Кіріспе

1826 жылы Мэри Шеллидің романы
Мэри Шеллидің "Соңғы адам" романы – Мэри Шеллидің 1826 жылы алғаш жарық көрген апокалиптикалық, антиутопиялық ғылыми-фантастикалық туындысы. Оқиға 21-ші ғасырдың соңындағы Еуропада өрбітеді, құрлықты қамқан және жылдам түрде бүкіл әлемге тараған оба пандемиясы нәтижесінде адамзаттың құрылуына апарып соқтырады. Роман британ мемлекетін республика ретінде талқылайды, осы мақсатта Шелли Романтикалық дәуірдегі үкімет жүйесін зерттеу үшін Парламент палатасының мәжілісіне қатысқан. Туындыда оның күйеуі Перси Биш Шеллиге, кітабы жарық көргенге дейін төрт жыл бұрын кеме апатында қаза тапқан, сондай-ақ олардың жақын досы Лорд Байронға, оның өліміне екі жыл қалғанда, жасалған көптеген көркем сілтемелер бар. "Соңғы адам" – алғашқы жарық көрген антиутопиялық әдебиеттердің бірі. Ол қатал сынға ұшырап, жарық көрген кезде көпке танылмады. Роман 1960 жылдарда ғана қайтадан назар аударуға ие болды.

Кейіпкерлер

Лайонел Верни: Соңғы адам. Кедейленген ақсүйектің жетім баласы Лионель бастапқыда заңсыз, еркіндікке құмар және әкесін тастағаны үшін ақсүйектерге ашулы. Бірақ Адрианмен дос болғаннан кейін, ол өркениетті, әсіресе ғылымды қабылдайды. Верни – Мэри Шеллидің өмірбаяндық кейіпкері. Эдриан, Виндзор графы: Англияның соңғы патшасының ұлы Эдриан республикалық қағидаларды қабылдайды. Оны амбиция емес, философия мен қайырымдылық жетелейді. Ол Перси Биш Шеллидің бейнесімен жасалған. Лорд Реймонд: Амбициялы жас дворян Реймонд гректерге қарсы күресімен танымал, бірақ ақырында Англия патшасы болу құмарлығынан гөрі махаббатты таңдайды. Оның орнына Грекияға қайту алдында Англияның Лорд-протекторы болады. Реймондты қағида емес, құштарлық пен амбиция жетелейді. Ол Лорд Байронның прототипі. Саяси лауазым іздеп Англияға оралған. Пердита мен Эвадна оған ғашық болады. Жақыны Эваднаның Реймондқа ғашық екенін білген Адриан елден кетеді, ақылы жоғалғандай. Реймонд Идрисқа (Лайонель оны сүйеді) үйленуге ниетті, бұл король болуға жасалған алғашқы қадам, графшаның көмегімен. Бірақ ол ақырында амбициясынан гөрі Пердитаға деген махаббатын таңдайды, екеуі үйленеді. Лайонелдің күтімімен Адриан жазылады, бірақ денесі әлсіз болып қалады. Идрис пен Лайонельдің махаббатын білген графша Идриске у тамақтандырып, оны Австрияға алып, саяси мақсатта үйленуге мәжбүрлеуді жоспарлайды. Идрис жоспарды біліп, Лионельге қашады, ол оған көп ұзамай үйленеді. Графша балаларына да, Лионельге де ашуланып, Австрияға кетеді. Адриан мен қалғандары бақытты өмір сүреді, бірақ Реймонд Лорд-протекторлыққа үміткер болып, жеңіске жетеді. Пердита жаңа әлеуметтік жағдайына бейімделеді, ал Реймонд әкімшілік қызметте жақсы қабылданады. Бірақ ол әйелінің саяси және қаржылық құлдырауынан (өзінің саяси амалдарының нәтижесінде) Эвадна Лондонда кедейлікте өмір сүретінін, көмек сұрауға дайын еместігін біледі. Реймонд Эваднаның сурет салу қабілетін жасырып, кейін ауру кезінде оны емдеп, қолдау көрсетуге тырысады, бірақ Пердита олардың қарым-қатынасын біліп, сенімсіздікке ұшырайды. Оның күдіктері Реймондтың мақтаныш сезімін оятып, олар ажырасады. Реймонд лауазымынан кетіп, Адрианмен бірге Грекиядағы соғысқа қайта оралады. Жарақат алған Адриан Англияға оралғаннан кейін Реймонд өлді деген қауесет таралады. Пердита, адал болса да, Лионельді оны және Клараны Грекияға оны іздеу үшін алып баруға көндіреді.

