Кіріспе

Жауын-шашын мөлшері жоғары орман түрі

Жаңбырлы ормандар – жабық және үздіксіз ағаш қаптамасымен, ылғалға тәуелді өсімдіктермен, эпифиттер мен лианалардың болуымен және өрттің болмауымен сипатталатын ормандар. Жаңбырлы ормандарды көбінесе тропикалық немесе қоңыржай жаңбырлы ормандар деп жіктеуге болады, бірақ басқа да түрлері сипатталған. Барлық тірі организм түрлерінің 40%-дан 75%-ға дейін жаңбырлы ормандарда туындаған деген болжам бар. Тропикалық жаңбырлы ормандарда миллиондаған өсімдік, жәндік және микроорганизмдер түрлері әлі күнге дейін ашылмаған болуы мүмкін. Тропикалық жаңбырлы ормандар "Жердің қазынасы" және "әлемдегі ең ірі дәріхана" деп аталады, себебі табиғи медициналық препараттардың төрттен бірі осы жерде табылды. Орманды кесу, оның салдарынан туындаған мекендеу ортасының жойылуы және атмосфераның ластануы салдарынан жаңбырлы ормандар мен эндемикалық орман түрлері қарқынды түрде жойылып барады.

Анықтама

Жаңбырлы ормандар жабық және үздіксіз ағаш қаптамасымен, жоғары ылғалдылықпен, ылғалға тәуелді өсімдіктердің болуымен, жапырақ тіндісінің ылғалды қабатымен, эпифиттер мен лианалардың кездесуімен және өрттің болмауымен ерекшеленеді. Жаңбырлы ормандардың ең ірі аумақтары тропикалық немесе қоңыржай жаңбырлы ормандар болып табылады, бірақ субтропикалық жаңбырлы ормандар, жағалау жаңбырлы ормандар, бұлтты ормандар, жүзімді бұталар және тіпті құрғақ жаңбырлы ормандарды қамтитын басқа өсімдіктер қауымдастықтары да сипатталған.

Тропикалық жаңбырлы орман

Тропикалық жаңбырлы ормандар жылы және ылғалды климатпен сипатталады, онда маңызды құрғақ маусым болмайды: әдетте экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай 10 градус аралығында кездеседі. Орташа айлық температура жыл бойында 18 °C (64 °F) жоғары болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері кемінде және одан да көп болуы мүмкін, бірақ көбінесе аралығында болады.

Көптеген тропикалық ормандар муссондық ойыспен байланысты, ол тропикалық конвергенция аймағы деп те аталады. Тропикалық ылғалды ормандардың кеңірек санаты Рах және Козерог тропиктері арасындағы экваторлық аймақта орналасқан. Тропикалық жаңбырлы ормандар Оңтүстік-Шығыс Азияда (Мьянмадан (Бирма) бастап Филиппинге дейін, Малайзия, Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея және Шри-Ланка; сондай-ақ Сахара төменгі Африкада Камеруннан Конгоға дейін (Конго жаңбырлы орманы), Оңтүстік Америкада (мысалы, Амазонка жаңбырлы орманы), Орталық Америкада (мысалы, Босавас, оңтүстік Юкатан түбегі, Белиз, Калакмул), Австралия және Тынық мұхиты аралдарында (мысалы, Гавай) орналасқан. Тропикалық ормандар "Жердің өкпелері" деп аталған, бірақ қазір жаңбырлы ормандар фотосинтез арқылы атмосфераға таза оттегінің аз мөлшерін қосатыны белгілі.

