Кіріспе

Ұлттық табыс және өнімнің өлшемдеріне шолу. Экономикада елдегі немесе аймақтағы жалпы экономикалық белсенділікті бағалау үшін ұлттық табыс пен өнімнің әртүрлі өлшемдері қолданылады, оның ішінде жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ), таза ұлттық табыс (ТҰТ) және түзетілген ұлттық табыс (табиғи ресурстардың тозуын ескере отырып түзетілген ТҰТ – факторлық құн бойынша ТҰТ деп те аталады). Бәрі де экономикадағы және түрлі салалардағы өндірілген тауарлар мен қызметтердің жалпы көлемін есептеуге қатысты. Шекара көбінесе географиялық аумақ немесе азаматтық бойынша белгіленеді, сондай-ақ ұлттың жалпы табысы ретінде анықталады және есепке алынатын тауарлар мен қызметтерді де шектейді. Мысалы, кейбір өлшемдер тек ақшаға сатылған тауарлар мен қызметтерді ғана есепке алады, тауар алмасуды ескермейді, ал басқа өлшемдер тауар алмасуды ақшалай бағалау арқылы есепке алуға тырысады.

Ұлттық есептер

Бір ел сияқты ірі аймақта тауарлар мен қызметтердің жалпы өндірісін анықтау үшін көп көлемде деректерді жинау және есептеу қажет. Ұлттық табысты бағалауға әрекеттер 17 ғасырдың өзінде жасалғанмен, осы көрсеткіштердің бөлігі болып табылатын ұлттық есептерді жүйелі түрде вести 1930 жылдары АҚШ және кейбір Еуропа елдерінде ғана басталды. Осы үлкен статистикалық жұмыстың себебі – Ұлы депрессия және кейнсиандық экономиканың дамуы болды. Кейнсиандық экономика экономиканы басқаруда үкіметтің рөлін арттырды және үкіметтерге экономикаға араласулары үшін мүмкіндігінше толық ақпарат алу қажеттігін тудырды.

Нарықтық құны

Тауарды немесе қызметті есепке алу үшін оған құн беру қажет. Ұлттық табыс және өнімнің өлшемдері тауарға немесе қызметке тағайындайтын құн – оның нарықтық құны, яғни сатып алу немесе сату кезінде алынатын бағасы. Өнімнің нақты пайдалылығы (оның қолдану құны) өлшенбейді – егер қолдану құны оның нарықтық құнынан өзгеше деп есептелсе. Барлық өндірілген тауарлар мен қызметтердің нарықтық құнын анықтау үшін үш стратегия қолданылады: өнім (немесе шығыс) әдісі, шығындар әдісі және табыс әдісі. Өнім әдісі экономиканы салалар бойынша қарастырады. Экономиканың жалпы шығысы – барлық салалардың шығысының қосындысы. Бірақ, бір саланың шығысы басқа сала тарапынан қолданылып, екінші саланың шығысының бір бөлігіне айналуы мүмкін болғандықтан, бір затты екі рет санаудан сақтау үшін әр саланың шығарған құнын емес, қосылған құнын пайдаланамыз; яғни, шығарған және алған құн арасындағы айырмашылықты. Экономиканың жалпы құны – барлық салалардың қосылған құнының қосындысы. Шығындар әдісі барлық өнімдерді біреу немесе қандай да бір ұйым сатып алады деген тұжырымға негізделген. Сондықтан, адамдар мен ұйымдардың заттарды сатып алуға жұмсаған ақша сомасын қосамыз. Бұл сома өндірілген барлық өнімнің құнына тең болуы керек. Әдетте, жеке тұлғалардың, кәсіпорындардың және үкіметтің шығындары жеке-жеке есептеліп, содан кейін жалпы шығын шығарылады. Сонымен қатар, шекарадан тысқары импорт пен экспортты ескеру үшін түзету шарасы енгізілуі тиіс. Табыс әдісі шекара ішіндегі барлық өндірушілердің табыстарын қосу арқылы жұмыс істейді. Оларға төленген ақша – олардың өнімдерінің нарықтық құны болғандықтан, олардың жалпы табысы өнімнің жалпы құнына тең болуы керек. Жалақы, жеке кәсіпкерлердің табысы және корпоративтік пайда – табыстың негізгі түрлері.

Ұлттық табыс және әл-ауқат

ЖІӨ жан басына шаққанда (адам басына шаққанда) адамның әл-ауқатын өлшеу үшін жиі қолданылады. ЖІӨ жоғары елдерде өмір сүру ұзақтығы сияқты басқа да әл-ауқат көрсеткіштері де жоғары болуы мүмкін. Дегенмен, ЖІӨ-нің әл-ауқатты өлшеу құралы ретінде пайдалылығына қатысты маңызды шектеулер бар: ЖІӨ өлшемдері көбінесе ақысыз экономикалық белсенділікті, ең маңыздысы бала күтімі сияқты үй шаруашылығы жұмыстарын ескермейді. Бұл бұрмалауға алып келеді; мысалы, бала күтіміне жалақы алатын тәрбиешінің табысы ЖІӨ-ге қосылады, бірақ ата-ананың бала күтіміне жұмсаған уақыты, тіпті екеуі де бірдей экономикалық қызмет атқарса да, есепке алынбайды. ЖІӨ өнімді өндіруге жұмсалған ресурстарды ескермейді. Мысалы, егер барлық адам екі есе көп жұмыс істесе, ЖІӨ шамамен екі есеге артуы мүмкін, бірақ бұл жұмысшылардың жағдайы жақсарған дегенді білдірмейді, себебі олардың бос уақыты азаяды. Сондай-ақ, экономикалық белсенділіктің қоршаған ортаға тигізетін әсері ЖІӨ есептеу кезінде өлшенбейді. Елдердің ЖІӨ-сін салыстырудағы валюта бағамдарының өзгеруі бұрмалауға әкелуі мүмкін. Ұлттық табысты сатып алу қабілеті паритеті бойынша өлшеу бұл мәселені шешуге көмектеседі, бірақ негізгі тауарлар мен қызметтерді, мысалы, шаруашылықты асыра бағалау қаупі бар. ЖІӨ өмір сапасына әсер ететін факторларды, мысалы, қоршаған ортаның сапасын (қосылған құннан өзгеше) және қылмыстан қорғалу деңгейін өлшемейді. Бұл бұрмалауға алып келеді; мысалы, мұнай төгілуін тазалауға жұмсалған шығындар ЖІӨ-ге енгізіледі, бірақ төгілудің халықтың әл-ауқатына тигізетін теріс әсері (мысалы, таза жағажайлардың жоғалуы) есепке алынбайды. ЖІӨ – орташа (average) байлық, медиана (орта нүкте) байлық емес. Кірістердің тең емес бөлінісі бар елдерде жан басына шаққандағы ЖІӨ салыстырмалы түрде жоғары болуы мүмкін, бірақ халықтың көп бөлігінің табысы төмен болуы мүмкін, себебі байлық халықтың шағын бөлігінің қолында шоғырланған. Гини коэффициентіне қараңыз. Осы себепті, Адам даму индексі (АДИ), Тұрақты экономикалық әл-ауқат индексі (ISEW), Нақты прогресс көрсеткіші (GPI), жалпы ұлттық бақыт (GNH) және тұрақты ұлттық табыс (SNI) сияқты әл-ауқатты өлшеудің басқа шаралары қолданылады.