Кіріспе
Американдық экономист (1930–2014)
Гари Стэнли Бекер (2 желтоқсан, 1930 – 3 мамыр, 2014) – 1992 жылы Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығын алған американдық экономист. Ол Чикаго университетінде экономика және социология профессоры, Чикаго экономика мектебінің үшінші буынының жетекшісі болды. Бекер 1992 жылы Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығымен және 2007 жылы АҚШ Президентінің бостандық медалімен марапатталды. 2011 жылы экономика профессорларының жүргізген сауалнамасында Бекер 60 жастан асқан ең сүйікті экономист деп танылды, одан кейін Кеннет Ароу және Роберт Солоу келді. Экономист Джастин Вольферс оны "соңғы 50 жылдағы ең маңызды әлеуметтік ғалым" деп атады. Бекер социологияда зерттелген тақырыптарды – нәсілдік дискриминация, қылмыс, отбасылық құрылым және рационалды тәуелділік сияқты мәселелерді талдаған алғашқы экономистердің бірі болды. Ол адамның көптеген мінез-құлқының түрлерін рационалды және пайдалылықты максималдау ретінде қарастыруға болатынын айтты, соның ішінде көбінесе өзін-өзі жоюға немесе иррационалды деп саналатын әрекеттерді де қамтыды. Оның тәсілі адам мінез-құлқының игіліктік аспектілеріне де қатысты, ол кейде жеке мүдделерді қамтамасыз ететінін көрсетті (егер адамның пайдалылығы дұрыс анықталса және өлшенсе). Бекер сонымен қатар адам капиталын зерттеудегі белгілі бір бағыттың өкілі болды. Милтон Фридманның сөзіне сүйенсек, ол ХХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген және еңбек еткен "ең ұлы әлеуметтік ғалым" болды.
Мансап
Бекер Пенсильвания штатының Поттсвилл қаласында еврей отбасында дүниеге келген. 1951 жылы Принстон университетін «Көп елдік сауда теориясы» деген тақырыптағы дипломдық жұмысын қорғап аяқтады. Содан кейін 1955 жылы Чикаго университетінде «Дискриминация экономикасы» атты диссертациясымен докторлық ғылымын қорғады. Чикагода Бекерге Милтон Фридман үлкен әсер етті, оны Бекер «өмірдегі ең ұлы ұстазым» деп атады. Бекер Фридманның микроэкономика курсы экономикаға деген қызығушылығын жаңартқанын айтады. Чикагода оқыған кезінде оның болашақ жұмысына зор ықпал еткен бірнеше экономист болды, атап айтқанда Грегг Льюис, Т. В. Шульц, Аарон Директор және Л. Дж. Сэвидж. Бекер бизнес және қайырымдылық консультациялық компаниясы TGG Group-тың негізін қалаушы серіктесі болды. Бекер 1967 жылы Джон Бейтс Кларк медалімен марапатталды. 1972 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі, 1975 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі, ал 1986 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Бекер Мон Пелерин қоғамының мүшесі және кейін президенті болды. Бекер 1992 жылы «микроэкономикалық талдау саласын адамның кең ауқымды мінез-құлқы мен өзара әрекеттесуіне, соның ішінде нарықтан тыс мінез-құлқына дейін кеңейткені үшін» Нобель сыйлығын алды. Бекер 2000 жылы Ұлттық ғылым медалімен марапатталды. 2001 жылы Американдық жетістіктер академиясының «Алтын тақта» сыйлығын алды, оны сыйлықтар кеңесінің мүшесі және Нобель сыйлығының лауреаты Леон М. Ледерман табыс етті. Саяси консерватор болғандықтан, ол 1985 жылдан 2004 жылға дейін «Бизнес-апталық» журналында либералды Принстон экономисі Алан Блиндермен кезектесіп ай сайынғы бағана жазды. 1996 жылы Бекер республикалық президенттік үміткер Роберт Доулдың аға кеңесшісі болды. 2004 жылдың желтоқсан айында Бекер судья Ричард Познермен бірлесіп «Бекер-Познер блогы» атты веб-блогын бастады. Бекердің бірінші әйелі Дориа Слоте болды. Олар 1954 жылдан бастап, ол 1970 жылы қайтыс болғанға дейін некеде тұрды. Олардың некесінен екі қызы дүниеге келді: Кэтрин Бекер және Джуди Бекер. 2014 жылы Бекер Чикаго, Иллинойс штатында 83 жасында қайтыс болды. Сол жылы Чикаго университетінде оның құрметіне үш күндік конференция ұйымдастырылды.
