Кіріспе

Америкалық медиа магнаты және пастор (1930–2023)

Марион Гордон "Пэт" Робертсон (22 наурыз 1930 – 8 маусым 2023) – американдық медиа магнаты, діни хабар таратушы, саяси комментатор, президенттікке үміткер және харизматикалық пастор. Робертсон консервативті христиан идеологиясын жақтады және Республикалық партия саясатына қатысқанымен белгілі болды. Ол протестанттық евангелизмдегі харизматикалық қозғалыспен байланысты болды. Ол Реджент университетінің және Христиандық телерадио хабар тарату желісінің (CBN) басшысы болды. Робертсонның мансабы бес онжылдыққа созылды және ол бірнеше ұйымды құрды, оның ішінде CBN, Реджент университеті, Operation Blessing International Relief and Development Corporation, International Family Entertainment Inc. (ABC Family Channel / Freeform), American Center for Law & Justice (ACLJ), Founders Inn and Conference Center және Христиандық коалиция. Робертсон сонымен қатар бестселлер автор және The 700 Club христиандық жаңалықтар мен телебағдарламасының жүргізушісі болды. Бұл бағдарлама CBN студиясынан Freeform (бұрынғы ABC Family) арнасында, сондай-ақ АҚШ-тың барлық арналарында және CBN желісінің дүниежүзілік серіктестерінде тікелей эфирде көрсетілді. АҚШ сенаторы А. Уиллис Робертсонның ұлы, Робертсон Оңтүстік баптист болды және көптеген жылдар бойы сол конфессияда дін қызметкері ретінде жұмыс істеді, бірақ Оңтүстік баптистер арасында кең таралмаған харизматикалық теологияны ұстанды. Ол 1988 жылғы президенттік сайлауда республикалық партияның үміткері болуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Саяси мансапқа ұмтылуының нәтижесінде ол ешбір шіркеуде ресми лауазымда қызмет еткен жоқ. Робертсон даулы тұлға болып қала берді, әсіресе евангелистік діни орталықтанушылықпен танымал болды. Ол АҚШ-та және әлемде консервативті христиандықтың танымал және ықпалды жақтаушысы болғанмен, ЛГБТ құқықтары, феминизм және аборт құқығына қарсылығы жиі сынға ұшырады.

Ерте өмір

Марион Гордон Робертсон 1930 жылғы 22 наурызда Вирджиния штатының Лексингтон қаласындағы белгілі саяси отбасында, екі ұлының кішісі ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы – Абсалом Уиллис Робертсон (1887–1971), консервативті демократ сенатор, және Глэдис Черчилль (туған аты Уиллис; 1897–1968), үй шаруасымен айналысатын әйел және музыкант. Кішкентай кезінде Робертсонды алты жасар ағасы Уиллис Робертсон кіші «Пэт» деп атаған, ол оны сәби кезінде бетінен сылап, «пэт, пэт, пэт» деп айтуды ұнататын. Кейін Робертсон адамдардың өзін қандай есіммен атауын қалап, ойланып көрді. «Марион» есімін әйелдік деп санады, ал «М. Гордон» – жасанды болып көрінді, сондықтан бала кезіндегі «Пэт» лақап атын таңдады. Ол Вашингтон және Ли университетіне қабылданды, онда тарих мамандығы бойынша «В» дәрежесін алды және magna cum laude (үлкен құрметпен) бітірді. Сонымен қатар, ол елдегі ең беделді академиялық құрмет қоғамы – Фи Бета Каппаның мүшесі болды. 1948 жылы әскери шақыру қайта жаңғыртылды және Робертсонға АҚШ Теңіз жаяу әскеріне қосылу немесе АҚШ Армиясына шақырылу мүмкіндігі берілді; ол біріншісін таңдады. Робертсон әскери қызметін былай деп сипаттады: «Ерлерді шыңдау үшін біз ұзақ, шаршатарлық марштар жасадық, сондай-ақ атыс қаруларын және қолшатырмен күресуді қайтадан үйрендік». Сол жылы ол Кореяға ауыстырылды. «Мен Бірінші Теңізшілер дивизиясының бас штабында қызмет еттім», – деді Робертсон. «Дивизия Солтүстік Кореяның ыстық, шаңды, кейіннен қатты суық аймағында соғысты, ол 38-ші параллельдің үстінде орналасқан, кейін «Панчбоул» және «Жүрек сынығы» деп аталған аймақта болды». Корея соғысындағы қызметі үшін Робертсон үш «Ұрыс жұлдызымен» марапатталды. 1986 жылы Робертсонмен бірге Пендлтон лагерінде қызмет еткен бұрынғы республикалық конгрессмен Пол «Пит» МакКлоски кіші Робертсонның әскери қызметіне қатысты мәлімдемелеріне күмән келтіретін ашық хат жазды. Робертсон МакКлоскиге қарсы қылмыстық іс қозғады, бірақ 1988 жылы «АҚШ президенті лауазымына республикалық кандидатты табысты іріктеуге толық уақытын және күш-жігерін жұмсау үшін» істі тоқтатты. Робертсон 1952 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін бірінші лейтенант шындығына көтерілді. Содан кейін ол 1955 жылы Йель заң мектебінде заңгерлік дәрежесін алды, сыныптың алдыңғы қатарында болды. Алайда, ол Нью-Йорк штатының адвокаттар қауымдастығына қабылдану үшін қажетті Нью-Йорк адвокаттық емтиханында бірінші және жалғыз рет сынақтан өтпеді, бірақ бұл Робертсонды тоқтатпады, өйткені ол заңгерлікпен айналысуға ниеттенбеді. Одан кейін ол діни сенімге келді және бизнеспен айналысудан бас тартты. Оның орнына Робертсон Нью-Йорктегі Библиялық семинарияға оқуға түсіп, 1959 жылы дінтану магистрі дәрежесін алды. Ол Филадельфиядағы бір мейрамханада екінші дүниежүзілік соғыс ардагері, жазушы Корнелиус Вандербреггенмен кешкі ас ішкен кезде қайта туылған христиан болды. Дініне келгеннен кейін Робертсон корпоративтік әлемді тастап, діни қызметке кірісті.