Суасты жаңбырлы орман

Тропикалық ормандар жер шарының үлкен бөлігін жабады, бірақ қоңыржай белдеудегі жаңбырлы ормандар әлемнің тек бірнеше аймағында ғана кездеседі. Қоңыржай белдеудегі жаңбырлы ормандар – қоңыржай аймақтардағы жаңбырлы ормандар. Олар Солтүстік Америкада (Аляска, Британ Колумбиясы, Вашингтон, Орегон және Калифорниядағы Тынық мұхитының солтүстік-батысында), Еуропада (Британ аралдарының бөліктері, мысалы, Ирландия мен Шотландияның жағалау аймақтары, Оңтүстік Норвегия, Адриатика теңізінің жағалауындағы Батыс Балқанның бөліктері, сондай-ақ Галисия және Грузия мен жағалау Түркияны қоса, Шығыс Қара теңіздің жағалау аймақтары), Шығыс Азияда (Оңтүстік Қытайда, Тайваньның таулы аймақтарында, Жапония мен Кореяның көп бөлігінде, Сахалин аралында және Ресейдің жақын Шығысының жағалауында), Оңтүстік Америкада (Оңтүстік Чилиде), сондай-ақ Австралия мен Жаңа Зеландияда таралған.

Құрғақ жаңбырлы орман

Құрғақ жаңбырлы ормандарда басқа жаңбырлы ормандарға қарағанда көбірек ашық шатыр қабаты болады және олар жауын-шашын аз түсетін аймақтарда табалады. Әдетте, оларда екі қабат ағаштар болады.

Қабаттар

Тропикалық жаңбырлы ормандар әдетте бірнеше қабаттардан тұрады, әрқайсысы сол нақты аймақта тіршілік етуге бейімделген өсімдіктер мен жануарларға ие. Мысалдарға жоғары қабат, шатыр, астыңғы қабат және орман төңірегі кіреді.

Шығатын қабат

Шығып тұрған қабатта жалпы жапырақ қабатынан жоғары өсетін, 45–55 метр биіктікке жететін, бірақ кейде жекелеген түрлері 70–80 метрге дейін өсетін, өте ірі ағаштар кездеседі. Олар кейбір аймақтардағы жапырақ қабатының үстіндегі ыстық температура мен күшті желге төтеп бере алуы тиіс. Бұл қабатта бүркіттер, көбелектер, жарықшалар және белгілі бір маймылдар қоныстанады.

Қақпақ қабаты

Қақпақ қабатында ең үлкен ағаштардың көпшілігі, әдетте биік болады. Биотәртібтіліктің ең тығыз аймақтары орман қақпағында кездеседі, ол жапсарлас ағаштардың бастарымен құрылған, көбінесе үзіліссіз жапырақ жабыны. Бағалаулар бойынша, барлық өсімдік түрлерінің 50 пайызы осы қақпақта мекендейді. Эпифиттік өсімдіктер дің мен бұтақтарға жабысады және тірек өсімдіктеріне жиналатын жаңбыр мен қалдықтардан су мен минералдарды алады. Фаунасы жоғары қабаттағыдай, бірақ одан да әртүрлі. Барлық жәндік түрлерінің төрттен бірі тропикалық орман қақпағында бар деп есептеледі. Ғалымдар бұл қақпақтың өмір сүру ортасы ретінде бай екеніне ұзақ уақыттан бері күмән келтіріп келеді, бірақ оны зерттеудің тиімді әдістерін жақында ғана жасады. 1917 жылы табиғат зерттеушісі Уильям Биб: «Жер бетінде емес, одан бір-екі жүз фут жоғарыда, мыңдаған шаршы мильге созылған, ашылмаған өмірге толы тағы бір континент бар» деді. Осы ортаны толық зерттеу 1980-ші жылдары басталды, осы кезде ғалымдар қақпаққа жету үшін арқанды ағаштарға садақпен ату сияқты әдістерді ойлап тапты. Қақпақты зерттеу әлі де бастапқы сатысында, бірақ басқа әдістерге ауа шарлары мен дирижабльдерді ең биік бұтақтардың үстімен жүзуге және орман төңірегіне орнатылған крандар мен жолдарды салу кіреді. Тропикалық орман қақпағына дирижабльдер немесе ұқсас әуе платформаларын қолдану ғылымы дендронаутика деп аталады.