2-томы

Афинаға келген Лионель Реймондтың Османдықтар тарапынан тұтқындалғанын біледі және оның Грекияға қайта оралуы үшін келіседі. Одан кейін Лионель мен Реймонд грек әскеріне қайта қосылып, Константинопольге қарай жорық жасайды. Константинополь қақпаларының жанындағы шешуші шайқастан кейін Лионель соғыста жараланған Эваднаны табады. Өлімі алдында Эвадна Реймондтың өлімін болжайды, бұл оның өзінің күдіктерін растайды. Реймондтың Константинопольге кіру ниеті, оба туралы хабарларға байланысты әскер арасында наразылық пен дезертирлікке себеп болады. Реймонд Константинопольдің көрінбейтіндей бос тұрғанын көру үшін жалғыз өзі барады, бірақ көп ұзамай түріктердің қойған тұзағынан туған жарылыстан қаза табады. Ол Афинаның жанындағы жерге жерленеді. Пердита Грекияны тастағысы келмейді, бірақ Лионель оны мас етеді және Клараның қамын ойлап, оны бу кемесіне апарып мінгізеді. Пердита оянып, Реймондтың өліміне қайғырып, өзін кемеден лақтырып, суға батып кетеді. 2092 жылы Лионель мен Адриан өмірлерін қалыпқа келтіруге тырысқанда, оба Еуропа мен Америкада тарала береді. Қара күннің пайда болуы бүкіл әлемде үрей туғызады, ал теңіз толқындары Еуропаның жағалау қалаларын суға басады. Басында Англия қауіпсіз деп есептелді, бірақ көп ұзамай оба оған да жетеді. Жақында Лорд-протектор болып сайланған Райланд обаға дайын болмайды, солтүстікке қашып кетеді, кейін азық-түлік қоймасының арасында жалғыз қаза болады. Адриан басшылықты өз қолына алады және тәртіпті сақтауда тиімді болады, бірақ оба жаздан жазға дейін жалғаса береді. Америкадан аман қалғандарды әкелген кемелер Ирландияға келеді, олар Англияға шабуыл жасамас бұрын Ирландия мен Шотландияны тонап, қарақшылық жасайды. Адриан оларға қарсы әскер жинап, ақырында жағдайды бейбіт жолмен шешеді.