Христиандық радиоарналар желісі

1956 жылы Робертсон голландиялық миссионер Корнелиус Вандербреггенмен танысты. Вандербрегген Нақыл сөздер 3:5, 6-аяттарын келтірді: "Жүрегіңмен толығымен Раббыңа сен, өз біліміңе сүйенбе. Барлық жолдарыңда Оны мойында, Ол сені тура жолға салады", – деді. Робертсон бұл аяттарды өмірінің "басты қағидасы" деп санады. 1961 жылы Вирджиния штатының Норфолк қаласындағы Фримасон-стрит баптистік шіркеуі оны Оңтүстік баптистік пастор етіп бекітті. 1960 жылы Робертсон жақын орналасқан Портсмут қаласындағы тоқтап қалған UHF станциясының лицензиясын сатып алып, Вирджиния штатының Вирджиния-Бич қаласында Christian Broadcasting Network (Христиандық хабар тарату желісін) құрды. WYAH TV деп аталған станция алғаш рет 1961 жылдың 1 қазанында эфирге шықты. Желі 1966 жылдан бастап ұзақ жылдар бойы "700 клубы" телесериалын өндіруімен танылды, Робертсон ұзақ уақыт бойы оның бірлескен жүргізушісі болды. 1977 жылдың 29 сәуірінде CBN діни кабельдік желісі – CBN спутниктік қызметін іске қосты, ол кейін The Family Channel атанды. Бұл Америкадағы елдің барлық аймандарындағы кабельдік жүйелерге қосылған алғашқы спутниктік телеарна болды. Бұл жоба өте табысты болды, сондықтан Робертсон The Family Channel-ді коммерциялық ұйым ретінде бөліп, 1997 жылы News Corporation компаниясына 1,9 миллиард долларға сатты. 1994 жылы ол "Евангеликтер мен католиктер бірге" атты құжатқа қолдау көрсетті. Робертсон 2021 жылдың қазан айында 91 жасында "700 клубынан" зейнеткерлікке шығқанын жариялады, бұл 1961 жылдың 1 қазанында эфирге шыққан, кейін CBN атанған алғашқы хабар таратудың алпысыншы жылдығымен сәйкес келді.

