Жүн матасын өндірудегі ерте кезең: толықтыру процесі. Жүннен май, кірді кетіру, тығыздау, су өткізбейтін, жылу сақтайтын мата жасау. Тарихы мен технологиясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жүн матасын өндіруге дейінгі процесі
Pre industrial process in making wool fabric
Толтыру, сондай-ақ тығыздау немесе басу (шотланд тілінде: waukin, сондықтан шотланд ағылшын тілінде көбінесе waulking деп жазылады) – жүн матасын (әсіресе жүнді) тоқымадан тазарту, ланолин майларын, кірді және басқа да қоспаларды жою, сондай-ақ үйкеліс және қысым арқылы оны қысқарту процесі. Бұл жұмыс нәтижесінде тегіс, тығыз тоқылған, жылуды сақтайтын және су өткізбейтін мата шығады. Белгілі мысалдар – 14 ғасырда Фландрияда алғаш рет өндірілген дуффель матасы және 16 ғасырдан бері Австрияда өндірілетін лоден матасы. Бұл процесті қолмен және аяқпен жасауға болады. Орта ғасырлық Еуропада сумен жұмыс істейтін толтыру тірмендерінде орындалған. Өнеркәсіптік революциядан кейін көмір және электр энергиясы қолданыла бастады. Фелтинг – бос жүн талшықтарын бір-біріне өріп ұстау процесі; оларды алдымен иіру және тоқу міндетті емес.
Fulling, also known as tucking or walking (Scots: waukin, hence often spelled waulking in Scottish English), is a step in woollen clothmaking which involves the cleansing of woven cloth (particularly wool) to eliminate (lanolin) oils, dirt, and other impurities, and to make it shrink by friction and pressure. The work delivers a smooth, tightly finished fabric that is insulating and water repellent. Well known examples are duffel cloth, first produced in Flanders in the 14th century, and loden, produced in Austria from the 16th century on. Waulking could be done with the hands and feet. In medieval Europe, it was done in water powered fulling mills. After the Industrial Revolution, coal and electric power were used. Felting refers more generally to the interlocking of loose wool fibers; they need not be spun and woven first.
Процесс
Толықтыру екі процестен тұрады: тазарту (кір жуу) және ұнтақтау (қалыңдату). Майларды жою тоқыманың өрмелеуіне жағдай жасайды, ал матаны тазарту және талшықтардың өрмеленуіне көмектесу үшін соғады. Сондықтан, практикада бұл процестер бірімен-бірі үйлеседі.
Fulling involves two processes: scouring (cleaning) and milling (thickening). Removing the oils encourages felting, and the cloth is pounded to clean it and to encourage the fibers to felt, so in practice the processes overlap.
Тазарту
Зәр ежелгі Римде толықтау бизнесі үшін соншалық маңызды болғандықтан, оған салық салынатын. Ескі зәр, жуу немесе лант деп белгілі, аммоний тұздарының көзі болып табылатын және матаны тазалауға, ақтартуға және оның талшықтарын біріктіруге көмектесті. Орта ғасырларға қарай, бұл процесте фуллер топырағы қолданыла бастады. Бұл табиғи түрде таза емес сулы алюминий силикаты түрінде кездесетін, балшыққа ұқсас жұмсақ материал. Мата арқылы өңделгенде, ол майларды және кірді сіңіреді. Соңғы уақыттарда сабын да қолданыла бастады.
Urine was so important to the fulling business that it was taxed in Ancient Rome. Stale urine, known as wash or lant, was a source of ammonium salts and assisted in cleansing and whitening the cloth and having its fibers intertwined. By the medieval period, fuller's earth had been introduced for use in the process. This is a soft clay like material occurring naturally as an impure hydrous aluminium silicate. Worked through the cloth, it absorbs oils and dirt. It was used in conjunction with wash. More recently, soap has been used.
Дәнекерлеу
Толықтырудың екінші функциясы – матаның талшықтарын өзара ұстау арқылы қалыңдату, оған мінсіз беріктік сыйлау және су өткізбеу қасиетін арттыру (тоқылту). Бұл қасиет ұсақталған жүннен тоқылған маталар үшін аса маңызды болса, ал тарақталған жүннен жасалған маталар үшін осыншалықты қажет емес. Осы кезеңнен кейін, тазарту кезінде қолданылған жағымсыз иісті сұйықтықты сумен шаю қажет. Жүннің тоқылуы соққыға немесе басқа да механикалық әрекеттерге ұшырағанда болады, себебі жүн талшықтарының бетіндегі көзге көрінбейтін қабықшалар бір-біріне ілмектей байланысып, таспалы бекіткіштер сияқты жұмыс істейді.
