Кіріспе
Ұлттық табыс және өнімнің өлшемдеріне шолу. Экономикада елдегі немесе аймақтағы жалпы экономикалық белсенділікті бағалау үшін ұлттық табыс пен өнімнің әртүрлі өлшемдері қолданылады, оның ішінде жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ), таза ұлттық табыс (ТҰТ) және түзетілген ұлттық табыс (табиғи ресурстардың тозуын ескере отырып түзетілген ТҰТ – факторлық құн бойынша ТҰТ деп те аталады). Бәрі де экономикадағы және түрлі салалардағы өндірілген тауарлар мен қызметтердің жалпы көлемін есептеуге қатысты. Шекара көбінесе географиялық аумақ немесе азаматтық бойынша белгіленеді, сондай-ақ ұлттың жалпы табысы ретінде анықталады және есепке алынатын тауарлар мен қызметтерді де шектейді. Мысалы, кейбір өлшемдер тек ақшаға сатылған тауарлар мен қызметтерді ғана есепке алады, тауар алмасуды ескермейді, ал басқа өлшемдер тауар алмасуды ақшалай бағалау арқылы есепке алуға тырысады.
A variety of measures of national income and output are used in economics to estimate total economic activity in a country or region, including gross domestic product (GDP), gross national product (GNP), net national income (NNI), and adjusted national income (NNI adjusted for natural resource depletion – also called as NNI at factor cost). All are specially concerned with counting the total amount of goods and services produced within the economy and by various sectors. The boundary is usually defined by geography or citizenship, and it is also defined as the total income of the nation and also restrict the goods and services that are counted. For instance, some measures count only goods & services that are exchanged for money, excluding bartered goods, while other measures may attempt to include bartered goods by imputing monetary values to them.
Ұлттық есептер
Бір ел сияқты ірі аймақта тауарлар мен қызметтердің жалпы өндірісін анықтау үшін көп көлемде деректерді жинау және есептеу қажет. Ұлттық табысты бағалауға әрекеттер 17 ғасырдың өзінде жасалғанмен, осы көрсеткіштердің бөлігі болып табылатын ұлттық есептерді жүйелі түрде вести 1930 жылдары АҚШ және кейбір Еуропа елдерінде ғана басталды. Осы үлкен статистикалық жұмыстың себебі – Ұлы депрессия және кейнсиандық экономиканың дамуы болды. Кейнсиандық экономика экономиканы басқаруда үкіметтің рөлін арттырды және үкіметтерге экономикаға араласулары үшін мүмкіндігінше толық ақпарат алу қажеттігін тудырды.
the systematic keeping of national accounts, of which these figures are a part, only began in the 1930s, in the United States and some European countries. The impetus for that major statistical effort was the Great Depression and the rise of Keynesian economics, which prescribed a greater role for the government in managing an economy, and made it necessary for governments to obtain accurate information so that their interventions into the economy could proceed as well informed as possible.
Нарықтық құны
Тауарды немесе қызметті есепке алу үшін оған құн беру қажет. Ұлттық табыс және өнімнің өлшемдері тауарға немесе қызметке тағайындайтын құн – оның нарықтық құны, яғни сатып алу немесе сату кезінде алынатын бағасы. Өнімнің нақты пайдалылығы (оның қолдану құны) өлшенбейді – егер қолдану құны оның нарықтық құнынан өзгеше деп есептелсе. Барлық өндірілген тауарлар мен қызметтердің нарықтық құнын анықтау үшін үш стратегия қолданылады: өнім (немесе шығыс) әдісі, шығындар әдісі және табыс әдісі. Өнім әдісі экономиканы салалар бойынша қарастырады. Экономиканың жалпы шығысы – барлық салалардың шығысының қосындысы. Бірақ, бір саланың шығысы басқа сала тарапынан қолданылып, екінші саланың шығысының бір бөлігіне айналуы мүмкін болғандықтан, бір затты екі рет санаудан сақтау үшін әр саланың шығарған құнын емес, қосылған құнын пайдаланамыз; яғни, шығарған және алған құн арасындағы айырмашылықты. Экономиканың жалпы құны – барлық салалардың қосылған құнының қосындысы. Шығындар әдісі барлық өнімдерді біреу немесе қандай да бір ұйым сатып алады деген тұжырымға негізделген. Сондықтан, адамдар мен ұйымдардың заттарды сатып алуға жұмсаған ақша сомасын қосамыз. Бұл сома өндірілген барлық өнімнің құнына тең болуы керек. Әдетте, жеке тұлғалардың, кәсіпорындардың және үкіметтің шығындары жеке-жеке есептеліп, содан кейін жалпы шығын шығарылады. Сонымен қатар, шекарадан тысқары импорт пен экспортты ескеру үшін түзету шарасы енгізілуі тиіс. Табыс әдісі шекара ішіндегі барлық өндірушілердің табыстарын қосу арқылы жұмыс істейді. Оларға төленген ақша – олардың өнімдерінің нарықтық құны болғандықтан, олардың жалпы табысы өнімнің жалпы құнына тең болуы керек. Жалақы, жеке кәсіпкерлердің табысы және корпоративтік пайда – табыстың негізгі түрлері.
