Кіріспе

Француздық католик шіркеуі немесе Франциядағы католик шіркеуі – Римдегі Папамен рухани байланыстағы әлемдік католик шіркеуінің бір бөлігі. Франциядағы христиандар туралы алғашқы жазбалар 2-ғасырға дейін барады, онда Иреней Лугдунум (Лион) қаласының 90 жастағы епископы Святой Потинийдің және 177 жылғы Лиондағы қудалауда шейіт болғандардың өлімі туралы егжей-тегжейлі айтады. 496 жылы Ремигий патша Кловис I-ді крещение рәсімінен өткізді, осылайша ол бұрынғы сенімдерінен католик дініне көшті. 800 жылы Папа III Лео Карл I-ді Киелі Рим империясының императоры етіп коронациялады, бұл Еуропадағы христиандық әлемнің саяси және діни негізін қалады және француз үкіметінің католик шіркеуімен ұзақ тарихи байланысын нығайтты. Француз революциясы (1789–1799) католик шіркеуіне қарсы ауыр қудалаумен аяқталды. 20-ғасырдың басынан бері Франция Республикасының ресми саясаты – Лаицизм, яғни діни сенімдерге қатысты мемлекеттің толық бейтараптығы. 2020 жылы Франция халқының 47% және 88% аралығы католиктер деп есептеледі, бұл көрсеткіш дінін тастағандар мен «католик атеистерді» де қамтиды. Франциядағы католик шіркеуі 98 діоцезге бөлінген, 2012 жылы оларда 7000-ден астам дін қызметкері қызмет етті. Жыл сайын 80-90 дін қызметкері тағайындалады, бірақ дін қызметкерлерінің қазасына байланысқан орынды толтыру үшін сегіз есе көп адам қажет. Францияда 36 500 қала, кент және ауылда шамамен 45 000 католик шіркеуі мен капелласы бар, бірақ олардың көпшілігі қазіргі уақытта тұрақты түрде мисса өткізілмейді. Франциядағы танымал шіркеулерге Париждің Нотр-Дам соборы, Шартр соборы, Дижон соборы, Реймс соборы, Сент-Сюльпис (Париж), Сакре-Кёр базиликасы, Страсбург соборы, Эглез де ла Мадлен және Амиен соборы жатады. Оның ұлттық қасиетті орны – Лурдқа жыл сайын 5 миллион паломник келеді. Францияның астанасы Париж де католиктер үшін маңызды паломниктік орын болып табылады. Соңғы онжылдықтарда Франция АҚШ, Англия және басқа ағылшын тілді елдермен бірге шағын, бірақ өсіп келе жатқан дәстүрлі католик қозғалысының орталығына айналды. Франция архиепископы Марсель Лефевр құрған, канондық жағынан толыққанды емес діни қоғам – Қасиетті Пий X қоғамы елде кең таралған, сондай-ақ Риммен толық рухани байланыстағы басқа дәстүрлі діни қоғамдар да бар, мысалы, Қасиетті Петр діни бауырластығы, Мәсіх Патшасы институты және тағы да басқалар. Францияның ең танымал қасиеттілері мен құлдарының қатарында Сент-Дени, Сент-Терез Лизи, Сент-Иреней, Сент-Жан Вианни (Арс пасторы), Сент-Жоанна-д'Арк, Сент-Бернадетта, Сент-Женевьева, Франция королі Людовик IX, Үштіктің қасиетті Елизаветасы, Сент-Винсент-де-Пол, Сент-Луиза-де-Мариллак, Сент-Катерина Лабуре, Сент-Луи де Монфор, Сент-Жан-Баптист де Ла Саль, Сент-Франциск де Саль, Сент-Маргарет Мария Алакок, Бл. Николай Барре, Сент-Луи Мари Гриньон де Монфор және Клервоның Сент-Бернар.