3-том

Аман қалған аз ғана адамдар Англияны тастап, жағдайы оңайырақ климат іздеуге шешім қабылдайды. Доверге аттану қарсаңында Лионельге Люси Мартиннен хат келеді, ол анасының ауруына байланысты жер аударылғандармен бірге кете алмайды. Лионель мен Идрис Люсиге көмектесу үшін қарлы боранға тап болады. Идрис жылдар бойы күйзеліс пен аналық алаңдаушылықтан әлсіреп, жол ортасындағы қатаң ауа райында көз жұмады. Лионель оның денесін Виндзор қамалына жеткізіп, Сент-Джордж шіркеуіне жерлейді. Онда ол анасы қайтыс болған Люсиді тауып алады, ал топ Францияға бет алған Доверге жетеді. Францияда Адриан бұрынғы көшіп келгендердің топ-топқа бөлінгенін біледі, олардың ішінде өзінің ізбасарларын аурудан сақтайтынын мәлімдеген жалған мессия басқарған фанатикалық діни секта да бар. Адриан көптеген топтарды біріктіреді, бірақ фанаттар Адрианға қарсы шығады. Лионель Жюльетті құтқару үшін секта орналасқан Парижге тымсырып кіреді. Ол кеткісі келмейді, себебі жалған мессия оның баласын ұстап алыпты, бірақ жалған мессияның ізбасарлары оны тұтқынға алғаннан кейін Лионельге қашуға көмектеседі. Кейін, баласы ауырғанда, Жюльет жалған мессияның індеттің әсерін өз ізбасарларынан жасырып жатқанын біледі. Ол басқа ізбасарларды ескерту кезінде қаза табады. Жалған мессия өз-өзіне қол жұмсайды, ал оның ізбасарлары Версальдегі жер аударылғандардың бас тобына оралады. Жер аударылғандар Швейцарияға қарай сапар шегеді, жазды суық климатта өткізуді үміттенеді. Алайда Швейцарияға жеткенде, төрт адамнан (Лионель, Адриан, Клара және Эвелин) басқа барлығы қайтыс болады. Эвелин тифтен қайтыс болғанға дейін олар Швейцарияда, Миланда және Комода бірнеше жағымды маусымдарды өткізеді. Аман қалғандар Адриатика теңізінде Венециядан Грекияға жүзуге тырысады, бірақ дауыл қайықты қиратып, Клара мен Адрианды суға батырады. Лионель Равенна жағажайына жүзіп жетеді. Жер бетіндегі жалғыз адам болуден қорқып, Лионель Апеннин таулары арқылы Римге барады, жолда қойшы итімен дос болады. Бір жыл бойы Римге ешкім кірмейді, Лионель итімен бірге Африка мен Азияның адамсыз құрлықтарында басқа аман қалғандарды іздеп, өмірінің қалған бөлігін саяхаттап өткізуге шешім қабылдайды. Оқиға 2100 жылы аяқталады.

Өмірбаяндық деректер

Көптеген басты кейіпкерлер Шеллидің таныстарына толық немесе ішінара негізделген. Шеллидің қайын атасы, сэр Тимоти Шелли, оған күйеуінің өмірбаянын жариялауға тыйым салғандықтан, ол оны және басқаларды «Соңғы адам» романында еске алды. Утопиялық Адриан, Виндзор графы, ізбасарларын табиғи жұмақ іздеуге жетелейді және қайығы дауылда батқанда қаза табады, бұл Перси Биш Шеллидің ойдан шығарылған портреті. Алайда, Мерривал сияқты екінші дәрежелі кейіпкерлерде де Персидің іздері көрінеді. Лорд Раймонд Англияны гректер үшін күресуге тастап, Константинопольде қайтыс болады, ол Лорд Байронның прототипі. Роман Мэри Шеллинің «Шақырылғандар» деп атаған достар тобының жоғалтуына байланысты қайғысын көрсетеді, ал Лионель Верни олардың және оның балаларының өлімінен кейін туған қайғы мен көңілсіздік сезімін бейнелеу үшін жазылған.

Романтикалық саяси идеалдардың сәтсіздікке ұшырауы

"Соңғы адам" Шеллидің достарының жоғылуын қана емес, сонымен қатар олардың қорғаған романтикалық саяси идеалдарына да күдік тудырады. Бір жағынан, осы оба метафоралық сипатқа ие, себебі элиталық топтың революциялық тұрақтылығы адам табиғатының кемшіліктерінен іштен жеңіліп, құлдырайды. Әдебиет зерттеушісі Кари Локке жазғандай, "адамзатты әлемнің ортасына қоймау арқылы, табиғатқа қатысты біздің ерекше орнымызға күмән келтіруі тұрғысынан, "Соңғы адам" Батыс гуманизміне қарсы терең және болашақты болжайтын шақыру болып табылады". Нақтырақ айтқанда, Мэри Шелли француз революциясының сәтсіздігіне және Годвин, Вулстонкрафт және Берк берген жауаптарға сілтеме жасап, "ұжымдық күш-жігер арқылы прогрестің міндетті екендігіне сенген Ағарту дәуірінің нанымына шабуыл жасайды".

