады, ал саяхатшы оны айналып өтетін жіп арқылы сақинаның айналасына тартылады. Егер сору роликтері қозғалмаса, саяхатшының бұрыштық жылдамдығы шпиндельдің бұрыштық жылдамдығымен тең болар еді, және шпиндельдің әрбір айналымы ролик пен саяхатшы арасындағы жіпке бір бұрылыс қосатын еді. Бірақ, иіру кезінде жіп үнемі сору жүйесінің роликтерінен шығып тұрады, сондықтан саяхатшының бұрыштық жылдамдығы шпиндельдік жылдамдықтан жіпті сору роликтерінен шығатын жылдамдықпен боббинге оралуына жеткілікті мөлшерде төмен болады. Саяхатшының әрбір айналымы енді ролик пен саяхатшы арасындағы жіпке бір бұрылыс енгізеді, бірақ тепе-теңдік күйінде жіптегі бұрылыстар саны тұрақты болып қалады, себебі бұрылған жіп саяхатшы арқылы тиісті жылдамдықпен өтеді.

Тiршiлiк түрлерi

Жасанды талшықтар полимерді спиннерет арқылы сығып, қатаю ортасына жіберу арқылы жасалады. Сулы иіру (вискоза) қатыру ортасын пайдаланады. Құрғақ иіруде (ацетат және триацетат) полимер қыздырылған шығу камерасында буланып кететін еріткіште болады. Ерітілген иіруде (нейлон және полиэстер) сығылған полимер газ немесе ауамен салқындатылып, қатаңдайды. Бұл талшықтардың барлығы өте ұзын, көбінесе шақырымдармен өлшенетін ұзындыққа ие. Табиғи талшықтар үш санатқа бөлінеді: жануарлар (қой, ешкі, қоян, жібекқұрт), минералдар (асбест, алтын, күміс). Жібекке қосымша, осы талшықтардың барлығы қысқа, сантиметрлерге ғана жетеді және олардың беті дөңгелек болып, бір-бірімен байланысуға мүмкіндік береді. Қысқа талшықты жіп жасау процесіне (әдетте талшықтардан тоқылады) араластыру, ашу, кардтау, жіпке тарту, қайыру, содан кейін қалау және бояу кіреді. Ұзын талшықты иіруде процеске синтетикалық талшықтан жасалған үздіксіз "арқан" - тоуды созудан бастау мүмкін. Ашық және ауа арқылы иіруде қайыру кезеңі алынып тасталады. Иіру станогы жіпті маскаға орайды. Әдетте, бұл кезеңнен кейін жіп тоқу немесе тігу үшін конусқа оралады. Иіру тіршігінде қайыру маскаларынан жіп тартылып, әртүрлі жылдамдықпен жұмыс істейтін роликтер арқылы біртіндеп жіңіштеледі. Жіп маска айналғанда бұрылады және тіршік кері қайтқанда полиске оралады. Тіршік иіру сақиналы иіруге қарағанда жұқа жіп шығарады. Тіршік машинасы үздіксіз емес, алға жылжып, кері қайтатын процесте жұмыс істейді. Бұл әдіс 1779 жылы Сэмюэл Кромптон тапқан құрылғыдан пайда болған. Сақина 1769 жылғы Аркрайт су тіршігінің мұрагері болып табылады және үздіксіз процесте жіп жасайды. Жіп қалың, бұрылуы жоғары және мықты, сондықтан ол негізгі жіп ретінде қолдануға қолайлы. Сақиналы иіру жіптің сақинаның айналасынан өтуі керек болғандықтан баяу жүреді. Осыған ұқсас әдістер, соның ішінде флаерлі, маскалы және қақпақ иіру оны жақсартқан. Көне заманғы қолмен жіп иіру немесе дөңгелекте иіру әдістері әлі де қолөнер немесе хобби ретінде қолданылады және жүнді немесе ерекше өсімдік және жануар талшықтарын пайдалануға мүмкіндік береді.

Тарих және экономика

Қолмен тоқу талшықтарының пайда болуы белгісіз, бірақ бұл әлемнің бірнеше мәдениеттерінде біздің заманымыздан бұрын дербес пайда болған деп саналады. Ең ежелгі бұралған талшық Францияның оңтүстігінде табылды, археологтар оның б.з.д. 50 000 – 40 000 жылдар шамасында жасалғанын айтады. Алғашқыда адамдар талшықтарды жамбасқа орап немесе саусақтары арасында бұраған деп есептеледі, бірақ көп ұзамай талшықтағы кернеуді сақтау және бұралғанды ұстау үшін таяқ қолданыла бастады. Кейіннен адамдар таяққа салмақ қосатынын, көбінесе тас, ағаш немесе сазdan жасалғанын, бұл салмақ инерцияны сақтап, талшықты тартуға қолды босататынын анықтады. Бұралған орамды біліктер әлі де әлемнің кейбір аймақтарында талшық илеудің басты әдісі болып табылады. Мақта өсіру, сондай-ақ оны иіру және тоқу туралы білім Мероэде б.з.б. 4 ғасырда жоғары деңгейге жеткен. Текстильді экспорттау Мероэ үшін байлықтың маңызды көзі болды. Қолмен тоқу ортағасырлық Еуропадағы маңызды үй кәсібі болды, онда жүн иірушілер (көбінесе әйелдер мен балалар) тоқыма станоктарын пайдаланатын ер адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз ететін немесе сату үшін жеткілікті жіп өндіретін. Иілгіш тікелей машинаның ойлап табылуынан кейін, механикаландыру сұранысты күрт төмендетті. Оның технологиясы мамандандырылған және қымбат болды, ал қозғаушы күш ретінде су қолданылды. Үй шаруашылығы ретінде иіру және тоқу өнеркәсібі өнеркәсіпшілер мен олардың инвесторлары салған арнайы фабрикалармен ығыстырылды. Бұрын кең таралған иіру және тоқу өнеркәсібі су, шикізат және жұмыс күшіне қолжетімділік жағдайына байланысты, әсіресе Батыс Йоркширде шоғырландырылды. Британ үкіметі бұл технологияны қатты қорғап, оның экспортын шектеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін мақта өсірілген колониялар мақта иіру машиналарын сатып алып, өндіруге кірісті. Келесі үлкен қадам – ашық ұшты иіру және жасанды талшықтарды пайдалану болды. Ол кезде өндірістің басым бөлігі Азияға көшірілді.