Ұлттық табыс және әл-ауқат
ЖІӨ жан басына шаққанда (адам басына шаққанда) адамның әл-ауқатын өлшеу үшін жиі қолданылады. ЖІӨ жоғары елдерде өмір сүру ұзақтығы сияқты басқа да әл-ауқат көрсеткіштері де жоғары болуы мүмкін. Дегенмен, ЖІӨ-нің әл-ауқатты өлшеу құралы ретінде пайдалылығына қатысты маңызды шектеулер бар: ЖІӨ өлшемдері көбінесе ақысыз экономикалық белсенділікті, ең маңыздысы бала күтімі сияқты үй шаруашылығы жұмыстарын ескермейді. Бұл бұрмалауға алып келеді; мысалы, бала күтіміне жалақы алатын тәрбиешінің табысы ЖІӨ-ге қосылады, бірақ ата-ананың бала күтіміне жұмсаған уақыты, тіпті екеуі де бірдей экономикалық қызмет атқарса да, есепке алынбайды. ЖІӨ өнімді өндіруге жұмсалған ресурстарды ескермейді. Мысалы, егер барлық адам екі есе көп жұмыс істесе, ЖІӨ шамамен екі есеге артуы мүмкін, бірақ бұл жұмысшылардың жағдайы жақсарған дегенді білдірмейді, себебі олардың бос уақыты азаяды. Сондай-ақ, экономикалық белсенділіктің қоршаған ортаға тигізетін әсері ЖІӨ есептеу кезінде өлшенбейді. Елдердің ЖІӨ-сін салыстырудағы валюта бағамдарының өзгеруі бұрмалауға әкелуі мүмкін. Ұлттық табысты сатып алу қабілеті паритеті бойынша өлшеу бұл мәселені шешуге көмектеседі, бірақ негізгі тауарлар мен қызметтерді, мысалы, шаруашылықты асыра бағалау қаупі бар. ЖІӨ өмір сапасына әсер ететін факторларды, мысалы, қоршаған ортаның сапасын (қосылған құннан өзгеше) және қылмыстан қорғалу деңгейін өлшемейді. Бұл бұрмалауға алып келеді; мысалы, мұнай төгілуін тазалауға жұмсалған шығындар ЖІӨ-ге енгізіледі, бірақ төгілудің халықтың әл-ауқатына тигізетін теріс әсері (мысалы, таза жағажайлардың жоғалуы) есепке алынбайды. ЖІӨ – орташа (average) байлық, медиана (орта нүкте) байлық емес. Кірістердің тең емес бөлінісі бар елдерде жан басына шаққандағы ЖІӨ салыстырмалы түрде жоғары болуы мүмкін, бірақ халықтың көп бөлігінің табысы төмен болуы мүмкін, себебі байлық халықтың шағын бөлігінің қолында шоғырланған. Гини коэффициентіне қараңыз. Осы себепті, Адам даму индексі (АДИ), Тұрақты экономикалық әл-ауқат индексі (ISEW), Нақты прогресс көрсеткіші (GPI), жалпы ұлттық бақыт (GNH) және тұрақты ұлттық табыс (SNI) сияқты әл-ауқатты өлшеудің басқа шаралары қолданылады.
Measures of GDP typically exclude unpaid economic activity, most importantly domestic work such as childcare. This leads to distortions; for example, a paid nanny's income contributes to GDP, but an unpaid parent's time spent caring for children will not, even though they are both carrying out the same economic activity. GDP takes no account of the inputs used to produce the output. For example, if everyone worked for twice the number of hours, then GDP might roughly double, but this does not necessarily mean that workers are better off as they would have less leisure time. Similarly, the impact of economic activity on the environment is not measured in calculating GDP. Comparison of GDP from one country to another may be distorted by movements in exchange rates. Measuring national income at purchasing power parity may overcome this problem at the risk of overvaluing basic goods and services, for example subsistence farming. GDP does not measure factors that affect quality of life, such as the quality of the environment (as distinct from the input value) and security from crime. This leads to distortions for example, spending on cleaning up an oil spill is included in GDP, but the negative impact of the spill on well being (e. g. loss of clean beaches) is not measured. GDP is the mean (average) wealth rather than median (middle point) wealth. Countries with a skewed income distribution may have a relatively high per capita GDP while the majority of its citizens have a relatively low level of income, due to concentration of wealth in the hands of a small fraction of the population. See Gini coefficient. Because of this, other measures of welfare such as the Human Development Index (HDI), Index of Sustainable Economic Welfare (ISEW), Genuine Progress Indicator (GPI), gross national happiness (GNH), and sustainable national income (SNI) are used.