Регент университеті

Робертсон 1977 жылы CBN-нің Вирджиния Бич кампусында жеке меншік христиан университеті – CBN University-ді құрды. Университет құрылғаннан бері сегіз академиялық мектеп ашып, 150-ден астам мамандық бойынша бакалавр, магистр, доктор және аспирантура деңгейлерінде білім беруде. 1990 жылы ол Регент университеті деп атау өзгертті. Университеттің каталогында айтылғандай, "регент – өмірдің кез келген саласында Оның қызметіне шақырылған Мәсіхтің, біздің Басшымыздың өкілі". 11 000-нан астам студенті бар Регент университеті U.S. News & World Report бағасы бойынша 2022 және 2023 жылдары Вирджиния штатындағы үздік онлайн бакалавр бағдарламасы болып 10 жыл қатарынан танылды, сондай-ақ 2023 жылы үздік заң мектептері, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар бойынша докторлық бағдарламалар (психология), қоғамдық істер және білім беру мектептері ретінде де жоғары бағаланды. Робертсон университеттің канцлері және бас директоры қызметін атқарды.

"Бақыт" операциясы

Робертсонның "Operation Blessing" ұйымы дамушы елдерге медициналық көмекке қол жеткізе алмай жүрген адамдарға көмек көрсету үшін медициналық топтарды жіберді. 1994 жылы Руандадағы геноцидтің салдарынан Робертсон көршілес Заирдегі (қазіргі Конго) босқындарға медициналық жабдықтар беру үшін қайырымдылық жинады. 1999 жылы "The Virginian Pilot" газетінде жарияланған мақалада "Operation Blessing" ұйымының екі ұшқышы берген сұхбаттарында, ұйымның ұшақтары Робертсонның Заирдегі алмаз кендеріне алмаз өндіруге арналған жабдықтарды тасымалдау үшін пайдаланылғанын мәлімдеді. Робертсон ұшқыштардың айтқандарын жоққа шығарды. 2021 жылғы "100 ең ірі қайырымдылық ұйымдары" рейтингінде Forbes "Operation Blessing"/CBN ұйымын #44-ке орналастырып, тиімділік деңгейін 90%-дан жоғары бағалады.

Басқа кәсіпорындар

Робертсон The Christian Broadcasting Network (CBN) Inc. компаниясының негізін қалаушы және төрағасы, сондай-ақ International Family Entertainment Inc., Regent University, Operation Blessing International Relief and Development Corporation, American Center for Law and Justice, The Flying Hospital, Inc. және бірнеше басқа ұйымдар мен телеарналардың негізін қалаушы болды. Робертсон International Family Entertainment Inc. (IFE) компаниясының негізін қалаушы және тең төрағасы болды. 1990 жылы құрылған IFE бүкіл әлем бойынша отбасылық ойын-сауық және ақпараттық бағдарламаларды өндіріп, таратумен айналысты. IFE-нің негізгі бизнесі – 63 миллион АҚШ абоненті бар The Family Channel спутниктік кабельдік телеарнасы болды. Нью-Йорк қор биржасында тіркелген, ашық компания IFE 1997 жылы Fox Kids Worldwide, Inc. компаниясына 1,9 миллиард долларға сатылды, содан кейін Fox Family Channel деп аталды. 2001 жылы Disney FFC-ні сатып алып, оның атауын тағы да өзгертіп, ABC Family деп қойды. 2016 жылдың 12 қаңтарында арна Freeform деп қайта аталды, бірақ Робертсонның арнаны сатуына байланысты Freeform әлі күнге дейін CBN/700 Club бағдарламасының аптасына төрт сағаттық эфирін және CBN-нің жылдық телемарафонын көрсетуге міндетті. 1999 жылы Робертсон АҚШ-та қаржылық қызметтер көрсету үшін Шотландия банкімен бірлескен кәсіпорын құрды. Алайда, бұл жоба сәтсіз аяқталды, себебі Ұлыбританиядағы азаматтық құқықтарды қорғау ұйымдары Робертсонның гомосексуализмге қатысты қайшылықты пікірлеріне байланысты сынға алды. Банк Робертсон Шотландияны "гомосексуалдар басып алған қараңғы ел" деп сипаттағаннан кейін келісімді бұруға мәжбүр болды. Оның байлығы 200 миллионнан 1 миллиард долларға дейін жетеді деп болжағандар болғанымен, Робертсон бұл бағалаулардың негізсіз және дұрыс емес екенін мәлімдеді. 1999 жылғы 2 маусымдағы The Virginian Pilot газетінде Робертсонның Либерия президенті Чарльз Тейлормен іскерлік байланыста болғаны туралы мақала жарияланды. Мақалада Робертсонның Тейлормен Либериядағы алтын кен орындарына байланысты көп миллиондық келісімшарт бойынша келіссөздер жүргізгені айтылды. Робертсон Тейлормен кез келген іскерлік байланыста болғанын жоққа шығарды, сондай-ақ президент Джордж Бушпен Тейлордың қызметі туралы сөйлескенін де жоққа шығарды. 2010 жылғы 4 ақпанда Гаагадағы соғыс қылмыстары бойынша сотта Тейлор Робертсонның АҚШ-тағы басты саяси одақтасы болғанын мәлімдеді, ал Робертсон Чарльз Тейлормен кездеспегенін және сөйлеспегенін жоққа шығарды. 1990 жылдардың соңынан бастап Робертсон Tega Farm атты псевдониммен таза қанды жылқыларды жарыстырды. Оның Tappat атты айғыры 1999 жылы Лорел Паркте өткен Уолтер Хейт Хэндикапын және 2000 жылы Пенсильвания губернаторының кубогын жеңіп алды. Осы жетістіктен кейін Робертсон Mr. Pat деп атаған құлынға 520 000 доллар төледі. Джон Киммельдің баптауымен Mr. Pat жарыста үлкен жетістікке жете алмады. Ол 2000 жылғы Кентукки Дербиіне іліккенімен, қатыспады.

