Кіріспе
Хромосомалардың ерекше қайта құрылуына әкелетін құбылыс. Генетикада хромосомалық транслокация – хромосомалардың қалыптан тыс қайта құрылуына себеп болатын құбылыс. Оған теңгерімді және теңгерімсіз транслокациялар жатады, олардың екі негізгі түрі бар: өзара және Робертсон транслокациясы. Өзара транслокация – гомолог емес хромосомалар арасында бөліктер алмасу нәтижесінде туындайтын хромосомалық аномалия. Екі түрлі хромосомадан екі-екі үзілген фрагмент орны ауысады. Робертсон транслокациясы екі гомолог емес хромосоманың бірігуімен жүзеге асады, яғни екі сау хромосома жұбы болғанда, әр жұптың біреуі "жабысып", біртекті қосылыс түзеді. Егер транслокация екі жеке генді біріктірсе, гендердің бірігуі пайда болуы мүмкін. Бұл цитогенетикалық зерттеулерде немесе зардап шеккен жасушалардың кариотипі арқылы анықталады. Транслокациялар теңгерімді (материалдың тең алмасуы, генетикалық ақпараттың артық немесе жетіспеуі болмайды және толыққанды жұмыс істеуі мүмкін) немесе теңгерімсіз (хромосомалық материалдың тең емес алмасуы, нәтижесінде қосымша немесе жетіспейтін гендер пайда болады) болуы мүмкін.
In genetics, chromosome translocation is a phenomenon that results in unusual rearrangement of chromosomes. This includes balanced and unbalanced translocation, with two main types: reciprocal, and Robertsonian translocation. Reciprocal translocation is a chromosome abnormality caused by exchange of parts between non homologous chromosomes. Two detached fragments of two different chromosomes are switched. Robertsonian translocation occurs when two non homologous chromosomes get attached, meaning that given two healthy pairs of chromosomes, one of each pair "sticks" and blends together homogeneously. A gene fusion may be created when the translocation joins two otherwise separated genes. It is detected on cytogenetics or a karyotype of affected cells. Translocations can be balanced (in an even exchange of material with no genetic information extra or missing, and ideally full functionality) or unbalanced (where the exchange of chromosome material is unequal resulting in extra or missing genes).
Өзара ауысулар
Өзара транслокациялар көбінесе гомолог емес хромосомалар арасында материал алмасу болып табылады және 491 тірі туған баланың 1-інде кездеседі. Мұндай транслокациялар әдетте зиянсыз, себебі олар генетикалық материалдың артуына немесе жоғалуына әкелмейді, бірақ олар перинатальдық диагностикада анықталуы мүмкін. Дегенмен, теңгерілген өзара транслокациялардың тасымалдаушылары мейоз кезіндегі хромосомалық сегрегация кезінде теңгерімсіз хромосомалық транслокациялы гаметалар құруы мүмкін. Бұл сүексіздікке, түсік тастауға немесе туа біткен аномалиялары бар балаларға әкелуі мүмкін. Транслокация болуы мүмкін отбасыларға генетикалық кеңес беру және генетикалық тестілеу жиі ұсынылады. Көптеген теңгерілген транслокация тасымалдаушылары дені сау және ешқандай белгілері жоқ. Мейоз қателерінен (яғни гаметогенез кезінде) туындаған гермдік жасушаларда болатын хромосомалық транслокацияларды және митоз қателерінен туындаған соматикалық жасушаларда болатын хромосомалық транслокацияларды ажырату маңызды. Біріншісі, транслокация тасымалдаушыларындағыдай, ұрпақтың барлық жасушаларында кездесетін хромосомалық аномалияға әкеледі. Соматикалық транслокациялар, керісінше, тек зардап шеккен жасушада және оның туындыларында ғана көрінетін аномалияларға әкеледі, мысалы, Филадельфия хромосомалық транслокациясы бар созылмалы миелоидты лейкемияда.
Қайталама емес транслокация
Нереципрокалық транслокация – гомологты емес екі хромосома арасында гендердің бір жақты берілуі.
