Кіріспе

Getaway Special – NASA-ның жеке тұлғаларға немесе топтарға ғарыш шаттлында шағын эксперименттер ұшыру мүмкіндігін ұсынған бағдарламасы. Бағдарламаның 20 жылдық тарихында 170-тен астам жеке миссия орындалды. Бұл бағдарлама ресми түрде «Кіші, автономды жүктер» бағдарламасы деп аталды және 2003 жылдың 1 ақпанында «Колумбия» ғарыш шаттлының апатынан кейін тоқтатылды.

Тарих

Бағдарламаны НАСА-ның шатл бағдарламасының менеджері Джон Ярдли ойлап тапты және 1976 жылдың күзінде жариялады. "Getaway Special" деген ат бағдарлама тұжырымдалған кезде Trans World Airlines компаниясы Лос-Анджелес пен Гонолулу арасындағы рейстерге арналған арнайы демалыс бағасын жарнамалаған кезде пайда болды. Бірінші "Getaway Special" 1976 жылдың 12 қазанында Тиоколь компаниясының Гилберт Мур сатып алып, Юта штаты университетіне сыйға берді. Ол 1982 жылдың маусым-шілде айларында STS-4 миссиясы барысында "Колумбия" шаттлымен ұшырылды. 2003 жылдың 1 ақпанында "Колумбия" ғарыш шаттлының апатынан кейін бағдарлама тоқтатылды. STS-107 миссиясымен бірге тасымалданған соңғы "Getaway Special" алты түрлі экспериментті қамтитын "Фристар" эксперименттік жиынтығы болды. "Колумбия" қираған кезде көптеген деректер жоғалып кетті, бірақ миссия барысында бір бөлігі берілді. Шатл бағдарламасын қайта ұйымдастырғаннан кейін НАСА, бағдарламаны тоқтату шешімін негіздеу үшін шаттл паркінің қалған бөлігінің ХҒС құрастыруын аяқтауы қажет екенін мәлімдеді. ГАС бағдарламасының контейнерлері мен ГАС көпірінің жалпы салмағы төмен орбиталық миссияларда ғана қолданылатын, олар жоғары басымдыққа ие жүктермен қайта жоспарланды. 2010 жылы STS бағдарламасы аяқталар дейін қалған шаттл миссияларына жүк және бағдарлама шектеулері қойылғандықтан, ГАС бағдарламасы жойылды.

Бөлшек

Әртүрлі топтардың ғарышқа қол жеткізуіне кепілдік беру үшін NASA GAS жүктемелерін пайдаланушылардың төрт негізгі санаттары арасында кезекпен берді: білім беру, шетелдік, коммерциялық және АҚШ үкіметі. GAS жүктемелерін шетелдік үкіметтер мен жеке тұлғалар; АҚШ өнеркәсіпшілері, қоры, жоғары мектептер, колледждер мен университеттер; кәсіби қоғамдар; қызмет көрсететін клубтар және тағы да басқалар резервтеді. Ғарыш зерттеулерімен айналысатын адамдар мен топтар көптеген резервтерді алғанмен, көптеген орындар ғарыш қоғамдастығынан тыс адамдар мен ұйымдарға да резервтелді. GAS өтініштері алғаш рет Вашингтондағы NASA штаб-пәтерінде Көліктік қызметтер басқармасының директорынан мақұлдау алды. Осы сәтте NASA әрбір өтініштің дұрыстығы мен мақсатын тексерді. GAS жүктемелерін резервтеу процесін аяқтау үшін әрбір өтінішке 500 доллар төленді немесе төлем оған дейін жасалды. Мақұлданған өтініштерге идентификациялық нөмір беріліп, жобаның басқару орталығы болып табылатын Мэриленд штатының Гринбельд қаласындағы Годдард ғарыш ұшу орталығының GAS тобына жіберілді. GAS тобы ұсыныстарды қауіпсіздік тұрғысынан тексерді және жүктеме дизайны бойынша кеңес пен консультация берді. Олар ұсынылған жүктемелердің қауіпсіз екенін және ғарыш кемесінің, оның экипажының немесе ұшудағы басқа да эксперименттердің жұмысына зиян келтірмейтінін немесе кедергі келтірмейтінін растады. Ұшыру алдында қауіпсіздік сұрақтарына жауап беру үшін қажетті физикалық сынақтардың шығындарын GAS клиенті төледі.

Талаптар

ГАС бағдарламасына қатысу үшін қатаң талаптар болған жоқ. Дегенмен, әрбір жүк белгілі бір қауіпсіздік критерийлеріне сай болуы тиіс, оның дұрыстығы тексеріліп, білім беру, ғылыми немесе технологиялық мақсаттары бағалануы керек болды. Бұл ережелер ғарышқа ұшқан заттар ретінде сатылатын медальондар сияқты естелік бұйымдарға тыйым салады. NASA-ның ғарыш кемесі бағдарламасы ГАС жүктемелеріне қатысты нақты стандарттар мен шарттарға ие болды. Жүктемелер NASA стандартты контейнерлеріне сыюы керек және салмағы шектеуден аспаса, бір контейнерге екі немесе одан да көп эксперименттер орналастырылуы мүмкін еді. Жүктеме өздігінен қуатталатын болуы керек, себебі эксперименттер ғарыш кемесінің электр энергиясын пайдалана алмады. Сонымен қатар, экипаждың ГАС жүктемелерімен байланысы алты қарапайым операциямен (мысалы, үш жүктеме коммутаторын қосу және өшіру) шектелді, өйткені экипаж жұмыс кестесінде ГАС жүктемелерін ұшу кезінде бақылауға немесе қызмет көрсетуге мүмкіндік болмады. Бұл ерекше қызметтің құны эксперименттің көлемі мен салмағына байланысты болды. «Getaway Specials» жүктемелерінің құны: және – 10 000 доллар, және – 5 000 доллар, және – 3 000 доллар. ГАС контейнерінің, эксперименттің орнату тақтасының, бекіту бұрандаларының және NASA тұрақты түрде жеткізетін барлық құрал-жабдықтарының салмағы экспериментке арналған салмақ лимитіне енбеді. ГАС контейнері ішкі қысымды қамтамасыз етті, ол дерлік вакуумнан шамамен бір атмосфераға дейін өзгертілуі мүмкін еді. Контейнердің төменгі және бүйір жақтары әрқашан жылу оқшауланған, ал үстіңгі жағы эксперименттің ерекшеліктеріне байланысты оқшауланған немесе оқшауланбаған болуы мүмкін еді. Ашылатын қақпақ немесе терезесі бар қақпақ қажет болуы мүмкін және олар қосымша төлеммен ұсынылды. ГАС контейнерлері алюминийден жасалған, ал дөңгелек шеттік пластиналар 5⁄8 дюйм (16 мм) қалыңдықтағы алюминийдан жасалған. Контейнердің төменгі бөлігі NASA интерфейс жабдықтарына, мысалы команда декодерлері мен қысымды реттеу жүйелеріне арналған. Контейнер – бұл ұшыру алдында немесе ұшыру кезінде, немесе орбитада эвакуацияланатын және эксперимент жүргізушінің қажеттілігіне сәйкес орбитаға қайта кіру кезінде немесе орбитада қайта қысымға ие болатын қысымды ыдыс. 12 контейнерді ұстай алатын «Getaway Bridge» STS-61C рейсінде алғашқы ұшуын жасады. Алюминийден жасалған көпір ғарыш кемесінің жүк бөліміне орналасты және бірнеше ГАС контейнерлерін ұшырудың ыңғайлы және экономикалық жолын ұсынды.