Саяси қызмет және белсенділік

Робертсон Ұлттық саясат жөніндегі кеңестің бұрынғы президенті болды. 1982 жылы ол АҚШ президенті Рональд Рейганның қылмыс құрбандары жөніндегі жұмыс тобында қызмет етті. Вирджиния штатында Вирджиния экономикалық даму серіктестігінің және губернатордың экономикалық кеңесшілер кеңесінде жұмыс істеді. Президенттік науқанында жеңіліске ұшырағаннан кейін Робертсон 1,7 миллион мүшесі бар христиан оңшылдарының коалициясын құрды, ол негізінен консервативті кандидаттарды қолдады. Коалиция 1990, 1992 және 1994 жылдары республикалық кандидаттармен әрекеттерін үйлестіргені және шығыстарын жарияламағаны үшін Федералды сайлау комиссиясы тарапынан сотқа берілді, бірақ федералды судья шағымды қабылдамады. 1986 жылғы наурыз айында ол Израильдің сыртқы істер министрлігіне Оңтүстік Африканың Рейган әкімшілігінің Сандинистерге қарсы күштерге көмектесуге күш салған маңызды ел екенін айтты. 1994 жылы Коалиция Вирджиниядағы Сенатқа республикалық кандидат болған Нью Гингрич пен Оливер Нортқа "дұрыс емес көмек көрсеткені үшін" айыппұл төледі. Робертсон Ұлттық саясат жөніндегі кеңестің (CNP) басқарушы мүшесі болды және 1982 жылы кеңестің басқарушы кеңесінде қызмет етті, 1985 жылдан 1986 жылға дейін атқару комитетінің төрағасы болды, ал 1984, 1988 және 1998 жылдары мүшесі болды. 2007 жылдың 7 қарашасында Робертсон 2008 жылғы президенттік сайлауда Руди Джулианиді республикалық кандидат ретінде қолдайтынын мәлімдеді. Кейбір консерваторлар Робертсонның абортты қолдайтын және гомосексуалдар құқықтарын қолдайтын Джулианиді қолдағанын сынады. Көбінесе саяси оңшылдармен байланысты болғанымен, Робертсон қоршаған ортаны қорғау мақсатын қолдады. Ол Аль Шарптонмен бірге жарнамаға түсіп, осы туралы әзіл айтып, адамдарды жаһандық жылуға қарсы "Біз оны шеше аламыз" науқанына қосылуға шақырды. 2009 жылдың қаңтар айында "700 клубының" эфирінде Робертсон Иерусалимді Израиль мен палестиналықтар арасында бөлуге "қатты қарсы" екенін мәлімдеді. Сондай-ақ ол Армагеддонның "Мегиддода емес, Иерусалимде" болатынын, яғни "барлық елдердің әскерлері жиналып, яһудилерден Иерусалимді тартып алуға тырысатынын" айтты. "Яһудилер Иерусалимді тастамайды, олардың тастауы керек емес, ал әлемнің қалған бөлігі олардың қаладан бас тартуын талап етеді". Робертсон Иерусалимнің "рухани маңызы бар символ екенін" және оны "беруге болмайтынын" айтты, себебі "Иса Мәсіх арабтар қалаған Иерусалим бөлігіне келеді" және бұл "жақсы болмайды". Робертсон марихуананы заңдастыруды бірнеше рет талап етіп, оны алкогольдік сусындар мен темекіні реттеуге ұқсас қарау керектігін айтты. Робертсон: "Менің ойымша, осы жастардың көптегені түрмеге түсіп, өте аз мөлшерде есірткі сақтағаны үшін қылмыскерге айналуы қаншалықты таңғаларлық екеніне сенбеуге болмайды. Бұл – ақымақтық" деді. 2014 жылы ол марихуананы заңдастыруға қарсы шықты.