Төменгі қабат

Жер беті мен қанаты арасындағы төменгі қабат орналасқан. Онда көптеген құстар, жыландар мен кесірткелер, сондай-ақ ягуарлар, боа констрикторлар және барыс сияқты жыртқыштар мекендейді. Бұл деңгейде жапырақтар өте үлкен, ал жәндіктер көптеп кездеседі. Көптеген жас өсімдіктер осы төменгі қабатта қанаты деңгейіне дейін өсуге дайындалады. Жаңбырлы орман қанатына түсетін күн сәулесінің барлық мөлшерінің шамамен 5% ғана төменгі қабатқа жетеді. Бұл қабатты бұталы қабат деп атауға болады, алайда бұталы қабатты жеке қабат ретінде қарастыру да мүмкін.

Орманның жері

Орман төменгі қабаты, ең төменгі жағдай, күн сәулесінің бар болғаны 2% ын ғана қабылдайды. Осы аймақта жарық аз болғандықтан бейімделген өсімдіктер ғана өсе алады. Өзен жағалауларынан, батпақтардан және ашық алаптардан, тығыз бұталы өсімдіктер өсетін жерлерден тыс, орман төменгі қабатының өсімдіктерден құрылымы сирек болады, себебі күн сәулесі аз мөлшерде енеді. Бұл жерде шіритін өсімдік және жануар қалдықтары да бар, олар ыстық, ылғалды жағдайлардың шұғыл шіру процесін күшейтуіне байланысты тез жоғалады. Мұнда өсетін көптеген саңырауқұлақ түрлері жануарлар мен өсімдік қалдықтарының шіруіне көмектеседі.

Флора мен фауна

Әлемдегі өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жартысынан астамы жаңбырлы ормандарда кездеседі. Жаңбырлы ормандар сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, құстар және омыртқасыздарды қоса алғанда, өте кең фаунаны қамтамасыз етеді. Сүтқоректілерге приматтар, мысықтар тұқымдасы және басқа да отбасылар жатуы мүмкін. Бауырымен жорғалаушыларға жыландар, тасбақалар, хамелеондар және басқа да туыстар кіреді; ал құстарға вангидтер мен кукулидтер сияқты отбасылар жатады. Жаңбырлы ормандарда ондаған омыртқасыз жануарлар отбасылары табылған. Саңырауқұлақтар да жаңбырлы ормандарда кең таралған, себебі олар өсімдіктер мен жануарлардың шіріп қалған қалдықтарымен қоректенеді. Жаңбырлы ормандардағы түрлердің жоғары әртүрлілігі, көбінесе, әртүрлі және көптеген физикалық паналау орындарының нәтижесі, яғни өсімдіктерге көптеген шөпқоректілердің қолжетімсіз болатын жерлер немесе жануарлардың жыртқыштардан жасырына алатын орындары. Көптеген паналау орындарының болуы, басқа жағдайда мүмкін болмас, жалпы биомассаның артуына да себеп болады. Жануарлар дүниесінің кейбір түрлері жаңбырлы ормандарда популяцияның төмендеу тенденциясын көрсетуде, мысалы, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылармен қоректенетін бауырымен жорғалаушылар. Бұл тенденцияны жақыннан бақылау қажет. Жаңбырлы ормандардың маусымдығы қосмекенділердің көбею үлгілеріне әсер етеді, ал бұл өз кезегінде осы топтармен қоректенетін бауырымен жорғалаушылар түрлеріне, әсіресе арнайы тамақтанатын түрлерге тікелей әсер етуі мүмкін, себебі олар баламалы ресурстарды пайдалануға бейімділігі төмен.