Оқшаулау

Хью Люк былай деп мәлімдейді: "Өзінің әңгімесін Жердің жалғыз тұрғынының суретімен аяқтау арқылы, ол романның дерлік барлық салмағын жеке тұлғаның жағдайының мәнінде оқшауланғанына және демек, соңы аянышты болатынына аударды" (xvii). Шелли осы трагикалық оқшаулану тақырыбын Лорд Байрон мен Уильям Вордсворттың поэзиясымен бөліседі.

Ғылым мен медицина

Оның бұрынғы және әйгілі "Франкенштейн" романы (1818) электромагнетизм, химия және материализм сияқты ғылыми мәселелерді қарастырғандай, "Соңғы адам" романында да Шелли ғылыми зерттеулердің шегін түсінуге талпынады. Ескі романдағы Фауст секілді шектен шығу туралы ескертулерден өзгеше, осы романның қасіретті апокалипсисі медицинаның тым әлсіз болғанын және соңында тым кеш келгенін күшті көрсетеді. Мысалы, тиімсіз астроном Мерривал, қорқынышты өнімді Виктор Франкенштейнге қатысты қарсылықты білдіреді. Шеллидің Лионель Вернидің иммунитетін жасауы әлі де көп пікірталас тудырып отыр, бірақ роман медицина тарихын, әсіресе шешекке қарсы вакцинаның дамуын және жұқпалы аурулардың сипаты туралы 19 ғасырдағы түрлі теорияларды жақсы түсінетінін көрсетеді.

Саясат

Нотр-Дам университетінің Эйлин Хант Боттинг романы "пандемияның апаты саясаттың нәтижесінде туындайтынын" және "күшейе берген денсаулық дағдарысының себебі адамдар мен олардың басшыларының халықаралық аренада жасаған және жасамаған істері – сауда, соғыс және осыларға дейінгі келісімдер, одақтастықтар мен қақтығыстар екенін" айтады. Роман сондай-ақ империялық Еуропа елдерінің әлемнің қалған бөлігіне танытқан нәсілшілдігін де сынайды. Сидней университетінің Оливия Мерфи профессорының сөзіне қарағанда, роман "расалық басымдық және иммунитет сезімінің негізсіз екенін көрсетеді: барлық адамдар өлімге алып келетін ауруға ұшырауы мүмкін". Роман 1826 жылы Парижде Галигнани баспасынан, ал 1833 жылы Америка Құрама Штаттарында пираттық түрде жарық көрген. 1965 жылға дейін қайта басылмаған.

Қазіргі кездегі қабылдау

"Соңғы адам" Мэри Шеллидің барлық романдарының арасында ең жаман сынға ілікті: көптеген сыншылар соңғы күндер тақырыбын, соңғы екі онжылдықта кең таралғандығын, келемездеді. Жекелеген сыншылар кітапты "құрылыссыз" деп сипаттап, оның "ақылға сыймас қатыгездіктерін" сынады және автордың қиялын "сырқатты" деп атады. Бұл реакция Мэри Шеллиді таң қалдырды, ол баспасына келесі жолы көбірек танымал болатын кітап жазбаға уәде берді. Дегенмен, кейін ол "Соңғы адамды" өзінің ең сүйікті туындыларының бірі деп айтты.

Кейінгі қабылдау

ХХ ғасырда бұл романға жаңаша сын көңілі бөлінді, мүмкін, соңғы нәрсе туралы түсінік маңыздырақ болғандықтан. Роман 2020 жылдары қайтадан үлкен назарға ілікті. Кембридж университетінің Ребекка Барр бұл романды "таңғажайып туынды" деп атап, "қазіргі заманғы климаттық қайғы-қасірет сезімімен де, COVID-19 пандемиясының алдындағы әлсіздік сезімімен де үйлеседі" деді. Нотр-Дам университетінің Эйлин Хант Боттинг бұл кітапты Шеллидің "ғылыми фантастикадағы екінші маңызды туындысы" деп сипаттап, ол "жаһандық, адамның өзі жасаған апаттың қаупіне бірлесіп қарсы тұру үшін қажетті өмірлік көзқарасты" ұсынады деді.