1988 жылғы президенттік үміткер

1986 жылдың қыркүйегінде Робертсон АҚШ президенті лауазымына республикалық партиядан түсу ниетін жариялады. Робертсон 1987 жылдың қыркүйегіне дейін үш миллион адам оның науқанына ерікті болып тіркелсе ғана түсуге дайын екенін мәлімдеді. Үш миллион адам жауап берді, және Робертсон 1987 жылдың қыркүйегінде қатысатынын хабарлағанда, науқаны үшін миллиондаған доллар жинаған еді. Ол діни қызметкерлік куәлігінен бас тарды және CBN басшылығын ұлы Тимге тапсырды. 1987 жылы ол Оңтүстік баптист конвенциясынан шығып, сайлауға қатысты. Робертсон консервативті бағдарламамен сайласты, кандидат ретінде Рональд Рейганның саясатын қолдады: салықты төмендету, теңгерімді бюджет және күшті қорғаныс. Робертсонның науқаны Айова штатындағы сайлауда Буштан озып, екінші орынды жеңіп алды. Бірақ Нью-Гэмпшир штатындағы келесі алғашқы сайлауда нашар көрсетіп, көп штаттық алғашқы сайлаулар басталғаннан кейін бәсекелесе алмады. Робертсон сайлау кампаниясын аяқтамай тоқтатты. Оның ең жақсы нәтижесі Вашингтонда болды, ол делегаттардың көпшілігін жеңіп алды.

Неке және отбасы

1954 жылы Робертсон Мисс Огайо штаты сайысында модель және сұлулық патшайымы болған, Йель университетінде медбикелік мамандығы бойынша магистрлік дәрежесін алуға дайындалып жүрген Аделия "Деде" Элмерге үйленді. Ол бұрын Огайо штатының Колумбус қаласындағы Огайо мемлекеттік университетінде де медбике мамандығын оқыған.

Ауру және өлім

2017 жылдың 11 тамызында Робертсон аттан құлап, жеңіл жарақат алғаннан кейін ауруханаға түсті. 2018 жылдың 2 ақпанында Робертсон Вирджиния Бичтегі үйінде эмболиялық инсульт алды. Оның отбасынан біреуі оның белгілерін байқап, жедел жәрдем шақырыпты. Оны дереу жақын маңдағы инсульт орталығына жеткізіп, қанды ерітетін препарат – tPA енгізді. Инсульттің басталғанына шамамен сексен минут өткен соң Робертсон есін жинап, оянып, барлық мүшелерін қимылдата алды. Екі күннен кейін ауруханадан шығып, үйде жазылды. Осы оқиғадан кейін Робертсон мен оның отбасы жедел жәрдем бригадасы мен медициналық қызметкерлерге "көмектері мен жылдам әрекеттері" үшін алғыс айтты. Сондай-ақ, олар адамдарды инсульт, оның белгілері мен емделу жолдары туралы білуге шақырды. Робертсон 12 ақпанда "700 клубын" жүргізуді қайта бастады. 2019 жылдың маусым айында Робертсон үш қабырғасын сындырып құлағаннан кейін бірнеше күн "700 клубқа" қатыспады. Қайтып келген соң, бұл оқиғаның өте қиын болғанын айтып, "Біз қарттардың бәрі де мықтымыз, тырысамыз, сол жерде тұрып, алға жылжуға шамымыз жетеді" деді. Одан кейін ол көрермендерге дұғалары үшін ризашылық білдірді. 2023 жылдың 8 маусымында Робертсон Вирджиния штатындағы Вирджиния Бичтегі үйінде 93 жасында дүние салды.