The second function of fulling was to thicken cloth by matting the fibres together to give it strength and increase waterproofing (felting). This was vital in the case of woollens, made from carded wool, but not for worsted materials made from combed wool. After this stage, water was used to rinse out the foul smelling liquor used during cleansing. Felting of wool occurs upon hammering or other mechanical agitation because the microscopic scales on the surface of wool fibres hook together, somewhat like hook and loop fixings.
Қолмен жүргізілетін әдістер
Бастапқыда жүн матаны толу үшін, оны таяқпен, немесе толушының аяқтарымен немесе қолдарымен соғу қолданылған. Рим дәуірінде, құлдар адам зәрлі ванналарда аяқтарына дейін суға тұрып, матаны толықтырған. Киелі кітапта толуға бірнеше сілтемелер бар (; және ; ; ). Бұдан басқа, б.з.б. 5 ғасырында Афинада жазылған Лисийдің сөздерінде де кем дегенде бір сілтеме кездеседі. Глостерширдегі Темпл Гейтингте толу диірмені құрылған, ол Domesday Book-та (1086 жылғы) тіркелген. 11 ғасырдың соңындағы крест жорықтары кезінде, толу диірмендері ортағасырлық әлемде кеңінен қолданысқа ие болды. Диірмендер матаны ағаш балғалармен соқты, олар толу таяқтары немесе толу балғалары деп аталды. Толу таяқтары екі түрлі болды: тек тазалау үшін қолданылатын құлау таяқтары (тік жұмыс істейтін) және қозғалтқыш немесе ілулі таяқтары. Екі жағдайда да, машинаны су доңғалағының білігіндегі немесе балғаны көтеріп тұратын дөңгелектің құрылғылары арқылы іске қосты. Қозғалтқыш таяқтар бұрылып тұратындықтан, балғаның басы (аяғы) матаға көлденеңге жақын соқты. Таяқтың ішінде сұйықтық пен мата сақталатын ыдыс болды. Бұл ыдыстың балғаға қарама-қарсы жағы дөңгелектелген, сондықтан мата бірте-бірте бұрылып, оның барлық бөлігі бірдей ұнтақталатын. Дегенмен, матаның түйілуі мен бүктелуін болдырмау үшін, оны әр екі сағат сайын алып шығатын. "Аяқ" үшбұрышты пішіндес болып, матаның бұрылуына көмектесетін ойықтары бар еді.
Originally, fulling was carried out by the pounding of the woollen cloth with a club, or the fuller's feet or hands. In Roman times, fulling was conducted by slaves working the cloth while ankle deep in tubs of human urine. There are several Biblical references to fulling (; and ; ; ). In addition to this, at least one reference appears in the speeches of Lysias, written in Athens during the 5th century BC. There was a fulling mill established at Temple Guiting, Gloucestershire which was documented in the Domesday Book (also 1086). By the time of the Crusades in the late eleventh century, fulling mills were active throughout the medieval world. The mills beat the cloth with wooden hammers, known as fulling stocks or fulling hammers. Fulling stocks were of two kinds, falling stocks (operating vertically) that were used only for scouring, and driving or hanging stocks. In both cases the machinery was operated by cams on the shaft of a waterwheel or on a tappet wheel, which lifted the hammer. Driving stocks were pivoted so that the foot (the head of the hammer) struck the cloth almost horizontally. The stock had a tub holding the liquor and cloth. This was somewhat rounded on the side away from the hammer, so that the cloth gradually turned, ensuring that all parts of it were milled evenly. However, the cloth was taken out about every two hours to undo plaits and wrinkles. The 'foot' was approximately triangular in shape, with notches to assist the turning of the cloth.
Кейінгі өңдеу
Толығудан кейін мата зәулімдеме деп аталатын үлкен жақтауларға керіліп созылатын, оларға зәулімдеме ілгектерімен бекітілетін (содан "зәулімдеме ілгектеріндемін" деген тіркес пайда болған). Зәулімдемелер орнатылған аудан зәулімдеме алаңы деп аталды. Матаның түктемесін көтеру үшін түктеу немесе гигтеу әдістері қолданылатын. Содан соң беті қырқылып тегістелетін. Одан да тегіс болуы үшін бұл процесс қайталанатын.
After fulling, cloth was stretched on great frames known as tenters, to which it is attached by tenterhooks (whence the phrase being on tenterhooks). The area where the tenters were erected was known as a tenterground. Cloth would also have the nap raised by napping or gigging. The surface would then be sheared smooth. The process might be repeated for a smoother finish.
Мұра
Бұл жұмыстарды атқарған жұмысшылардың аттары (фуллер, тукер және хокер) қазіргі кезде көп таралған тегтерге айналды. Уэльс тілінде толықтау диірменін білдіретін сөз – панди, ол көптеген жер-атауларда кездеседі, мысалы, Тонипанди ("толқыту диірмендігі").
The names for workers who performed these tasks (fuller, tucker, and walker) have become common surnames. The Welsh word for a fulling mill is pandy, which appears in many place names, for example Tonypandy ("fulling mill lea").