Экономикалық талдау
Бекердің еңбегі экономика ғана емес, сонымен қатар социология және демография сияқты басқа да ғылымдарға зор ықпал етті. Оның ең белгілі еңбегі – «Адам капиталы», ал ол неке, отбасы, қылмыстық әрекеттер және нәсілдік дискриминация сияқты алуан түрлі әлеуметтанулық тақырыптар туралы жазған.
Азық-түлік
Бекер адамдардың (жұмыс берушілер, клиенттер және қызметкерлер) кейде азшылықтармен жұмыс істегісі келмейтінін мойындады, себебі олар артықшылықтары бар топтарға деген көзқарасы бұрыс. Ол дискриминация фирманың шығындарын арттыратынын айтты, өйткені белгілі бір жұмысшыларды дискриминациялау арқылы жұмыс беруші, жұмыстың жалғасуы үшін басқа жұмысшыларға көбірек төлеуге мәжбүр болады. Егер жұмыс беруші азшылық өкілін жұмысқа алса, оларға төмен жалақы төлеуге болады, бірақ осы арқылы жұмысқа көбірек адам қабылданып, өнімділік артады.
Саясат
Беккердің саясаттағы еңбегі "Чикаго саяси экономикасы" деп белгілі болды, және ол оның негізін қалаушыларының бірі саналады. Беккердің көрегендігі – өлі салмақ шығындары жыртқыштарды тежей алатынын білу болды. Ол өлі салмақ шығындары салықтың квадратына пропорционалды екенін жақсы білген, және осыны пайдаланып, жауыздық мүдделер тобының табысының сызықтық өсуі олардың құрбандарының сезетін өлі салмақ шығындарын сызықтық емес түрде арттырады деген тұжырым жасады. Осы жылдам өсетін шығындар құрбандарды өздерінің мүлкін қорғауға бағытталған әрекеттерге қарсы тұру үшін сомасын инвестициялауға итермелейді. Сызықтық стимулдармен иендеген жыртқыштардың алға жылжуы, сызықтық емес зияннан ашуланған құрбандардың қарсыласуы күшейгенде баяулайды.
Қылмыс пен жаза
Заңгер Ричард Познер Беккердің еңбегінің зор ықпалын атап өтті, ол "қылмыс және оны бақылау туралы экономикалық жазудың мол көзіне айналды", сондай-ақ қылмыс пен жазаны талдауға да зор үлес қосты. Бекер көптеген адамдардың жоғары моральдық және этикалық принциптермен басшылық ететінін мойындағанмен, қылмыскерлер өздерінің қылмысынан алатын пайданың, ұсталу, сотталу және жазалану мүмкіндігіне, сондай-ақ қолда бар мүмкіндіктерге байланысты шығындардан артық екенін рационалды түрде түсінеді. Мемлекеттік саясат тұрғысынан қарағанда, айыппұл мөлшерін арттырудың құны, бақылауды күшейтуге кеткен шығынмен салыстырғанда мардымсыз болғандықтан, ең тиімді саясат – айыппұлды барынша арттыру және бақылауды азайту болып табылады. Дегенмен, бұл қорытындының шектеулері бар, олардың арасында этикалық мәселелер де ерекше орын алады.
Адам капиталы
1964 жылы жарық көрген "Адам капиталы теориялары" кітабында Беккер адам капиталының экономикалық ұғымын енгізді. Бұл кітап қазір экономикалық зерттеулердегі классикалық туынды саналады, ал Беккер Чикаго экономика мектебінің көрнекті өкілі атанды. Кітап 1975 және 1993 жылдары қайта басылды. Беккер еңбек экономикасын капитал теориясының бір бөлігі деп есептеді. Ол "экономистер мен жоспарлаушылар адамдарға инвестиция жасау идеясымен толық келіседі" деген пікірде болды.
