Кіріспе

Камбоджа – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мемлекет. Ол Таиланд, Лаос, Вьетнам және Таиланд шығанағымен шектеседі, жалпы ауданы шамамен 181 035 шаршы километрді құрайды. Ел толығымен тропикалық Индомалай аймағында және Индокитай уақыт белдеуінде (ICT) орналасқан. Камбоджаның негізгі географиялық ерекшеліктері – Тонле Сап алабын қамтитын төменгі жазықтар, Меконг өзенінің төменгі ағысындағы су тасқынына ұшырайтын жазықтар және солтүстік, шығыс, оңтүстік-батыс және оңтүстік жағынан таулармен қоршалған Бассак өзенінің жазығы. Орталық жазықтар оңтүстік-шығысқа қарай Вьетнамға дейін созылады. Елдің оңтүстік және оңтүстік-батыс бөлігінде Таиланд шығанағының жағалауы орналасқан, оған мангр батпақтары, жарым аралдар, құмды жағажайлар, шағын шығанақтар мен ойыстар тән. Камбоджаның ішкі суларында 50-ден астам арал бар. Ең биік нүктесі – Пном-Аураль шыңы, теңіз деңгейінен биік орналасқан. Меконг өзені елдің жерін тікелей екіге бөліп өтеді, ол Камбоджадағы ең ұзын өзен болып табылады. Лаостағы көптеген тасылдардан, буыршықтардан және сарқырамалардан кейін, өзен Стунг Трен провинциясы арқылы елге кіріп, төменгі жазықтарда кеңейгендіктен жыл бойы тыныш және кеме жүруге қолайлы. Меконг сулары Камбоджаның орталық бөлігіндегі ылғалды жерлерге таралып, Тонле Сап көлінің маусымдық өзгеруіне күшті әсер етеді. Ел халқының үштен екісі Меконг өзенінің жыл сайынғы тасқынынан пайда болатын құнарлы шөгінділерге толы жазықтарда тұрады. Орманды кесу және табиғатты тым көп пайдалану Камбоджаға соңғы онжылдықтарда ғана зиян келтіргендіктен, ормандар, төменгі таулар мен жергілікті экологиялық аймақтар әлі де табиғи әлеуеттерінің көп бөлігін сақтап тұр. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең үлкен, біріккен және бұзылмаған ормандардың үлкен аумақтарына ие болғанымен, көптеген ауыр экологиялық мәселелер сақталып, күшейе түсуде, олар халықтың жылдам өсуімен, бақылаусыз жаһанданумен және тиімсіз басқарумен тығыз байланысты. Елдің көп бөлігі тропикалық саванналық климат аймағында орналасқан, бірақ оңтүстік және батыстағы жағалау аймақтарында жаңбырлы маусымға дейін және оның кезінде айтарлықтай көп және тұрақты жаңбыр жауады. Бұл аймақтар оңтүстік-батыс муссонының шығыс шетін құрайды және тропикалық муссондық климат аймағына жатады. Ел бойынша жыл бойы температура мен ылғалдылық тұрақты және жоғары деңгейде сақталады, ал жауын-шашын мөлшеріне қарай екі маусым – шамамен бірдей ұзақтықтағы кезеңдерге бөлінеді.

Геологиялық дамуы

Оңтүстік-Шығыс Азия материгі Гондванадан аллоктон континенттік блоктардан тұрады. Оларға Оңтүстік Қытай, Индокитай, Сибумасу және Батыс Бірма блоктары кіреді, олар палеозой және мезозой кезеңдерінде Оңтүстік-Шығыс Азия құрлығын құрастыру үшін біріккен. Оңтүстік Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азияның қазіргі геологиялық құрылымы карбон кезеңінде Оңтүстік-Шығыс Азияда болған "Индосиний" соқтығысуының нәтижесі деп саналады. Индо-Синий орогенезінен кейін Индоқытай блогының кеңеюі, рифт алаптарының қалыптасуы және ерте триас кезеңінде жылулық шөгу байқалды. Оңтүстік Қытай блогынан Цзиньшацзян-Айлаошан тігіс аймағымен бөлінген Индокитай континенттік блогы Вьет-Лао, Хорат-Контум, Уттарадит (УТД) және Чиангмай-Батыс Качин территорияларының бірігуінен пайда болған. Батыс Лаос, Камбоджа және Оңтүстік Вьетнамды қамтитын Хорат-Контум территориясы Контум метаморфтық комплексінен, палеозойдың таяз теңіз шөгінділерінен, жоғарғы пермдік аркалық вулканизмнен және мезозойдың терригендік шөгінді жыныстарынан тұрады. Орталық жазықтар негізінен квартерлік құмдардан, сазбалшықтан және саздан тұрады, ал солтүстік таулы аймақтар мен жағалау аймағының көп бөлігі кредалық граниттерден, триас тастарынан және юралық құмтас формацияларынан құралған.