Даулар

Комментатор және дін қызметкері ретінде Робертсонның мәлімдемелері жиі дау тудырды. Робертсонның дін қызметкері ретіндегі қызметіне Құдайдың емдеу күшіне сенуі де кірді. Ол кейбір протестанттық конфессиялардың Антихрист рухын ұстауы мүмкін екенін ескертті, дауылдарды болдырмау үшін дұға етті, индуизмді "шайтандық", ал исламды "шайтандық" деп айыптады. Робертсон феминизмнің солшыл көзқарастарын, гомосексуализмге қатысты белсенділікті, абортты және либералды колледж профессорларын сынады. Сыншылар Робертсонның Либерияның бұрынғы президенті және сотталған соғыс қылмыскері Чарльз Тейлормен, сондай-ақ Заирдің бұрынғы президенті Мобуту Сесе Секомен Африкада бизнес байланыстарында болғанын мәлімдеді. 2001 жылдың 11 қыркүйегінде Робертсон Джерри Фалвеллмен сұхбаттасты, ол "ACLU осыған көп кінәлі", сондай-ақ "язықтар, аборт жасаушылар, феминистер, гейлер мен лесбияндықтар [11 қыркүйектегі] терактқа көмектескен" деген пікірін білдірді. Робертсон "Мен толық келісемін" деп жауап берді. Екі евангелистті де президент Джордж Буш осы пікірлері үшін қатты сынады, ал Фалвелл кейін кешірім сұрады. Катрина дауылынан 1836 адам қаза болғаннан кейін екі апта өтпей, Робертсон 2005 жылдың 12 қыркүйегінде "700 клуб" бағдарламасында дауылдың Американың аборт саясатына жауап ретінде Құдайдың жазасы екенін айтты. Ол 11 қыркүйектегі шабуылдар мен Нью-Орлеандағы апаттың "бір түрлі байланысы болуы мүмкін" деп болжады. 2009 жылы Робертсон исламды "әлемдік үкіметтерді құлатуға және әлемді билеуге бағытталған зорлық-зомбылық саяси жүйе" деп сипаттады. Ол "Сіз дінмен емес, саяси жүйемен айналысып отырсыз, мен оған сол сияқты қарау керек деп ойлаймын, оның жақтастарын коммунистік партияның мүшелері, фашистік топтың мүшелері сияқты қарау керек" деді. Робертсонның 2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісіне берген жауабы да бүкіл әлемде наразылық тудырды. Робертсон Гаитидің негізін қалаушылары француз құл иелерінен азат болу үшін "шайтанмен келісімге" келгенін мәлімдеді және жер сілкінісін Гаити халқының соған "күнәлі" болуының салдары деп баяндады. Кейіннен CBN Робертсонның пікірлері "Бойс-Каймандағы Датти Букман басқарған 1791 жылғы құлдар көтерілісіне негізделген, онда құлдар француздарды жеңу үшін шайтанмен келісім жасады" деп мәлімдеді. Басты және евангелистік христиандық ағымдардың өкілдері Робертсонның кейбір пікірлерін уақтылы жоққа шығарды. 2015 жылдың наурыз айында Робертсон буддизмді "700 клуб" бағдарламасында аурумен теңеді. Робертсон құрған консервативті христиандық бақылау тобы - Американдық заң және әділет орталығы (ACLJ) - мемлекеттік мектептерде христиандық дұғаларды насихаттау мақсатымен ақыл-ой бағдарламаларына қарсы көп бағытты шабуыл жасауға шақырды, өйткені "олар буддалық діни тәжірибелерге ұқсас көрінеді". Ақыл-оймен санасудың жақтастары ақыл-ой буддалық тәжірибе емес, әртүрлі атаулармен әлемдік діни дәстүрлерде қолданылатын ойлау тәжірибесі екенін айтады".