Топырақ

Тропикалық жаңбырлы ормандарда өсімдіктер өсуіне қарамастан, топырақтың сапасы көбінесе нашар болады. Бактериялардың жылдам шіруі гумустың жиналуына кедергі келтіреді. Латеризация процесінде темір мен алюминий оксидтерінің шоғырлануы оксисольдерге ашық қызыл түс береді және кейде боксит сияқты минералды кендердің пайда болуына себеп болады. Көптеген ағаштардың тамырлары беткі қабатқа жақын орналасқан, себебі беткі қабатта жеткілікті мөлшерде қоректік заттар жоқ; ағаштардың минералдарының көп бөлігі шіріген жапырақтар мен жануарлардың жоғарғы қабатынан түседі. Жас субстраттарда, әсіресе жанартаулық шығу тегінде, тропикалық топырақтар өте құнарлы болуы мүмкін. Егер жаңбырлы ормандағы ағаштар кесілсе, жаңбыр ашық топырақ беттерінде жиналып, ағыс су пайда болып, топырақ эрозиясы процесі басталады. Соңында, ағындар мен өзендер пайда болып, су тасқынының қаупі туындайды. Топырақтың нашар сапасына бірнеше себеп бар. Біріншіден, топырақ өте қышқыл. Өсімдіктердің тамырлары қоректік заттарды сіңіру үшін тамырлар мен топырақ арасындағы қышқылдық деңгейінің айырмашылығына тәуелді. Топырақ қышқыл болғанда, бұл айырмашылық аз болады, демек топырақтан қоректік заттардың сіңірілуі де азаяды. Екіншіден, тропикалық жаңбырлы ормандар топырағындағы саз бөлшектерінің қоректік заттарды ұстап, оларды шайып кетпеу қабілеті төмен. Адамдар топыраққа жасанды түрде қоректік заттар қосса да, олар көбінесе шайылып кетеді және өсімдіктер сіңіре алмайды. Соңында, осы топырақтардың нашарлығына тропикалық жаңбырлы ормандардағы мол жауын-шашын себепті, ол топырақтан басқа климаттарға қарағанда тез қоректік заттарды шайып шығарады.

Әлемдік климатқа әсер ету

Табиғи жаңбырлы орман зор мөлшерде көмірқышқыл газын шығарып, сіңіреді. Жалпы планеталық масштабта ұзақ мерзімді ағындар шамамен тепе-теңдікте болады, сондықтан тоқталмаған жаңбырлы орман атмосферадағы көмірқышқыл газ деңгейіне аз ғана әсер етеді, бірақ олардың басқа да климаттық әсерлері болуы мүмкін (мысалы, бұлттардың қалыптасуына, су буын қайта айналымға жіберу арқылы). Бүгінде ешбір жаңбырлы орман толыққанды тоқталмаған деп есептелмейді. Адамның қызметінен туындаған орманды жою, жаңбырлы орманның көмірқышқыл газын шығаруына маңызды рөл атқарады, сондай-ақ ағаштардың өлуіне себеп болатын басқа да факторлар да әсер етеді, олар адамның немесе табиғи себептерге байланысты болуы мүмкін, мысалы, өрт және құрғақшылық. Кейбір климаттық модельдер 2050 жылға қарай Амазония жаңбырлы орманның құрғақшылық, орманның қурауы және одан кейін көмірқышқыл газдың көп мөлшерде шығарылуы салдарынан жойылатынын болжайды.

Адамға қолдану

Тропикалық жаңбырлы ормандар ағаш сияқты материалдармен қатар ет және тері сияқты жануарлар өнімдерін де қамтамасыз етеді. Жаңбырлы ормандар туристік орындар ретінде де, сондай-ақ олар ұсынатын экожүйелік қызметтер үшін де құнды. Көптеген тағамдар бастапқыда тропикалық ормандардан келген, және бүгінгі күнге дейін көбінесе бұрынғы табиғи ормандар болған аймақтардағы плантацияларда өсіріледі. Сондай-ақ, өсімдіктерден алынған дәрілер қызбаға, саңырауқұлақ инфекцияларына, күйіктерге, асқазан-ішек проблемаларына, ауырсынуға, тыныс алу органдарының ауруларына және жараларды емдеуге жиі қолданылады. Бірақ, жаңбырлы ормандарды жергілікті емес халықтар көбінесе тұрақты пайдаланбайды, оларды ауыл шаруашылығы үшін пайдалануға немесе толығымен жоюға ұмтылады.