Робертсондық ауысулар
Робертсон транслокациясы – екі акроцентрлік хромосоманың центромерлерінде немесе олардың жанында үзілістер пайда болатын транслокация түрі. Бөлшектердің өзара алмасуы нәтижесінде бір үлкен метацентрлік хромосома және өте кішкентай хромосома пайда болады, ол организмде аз гендерді қамтығандықтан, көп әсер етпей жоғалуы мүмкін. Адамдардағы нәтижесіндегі кариотипте бар болғаны 45 хромосома қалады, себебі екі хромосома бірігіп кеткен. Бұл фенотипке тікелей әсер етпейді, өйткені акроцентрлердің қысқа қолдарындағы гендердің барлығына ортақ және өзгермелі көшірме санымен (ядролық ұйымдастырушы гендері) кездеседі. Робертсон транслокациялары акроцентрлік хромосомалардың барлық комбинацияларында кездеседі. Адамдарда ең көп кездесетін транслокация – 13 және 14-ші хромосомалардың транслокациясы, ол 1000 жаңа туған нәрестенің шамамен 0,97-сінде байқалады. Робертсон транслокациясының тасымалдаушыларында фенотиптік аномалиялар байқалмайды, бірақ гаметалардың теңгерімсіздігінен туындайтын түсік немесе аномальды ұрпақ болу қаупі бар. Мысалы, 21-ші хромосомаға қатысты Робертсон транслокациясын тасымалдаушылардың Даун синдромы бар балаға ие болу қаупі жоғары. Бұл «транслокациялық Даун синдромы» деп аталады. Бұл гаметогенез кезіндегі бөлінудің бұзылуынан (недисъюнциядан) туындайды. Ананың жұқтыру қаупі (10%) әкесінен (1%) жоғары. 14-ші хромосомаға қатысты Робертсон транслокациялары трисомияны құтқаруға байланысты 14-ші хромосоманың бір ата-аналық дисомиясының аздап қаупін де тудырады.
Хромосома бойынша
[[Файл:Хромосомалық транслокациялар.svg|thumb|350px|right|Әртүрлі қатерлі ісіктерге қатысты және кейбір басқа жағдайларда, мысалы, шизофренияда кездесетін хромосомалық транслокациялардың шолуы. t(A;B)(p1;q2) белгісі А және В хромосомалары арасындағы транслокацияны білдіреді. Екінші жақша ішіндегі ақпарат, егер берілген болса, А және В хромосомаларындағы нақты орналасқан жерін көрсетеді – мұнда p хромосоманың қысқа жағын, q ұзын жағын білдіреді, ал p немесе q артындағы сандар хромосоманы бояумен бояғанда көрінетін аймақтарды, жолақтарды және кіші жолақтарды көрсетеді. Генетикалық локустың анықтамасын да қараңыз. Транслокация – геннің бір байланыс тобынан екіншісіне өтуіне себеп болатын механизм.]
Тарих
1938 жылы Гарвард университетінің биологиялық зертханасында Карл Сакс «Рентген сәулелерінің әсерінен туындаған хромосомалық аберрациялар» деген мақала жариялады, онда радиация хромосомалық транслокацияларға әсер ету арқылы маңызды генетикалық өзгерістерді тудыратынын көрсетті. Бұл мақала радиациялық цитология саласының бастауы деп есептеледі және оған «радиациялық цитологияның атасы» деген атақ берді.
ДНҚ қос жіптің үзілуін қалпына келтіру
Транслокацияның қалыптасуының бастапқы оқиғасы әдетте хромосомалық ДНҚ-ның екі жіпті үзілуі болып табылады. Хромосомалық транслокациялардың пайда болуында маңызды рөл атқаратын ДНҚ жөндеудің бір түрі – гомолог емес ұштарды біріктіру жолы. Бұл жол қалыпты жұмыс істегенде, бастапқыда үзілген ұштарды қайта қосып ДНҚ-ның екі жіпті үзілуін қалпына келтіреді, бірақ қате жұмыс істегенде, ұштарды дұрыс емес біріктіріп геномдық өзгерістерге, соның ішінде транслокацияларға алып келуі мүмкін. Үзілген ұштардың қате бірігуі үшін алмасатын ДНҚ-лар 3D геномда бір-біріне физикалық жақын болуы керек.