Римдік галлар мен ертедегі мәсіхшілер

Көптен бері келе жатқан дәстүрге сәйкес, Мария, Марта, Лазар (француз тілінде Мари, Марта және Лазар) және серіктерінің бірі, қасиетті жерден қудалаудан қашып, шаршаған қайықпен, тізгіні мен мастысы болмай, Жерорта теңізін кешіп, Арль қаласының жанындағы Сент-Мари-де-ла-Мерге жеткен. Прованс дәстүрі Лазарды Марсельдің алғашқы епископы деп атайды, ал Марта жақын орналасқан Тарасконда қауіпті жануарды бағындырған деседі. Зіяратшылар олардың қабірлерін Бургундиядағы Везелей аббаттығында зиярат етеді. Вендомдағы Троица аббаттығында Лазардың қабірінде Исаның төккен жасы сақталған филактерия болған деседі. Аутун соборы, алыс емес жерде, Лазарға – Сент-Лазареге арналған. Франциядағы христиандар туралы алғашқы жазбалар 2-ғасырға дейін барады, онда Ириней Лугдунум (Лион) шіркеуінің тоқсан жастағы епискобы Потинийдің және Лиондағы 177 жылғы қудалаудың басқа шейіттерінің қазасын толық баяндаған. Император Феодосий I (379-95) 380 жылы христиан дінін Рим империясының ресми мемлекеттік діні деп жариялаған.

Франктарды айырбастау

496 жылы Ремигий Клодвиг І-ді, ол бұрын сенімсіздіктен католицизмге көшкен, қадіге келтірді. Францияның негізін қалаушы саналатын Клодвиг І, папалық билікке және басым көпшілігі католик болған халқына одақтас және қорғаушы болды.

Ортағасырлық христиан діні мен крест соғыстары

800 жылы Рождество күні папа Лео III Карлды Киелі Рим империясының императоры деп коронациялады, осымен христиан әлемінің саяси және діни негізін қалады, сондай-ақ француз үкіметінің католик шіркеуімен ұзақ жылға созылған тарихи байланысын нығайтты. 1814 жылғы Бурбон монархиясын қайта орнатудан кейін граф де Вилле басқарған ультра-роялистік үкімет 1825 жылы қасиетті нан ұрлауға өлім жазасын қарастырған «Құдайға қарсы заңға» қол қойды. Бұл заң ешқашан қолданылмады және шілде монархиясы (1830–1848) кезінде күштен шығарылды.

Жыныстық зорлық-зомбылық

2021 жылдың 5 қазанында Шіркеудегі сексуалдық зорлық-зомбылық жөніндегі тәуелсіз комиссия (CIASE) жариялаған есепте Франциядағы шіркеуде 70 жыл ішінде (1950-2020) 330 000 бала сексуалдық зорлық-зомбылық құрбаны болғаны көрсетілді. Бұл Франциядағы барлық сексуалдық зорлық-зомбылықтың 6% құрайды, себебі сол есепте Францияда 18 жасқа дейінгі адамдарға қатысты 5,5 миллион сексуалдық зорлық-зомбылық оқиғасы тіркелген. Осы қылмыстарды 2900-3200 священник және қауым мүшелері жасаған.