Жергілікті халық

2007 жылдың 18 қаңтарында FUNAI Бразилияда 67 түрлі байланыссыз тайпаның бар екенін растады, бұл көрсеткіш 2005 жылы 40-тан асып түсті. Осының нәтижесінде Бразилия Жаңа Гвинея аралын озып, әлемдегі ең көп байланыссыз тайпаға ие ел атанды. Жаңа Гвинея аралындағы Ириан-Джая немесе Батыс Папуа провинциясында шамамен 44 байланыссыз тайпалық топ өмір сүреді. Орманды жою, әсіресе Бразилияда, осы тайпаларға қауіп төндіреді. Орталық Африканың ылғалды ормандарында Мбути пигмейлері мекендейді, олар экваторлық ылғалды ормандарда өмір сүретін аңшы-жинаушы халықтың бірі болып табылады және орташа еңбішіліктері бір жарым метрден (59 дюйм) төмен. Олар 1962 жылы Колин Тернбуллдың "Орман халқы" атты зерттеуіне тақырып болды. Оңтүстік-Шығыс Азияда тұратын пигмейлер "Негрито" деп аталады. Малайзияның Саравак штатындағы ылғалды ормандарда көптеген тайпалар бар. Саравак – Борнео аралының бір бөлігі, ол әлемдегі үшінші ірі арал. Саравақтағы басқа тайпалар: Каян, Кения, Кежаман, Келабит, Пунан Бах, Танджонг, Секапан және Лаханан. Олар "ішкі аймақтың халқы" деген мағына беретін даяктар немесе орангулу деп аталады. Саравақтың 1,5 миллион халқының шамамен жартысы даяктарды құрайды. Антропологтардың пікірінше, көптеген даяктар бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Азия құрлығынан келген. Олардың мифологиясы осыны қолдайды.

Орманның жойылуы

Тропикалық және қоңыржай ылғалды орман 20-шы ғасыр бойы құнды қатты ағаштары үшін заңды және заңсыз кесу, сондай-ақ ауыл шаруашылығы үшін тазалау (жару және өртеу, толық кесу) салдарынан қысымға ұшырады, нәтижесінде әлем бойынша ылғалды орманды қамтитын аумақ қысқарып барады. Биологтар көптеген түрлердің жойылу қаупіне тап болғанын болжайды (мүмкін, жылына 50 000-нан астам; Гарвард университетінің Э.О. Уилсонның айтуынша, осы темп сақталса, Жердегі барлық түрлердің төрттен бірі немесе одан да көп бөлігі 50 жыл ішінде жойылуы мүмкін) – бұл жаңбырлы орманды жою арқылы мекендеу ортасын жоюдың салдары. Орманды жоюдың тағы бір факторы – қалалық аймақтардың кеңеюі. Шығыс Австралияның жағалау бойындағы ылғалды орман қазірде «теңіз жағасындағы өмір салтын» іздеуге байланысты жолақты құрылыстардың өсуіне байланысты сирек кездеседі. Орман өте қарқынды түрде жойылды. Батыс Африканың жаңбырлы орманының шамамен 90%-ы жойылған. Адамдар пайда болғаннан бері Мадагаскар өзінің бастапқы жаңбырлы орманының үштен екі бөлігінен айырылды. Қазіргі темп бойынша Индонезиядағы тропикалық орман 10 жылда, ал Папуа-Жаңа Гвинеяда 13-16 жылда кесіліп тасталады. Rainforest Rescue мәліметінше, орманды жоюдың өсуіне, әсіресе Индонезияда, арзан өсімдік майлары мен биоотынға сұраныстың артуына байланысты пальма майы плантацияларының кеңеюі себеп. Индонезияда пальма майы 9 миллион гектар жерде өсіріледі, ал Малайзиямен бірге әлемдік пальма майының шамамен 85 пайызын өндіреді. Сенімді емес дерек көзі: күні=2012 жылдың қарашасы.

Бірнеше ел, әсіресе Бразилия, орманды жоюды ұлттық төтенше жағдай деп жариялады. Ресми үкіметтік деректерге сәйкес, 2008 жылы Амазонкадағы орманды жою 2007 жылғы он екі аймен салыстырғанда 69%-ға өсті. Алайда, 2009 жылдың 30 қаңтарында жарияланған «Нью-Йорк Таймс» газетінде былай делінген: «Бір есеп бойынша, әр жыл сайын кесілген әр гектар орманға тропикалық аймақтарда 50 гектардан астам жаңа орман өседі». Жаңа орманға бұрынғы шаруашылық жерлердегі екіншілік орман және «тозыққан» орман кіреді.