Қазіргі заманғы шаруашылық экономикасы
Бекер мен Джейкоб Минсер 1960-шы жылдары Колумбия университетінің еңбек семинарында «Қазіргі үй шаруашылығы экономикасы» (Modern Household Economics) деп аталатын, кейде «Жңа үй шаруашылығы экономикасы» (New Home Economics - NHE) деп те аталатын бағытты құрды. Чикаго университетінде Бекердің студенті болған Шошана Гроссбард 2001 жылы Колумбия мен Чикагодағы NHE тарихын алғаш рет жариялады. NHE негізін қалаушылардан кері байланыс алғаннан кейін ол есебін қайта қарастырды. «Қазіргі үй шаруашылығы экономикасы» бағытындағы алғашқы жарияланымдардың қатарында Бекердің (1960) туылу деңгейі туралы, Минсердің (1962) әйелдердің еңбек нарығына қатысуы туралы және Бекердің (1965) уақытты бөлу туралы еңбектері болды. 1960-шы жылдары Колумбиядағы Бекер-Минсер семинарына қатысып, NHE дәстүрінде жариялаған студенттер мен оқытушылар: Андреа Беллер, Барри Чизвик, Кармель Чизвик, Виктор Фукс, Майкл Гроссман, Роберт Майкл, Джун Э. О’Нилл, Сол Полачек және Роберт Уиллис. Джеймс Хекман да NHE дәстүрінің ықпалында болды және 1969 жылдан бастап Чикаго университетіне ауысқанға дейін Колумбиядағы еңбек семинарына қатысты. NHE отбасы экономикасының бір саласы ретінде қарастырылуы мүмкін. 2013 жылы АҚШ-тағы жоғары лауазымдарда әйелдердің жетіспеушілігіне жауап ретінде Бекер Wall Street Journal тілшісі Дэвид Весселге: «Көптеген кедергілер [әйелдер мен афроамерикандықтарға] бұзылды. Бұл жақсы жаңалық. Бірақ бүгінгі күйдегі жағдайдың осындай жасанды кедергілердің салдары екеніне көз жеткізу қиын. Ер адам балаларға қарауға кеткенде, әйелдің балаларға қамқорлық жасауы оның уақытын ысырап ету болып табылады ма? Мұны дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ» деді. Бұл пікірді Чарльз Джонс: «Барлық кедергілер жойылса, өнімділік 9 пайыздан 15 пайызға дейін артуы мүмкін» деп сынға алды.
Үй өндірісі
1960 жылдардың ортасында Бекер мен Келвин Ланкастер шаруашылық өндіріс функциясының экономикалық тұжырымдамасын жасады. Олар екеуі де үй шаруашылығындағы тұтынушылар сатып алған тауарлардан ләззат алады деп есептеді. Мысалы, егер тұтынушылар шикі азық-түлік сатып алса, оны пісіргеннен кейін дастарқаннан ләззат алады. 1981 жылы Бекер "Отбасы туралы зерттеме" атты еңбегін жариялады, онда ол еңбектің бөлінуінің және мамандыққа қабілеттіліктің маңыздылығын атап өтті.
Отбасы экономикасы
1970 жылдары Чикагода жұмыс істеген кезінде Беккер көбінесе отбасы мәселелеріне ден қойды. Ол бұрын туыс деңгейі және отбасы мүшелерінің саны туралы зерттеулер жүргізген, ал осы уақытты отбасы ішінде экономика қалай жұмыс істейтінін тереңірек түсінуге арнады.
"Сыртқы бала" теоремасы
Бекердің 1981 жылы АҚШ отбасыларының деректеріне негізделіп дамытқан отбасылық экономикалық теориясының ядросында – «жаман бала теоремасы» жатыр. Ол альтруистің экономикасын отбасыға қатысты қолданды, онда адам өзімшілдікке баса кететін жағдайларда да, екінші адамның жай-күйін жақсартуға бағытталған іс-әрекеттер жасайды. Бекер ата-ананың жақсы ниетті мақсатқа жету үшін отбасылық міндеттемелерге ден қойып, осылайша жоғары табыстан бас тартатынын көрсетті. Беккер сондай-ақ, АҚШ отбасындағы баланың өзінің пайдасын барынша арттыру үшін толығымен өзімшіл болуы мүмкін екенін айтты. Осы экономикалық тезисті сынауға талпыныстар жасалды, оның нәтижесінде әр түрлі буынды отбасылардың міндетті түрде бірлескен табыстарын барынша арттырмауы анықталды.
Органдар нарығы
2007 жылы Гари Беккер мен Хулио Хорхе Элиас жазған «Тірі және қайтыс болған мүшелерді донорлық нарығына ынталандырудың енгізілуі» деген мақаласында, еркін нарық мүшелерді трансплантациялаудағы тапшылық мәселесін шешуге көмектеседі деген пікір айтылды. Олардың экономикалық модельдеуі адам бүйрегінің (шамамен 15 000 АҚШ доллары) және адам бауырының (шамамен 32 000 АҚШ доллары) құнын бағалауға мүмкіндік берді. Бұл нарық дамушы елдерден келген мүңкісіз донорларды қанауға алып келеді деп сыншылар пікір білдіреді.