Кіріспе

Гүлді өсімдіктер тобы

Cucurbitales – гүлді өсімдіктер тобы, дикотиледонның розидтер тобына жатады. Бұл топ көбінесе тропикалық аймақтарда кездеседі, субтропикалық және қоңыржай аймақтарда сирек таралған. Топқа бұталар мен ағаштар, сондай-ақ көптеген шөптесін өсімдіктер мен өрмелер кіреді. Cucurbitales-тің ерекше белгісі – әдетте пентациклдік құрылысы бар, қалың, сүйір жапырақшалары бар (бар болған жағдайда) екі жынысты емес гүлдердің болуы. Тозаңдану көбінесе жәндіктер арқылы жүзеге асырылады, бірақ желмен тозаңдану да кездеседі (Coriariaceae және Datiscaceae отбасыларында). Топ сегіз отбасыда шамамен 2600 түрді қамтиды. Ең ірі отбасылар – Begoniaceae (бегония отбасысы), шамамен 1500 түрімен және Cucurbitaceae (қабақ отбасысы), шамамен 900 түрімен. Осы екі отбасы ғана экономикалық маңызы бар өсімдіктерді қамтиды. Атап айтқанда, Cucurbitaceae (қабақ отбасысы) құрамына тағамдық мақсатта қолданылатын бірнеше түрлер кіреді, мысалы, қабақ, тыква (екеуі де Cucurbita), арбуз (Citrullus vulgaris) және қияр мен қарбыз (Cucumis). Бегония отбасысы бау-бақшада өсірілетін түрлерімен танымал, олардың 130-дан астам түрі және көптеген сорттары бар.

Шолу

Cucurbitales – бүкіл әлемге тараған өсімдіктер отряды, әсіресе тропиктерде кең таралған. Көбінесе бұл шөптер, өрме шөптер, ағаш тәрізді лианалар немесе бұталар, бірақ кейбір туыстарда шатыр құрайтын мәңгі жасыл лавроид ағаштар да кездеседі. Cucurbitales отрядының өкілдері төменгі және таулы тропикалық ормандардың маңызды құрамы болып табылады, түрлер саны бойынша үлкен ұсынылымға ие. Отрядтағы түрлердің жалпы саны әлі нақты белгісіз, бірақ консервативті бағалаулар бойынша, дүние жүзінде 109 туысқа бөлінген шамамен 2600 түрі бар. Отрядтың кейбір синопоморфиялары: спираль бойынша орналасқан, тамырлары қол тәрізді жапырақтар, жабылатын қалыңдық немесе гүл қабығы, және жекеше гүл сабақтары бар көтеріңкі жапырақ тісшелері/гүл қабығы. Екі қабаттың құрылымы ұқсас. Tetrameles nudiflora – биіктігі мен ені зор ағаш; Tetramelaceae, Anisophylleaceae және Corynocarpaceae – қоңыржай және тропикалық ормандардағы биік шатыр құрайтын ағаштар. Dendrosicyos туысы, оның жалғыз түрі – қызанақ ағашы, Сокотра аралының құрғақ жартылай шөлді жағдайына бейімделген. Жапырақты көп жылдық Cucurbitales жауын-шашын мөлшеріне байланысты жылдың белгілі бір кезеңінде барлық жапырақтарын қырып тастайды. Жапырақтардың түсуі тропикалық, субтропикалық және құрғақ аймақтардағы құрғақ маусыммен сәйкес келеді. Қоңыржай немесе полярлық климатта құрғақ маусым өсімдіктің мұз түріндегі суды сіңіре алмауынан туындайды. Apodanthaceae – міндетті эндопаразиттер, олар жылына бір рет кішкентай гүлдер түрінде пайда болады, олар кішкентай жемістерге айналады, бірақ таксономистер бұл отбасының Cucurbitales ішіндегі нақты орнын анықтауға келісе алмайды. Бұл отрядтың белгілі өкілдерінің жартысынан астамы Begoniaceae туысына жатады, олардың екі туысында шамамен 1500 түрі бар. Қазіргі заманғы ДНК молекулалық жіктелуге дейін кейбір Cucurbitales түрлері Ranunculales, Malpighiales, Violales және Rafflesiales сияқты әртүрлі отрядтарға жатқызылған. Алғашқы молекулалық зерттеулер бірнеше күтпеген жайттарды көрсетті, мысалы, дәстүрлі Datiscaceae отбасының монофилия еместігі, оның ішінде Tetrameles және Octomeles, бірақ отбасылар арасындағы нақты байланыстар әлі де анық емес.