Кіріспе

Швейцарияның Базель-Ланд кантоны немесе Базель елі, ресми емес атауы Базельланд немесе Базельбиет (/bɑːzəlˈlændʃɑːft/; Базель-Ланд кантоны; ), Швейцария Конфедерациясын құрайтын 26 кантонның бірі. Ол бес округтен тұрады және оның астанасы Лиесталь қаласы. Дәстүрлі түрде "жарты кантон" саналады, екінші жартысы – Базель-Штадт, оның қалалық бөлігі. Базель-Ланд – Швейцарияның ең солтүстік кантондарының бірі. Ол негізінен Рейн өзенінің оңтүстігінде және Юра тауларының солтүстігінде жатыр. Кантонның шекарасы солтүстікте Базель-Штадт кантонымен, шығыста Аргау кантонымен, оңтүстікте Золоттурн кантонымен және батыста Юра кантонымен шектеседі. Сонымен қатар, солтүстікке қарай Франция және Германиямен халықаралық шекарасы бар. Базель-Штадтпен бірге Базель-Ланд 1501 жылы Ескі Швейцария Конфедерациясына қосылған Базель кантонының бір бөлігі болды. Саяси даулар мен қарулы қақтығыстар 1833 жылы кантонның бөлінуіне алып келді.

Тарих

Базель Ландшафт, Базель Штудтпен бірге 1833 жылғы көтерілістен кейін (Френкендорф маңындағы Хюльфтеншанц шайқасы) бөлінгенге дейін Базельдің тарихи кантонын құрады. Рим дәуірінде Базель аймағы Рим қызметінің орталығы болды. Базель Ландшафттағы Аугуста Раурика жерінде жақсы сақталған ескерткіштер бар. Шамамен 200 жылы осы қалада 20 000 адам тұрған, қазір Аугст қаласының бір бөлігі. Ескерткіштер ашық аспан астындағы мұражайда көрсетілген. Мұражайға жылына 140 000-нан астам адам келеді. Олардың көп бөлігі Швейцарияның басқа аймақтарынан келген оқушылар. Аугуста Рауриканың аумағында Альп тауларының солтүстігіндегі ең жақсы сақталған амфитеатр және қайта құрылған римдік вилласы бар. Базель Ландшафт кантонының жері Базель қаласы сатып алған жерлердің бір бөлігі болып табылады. 16 ғасырдың соңына дейін кантонның көп бөлігі Базель қаласына тиесілі болды. 1798 жылы Наполеон келгеннен кейін аймақ қаламен теңдесті. Аймақ экономикалық жағынан қалаға тәуелді болды, себебі ауыл шаруашылығы өнімдерін басқа нарықтарға тасымалдаудың қымбаттығы мен қиындығы, жер мәмілелерін қаржыландыру және қаладағы саудагерлердің егін өндірісі. Сол дәуірде Еуропаның ауыл шаруашылығы аймақтарында білім мен сауаттылық деңгейі төмен болды. Ең жақсы оқушыларға қаржылай көмек беріліп, жоғары білім алу үшін жіберілетін. Базель қаласы сол кезге дейін Базельдің екі жарты кантонының мәдени және экономикалық орталығы болып келді. Базель Ландшафтта Базель саудагерлерінің сарайлары мен резиденциялары көптеген жерді алып жатты. 1830 жылдан кейін Базель кантонында саяси даулар мен қарулы қақтығыстар болды. Олардың кейбіреулері ауыл шаруашылығы аймақтарындағы халықтың құқықтарына қатысты. Нәтижесінде 1833 жылдың 26 тамызында Базель Ландшафт кантоны Базель қаласынан бөлінді. Содан бері бірігу қозғалысы пайда болды. Бұл қозғалыс 1900 жылдан кейін Базель Ландшафттың көп бөлігі өнеркәсіптік аймаққа айналғанда күшейді. Екі жарты кантон принцип бойынша бірігуге келісті, бірақ 1969 жылы Базель Ландшафт халқы тәуелсіздігін сақтау үшін бұл ұсынысқа қарсы дауыс берді. Халықтың көзқарасының өзгеруіне екі кантон арасындағы экономикалық алшақтықтың азаюы себеп болды деп есептеледі. Бұл дауыс беру екі Базель арасындағы жақын қарым-қатынастың соңы емес еді. Содан бері екі жарты кантон бірқатар ынтымақтастық келісімдеріне қол қойды. 1976 жылдан бері Базель университетіне Базель Ландшафттың үлесі – осының бір мысалы ғана.