Құқықтық мәртебе

1905 жылғы Франциядағы шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы туралы заң мемлекеттік діннің (католик шіркеуі) және тағы үш мемлекеттік танылған діннің (лютерандық, кальвинизм, иудаизм) ерекше құқықтарын жойды, бірақ оларға 1905 жылға дейін пайдаланған шіркеулерді ақысыз пайдалануға және мемлекеттік қаражат есебінен күтіп ұстауға мүмкіндік берді. Альзас-Лотарингия ерекше жағдайды құрайды, себебі ажыратылу кезінде ол Германияның құрамында болды, және онда 1905 жылға дейінгі мәртебе, конкордат қоса алғанда, әлі де күшінде. Бұл мәселе 1918 жылы келіссөздер арқылы шешілді, сол кезде Эльзас-Лотарингия Бірінші дүниежүзілік соғыстың аясында Францияға қайтарылды және Франция мен Ватикан Брайан-Серетти келісімімен бекітті. Осының салдарынан, Франция мемлекет пен шіркеудің ең көп ажыратылған елдерінің бірі болғанымен, француз мемлекет басшысы парадоксальды түрде әлемдегі жалғыз уақыттық билік болып қала береді, ол әлі де католик епископтарын – Метц епискобы мен Страсбург архиепискобын тағайындайды. Олар Папаның мақұлдауымен және іс жүзінде оның таңдауымен бекітіледі, бірақ ресми түрде Франция президентімен, Ватиканмен дипломатиялық байланыс арқылы апостольдық нунциатура арқылы тағайындалады. 1905 жылғы заң қолданылған кезде, Радикалды социалистік партияның мүшесі премьер-министр Эмиль Комбс, кейбір католиктер қорлаушы немесе құдайға қарсы деп есептейтін шараларды қатаң түрде орындауға тырысты, бұл дін қызметкерлері мен билік арасында қақтығыстарға әкелді. Француз солшылдарының арасында антиклерикализм ХХ ғасыр бойында бірте-бірте төмендеді, ал дін және ой еркіндігі мәселесі шешілгендей болды. Дегенмен, ол солшылдардың ерекше белгісі болып қала береді, ал көптеген француз оңшылдары өздерін католиктер деп атайды (бірақ міндетті түрде діншіл емес). Осылайша, Франсуа Миттеран үкіметі 1980 жылдардың басында ұсынған жеке (көбінесе католик) мектептерді мемлекеттік қаржыландыруды шектеу туралы заң жобаларына оңшылдар наразылық білдірді. Сол сияқты, 2004 жылғы мектептердегі дінсіздік және көзге түсетін діни белгілер туралы заң, жиырма жылдан кейін дауды қайта жақтандырды, бірақ мәселенің күрделілігіне байланысты екі саяси тараптың да арасы қиылысты. Бұл жолы бірнеше мұсылман ұйымдары консервативті католиктермен бірігіп, заңға қарсы шықты. Заңның бір салдары – діни белгілерін (орамалдарды) алып тастаудан бас тартқан кейбір мұсылман орта және жоғары сынып оқушылары мемлекеттік мектептерден жеке, бірақ мемлекеттік қаржыландырылатын католик мектептеріне ауысты (заң мемлекеттік білім беру жүйесімен шектеледі, сондықтан оларға қолданылмайды). Қалай болғанда да, 1905 жылғы шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы туралы заңнан бері дін туралы басым қоғамдық доктрина – laïcité, яғни діни доктринаға қатысты мемлекеттің бейтараптығы және діни және қоғамдық салалардың ажыратылуы болып табылады, Эльзас-Лотарингия және кейбір теңіз арты аумақтарынан басқа. Бұл мемлекеттік бейтараптық діни азшылықтарды қорғау және агностицизм мен атеизм құқығын қамтитын ой еркіндігін сақтау ретінде қарастырылады. Көптеген католиктер бастапқыда осы секулярлық қозғалысқа қарсы болғанымен, көпшілігі кейіннен көзқарасын өзгертті, бұл бейтараптықтың олардың дінін саяси араласудан қорғайтынын түсінді. Тек аз ғана дәстүрлі католик топтары, мысалы, Святого Пия X қоғамы, Францияның христиан елі ретіндегі рухани миссиясын ұмытқанын айта отырып, Ескі тәртіпке немесе кем дегенде ажыратылуға дейінгі жағдайға оралуға шақырады (бұл 1825 жылғы құдайға қарсы актіні ұсынған ультралар тарапынан қолдау тапқан аргумент).

Саясат

Католик шіркеуінің білім беру және саясаттағы ықпалына наразылық күшейгені Үшінші республика кезінде осы ықпалды азайтуға бағытталған реформаларға әкелді. Ватиканның ықпалын қолдаған ультрамонтанистер наразылық білдірді. Антиклерикализм республикашылар, радикалдар және социалистер арасында кең таралған, өйткені шіркеу 19 ғасыр бойы контрреволюционерлерді қолдаған болатын. 1877 жылғы 16 мамырдағы дағдарыстан және Маршал МакМахон басқарған «Ordre Moral» үкіметінің құлауынан кейін республикашылар Жюль Ферридің 1880 жылғы тегін білім беру (1881) және міндетті, зайырлы білім беру (1882) туралы заңдарын қабылдады, католиктер бұл олардың құқықтарын ауыр бұзу деп есептеді. 1905 жылғы Франциядағы шіркеулер мен мемлекеттің бөлінуі туралы заң Францияда мемлекеттік секуляризмді орнатып, көптеген шіркеу басқаратын мектептердің жабылуына әкелді. Бесінші республикадан бері Франциядағы католиктердің көпшілігі галлистік және орталық христиан демократиялық партияларын қолдайды.