Саясат

1969 жылы Базель қаласынан тәуелсіздік алу шешімі қабылданғаннан бері, Базель өлкесінің толыққанды кантонға айналуы туралы парламентте бірнеше сұраныс түсті. 1988 жылы Базель өлкесінің конституциясында осы мақсат жазылып қойылды. Мақсат – Швейцария конституциясын өзгертіп, Базельдің екі кантонын толыққанды мүшелер ретінде мойындау.

Саяси бөлімшелер

Арлехайм округінің тоғыз муниципалитеті бұрын Базель епархиясына қарасты. 1792 жылы француз әскерлері округті басып алды, ал 1793 жылы жерлер Францияға қосылды, осының салдарынан Базель үйінің отбасы есімі "фон Базель" дегеннен "де Базель" деп өзгерді, себебі Арлехаймде олардың имениесі орналасқан. 1815 жылы Вена конгресінде округ Базельге қосылды. Лауфентал округі Арлехайм округімен ұқсас тарихқа ие. Басты айырмашылық – 1815 жылы Лауфентал Базельге емес, Бернге қосылды. 1979 жылы Юра кантоны құрылғанда Лауфентал округі Берн кантонының анклавына айналды. Оған өзін-өзі билеу құқығы берілді және 1980 жылы халық Базель-Ланд кантонына қосылуға шешім қабылдады. Ұзақ әкімшілік процедурадан кейін 1994 жылдың 1 қаңтарында Лауфентал Базель-Ланд кантонына қосылды.

Қалалық округтер

Кантонда 86 муниципалитет бар (2009 жылғы деректер бойынша).

Демография

Халықтың басым бөлігі неміс тілінде сөйлейді. Кантонның негізгі діні – протестантизм (2000 жылы 43%), ал халықтың шамамен үштен бірі (32%) – рим католиктері. Швейцария реформаланған шіркеуі мен Швейцарияның христиандық католик шіркеуі мемлекеттік шіркеулер ретінде мойындалған. 1959 мен 1970 жылдар аралығында кантон Швейцариядағы ең қарқынды өсіп келе жатқан аймақ болды, себебі халық саны 108 000-нан 205 000-ға жуық екі есеге артты. 2021 жылы кантонның халқы 2007 жылғы мәліметтер бойынша 48 719 шетелдік азаматты қамтыды, олар халықтың 18,1% құрады.

Экономика

Кантонның ауыл шаруашылығына жеміс өсіру, сүт шаруашылығы және мал шаруашылығы жатады. Маңызды салалар: тоқыма, металлургия және химия өнеркәсібі. Базель-Ланд кантоны Базель аймағындағы экономикалық аймақтың бір бөлігі болып табылады, оған Франция мен Германияның аймақтары, сондай-ақ Базельдің екі жарты кантоны да кіреді. 1960 жылдан бері Regio Basiliensis деп аталатын аймақтар арасындағы байланысты күшейту үшін келісімдер қолданылып келеді. Бұл экономикалық ынтымақтастық Еуропадағы ең интенсивті деп есептеледі. 17 ғасырдан 20 ғасырдың басына дейін Базель-Ландта жібек тоқу маңызды рөл атқарды. 1850 жылға дейін жер астында тұз қоры табылуына байланысты, Швейцариядағы химия өнеркәсібі сияқты өнеркәсіптер құрылды. Химия өнеркәсібінің арқасында Базель Швейцарияның ең бай аймақтарының біріне айналды.