Жалпы топография

Камбоджа Индокитай түбегінің оңтүстік-батыс бөлігін алып жатыр, себебі оның құрлық және теңіз аумағы толығымен тропиктік аймақта орналасқан. Алақанның түбіндей бейнеленген Камбоджаның ішкі аймағы, құрлықтың шамамен 75 пайызын құрайды. Ол Тоне Сап алабының, Меконг өзенінің төменгі ағысының және Бассак өзені жазығының сулы алқаптарынан тұрады. Осы өзендердің сулары ірі және орталыққа жақын орналасқан ылғалды жерлерді сумен қамтамасыз етеді. Адамдар осы құнарлы және қолжетімді орталық жазықтарға қоныстанғандықтан, ғасырлар бойында кең ауқымды суармалы күріш шаруашылығы ландшафтыны ерекше аймақтық егістік жерлерге айналдырды. Қант пальмалары, кокос ағаштары және банан тоғайлары сияқты шаруашылық өсімдіктері көбінесе кең күріш алқаптарының шетін жабады, ал табиғи өсімдіктер көбінесе биік жерлермен және су арналарының жанында кездеседі. Меконг өзені елдің солтүстік-оңтүстік-шығыс бөлігінен ағып өтеді, төменгі жазықтар Вьетнамға дейін созылып, Меконг дельтасы арқылы Оңтүстік Қытай теңізіне құяды. Камбоджаның төменгі таулары, алақанның қабырғаларын бейнелейтін, негізінен инфрақұрылымдық даму мен экономикалық игерудің нәтижесінде, әсіресе шалғайдағы аймақтардағы тығыз орманды жерлерде сақталған. Елдің солтүстігін Таиланд және Лаоспен шектесетін Дангрек тауларының платосы, солтүстік-шығысын Анамит жотасы, оңтүстік-батысын Кардамон таулары, ал оңтүстігін Фил таулары қоршап жатыр. Солтүстік-шығыстағы және шығыстағы таулы аймақтар Вьетнамның Орталық таулы жерлерімен және Меконг дельтасының жазықтарымен бірігіп кетеді. Таиланд шығанағындағы тіректі жағалау сызығы мен 60-қа жуық жағалаудағы аралдар, аумақтық суларда орналасқан және жергілікті жерлерде мангр тоғайларымен араласып, теңіз және жағалау экорегиондарының ерекше әртүрлілігіне негіз құрайды.

Топырақ

Камбоджаның кең аумағын құмды материалдар жабады, себебі Корольдіктің көп бөлігінің негізіндегі кремнийлі шөгінді формациялар осыған себеп. Мезозойлық құмтас Камбоджаның жер асты геологиясының басым бөлігін құрайды, демек, жоталы жерлердегі топырақ қасиеттеріне үлкен әсер етеді. Аренозолдар (топырақ қалыптасуы өте әлсіз немесе жоқ құмды топырақтар) елдің жер ауданының тек 1,6%-ында ғана картаға түсірілген. Аренозолдардың анықтамасына сәйкес келетін терең құмды топырақтарға қарағанда, құмды беттік текстуралар жиі кездеседі. Құмды текстуралы профильдер ең көп таралған топырақ топтарының арасында, соның ішінде акризольдер мен лептозольдерде кең таралған. Акризольдер – Камбоджа жер ауданының шамамен жартысын алып жатқан ең көп таралған топырақ тобы. Төменгі құнарлылық және алюминийдің зиянды мөлшері оның ауыл шаруашылығында қолданылуына шектеу қояды, ал каучук ағашы, май пальмасы, кофе және қант құмысы сәтті өсіріле алады. Негізгі кіші топтары: Глейлік акризольдер (20,5%), гаплик акризольдер (13,3%), плинтикалық акризольдер (8,7%) және феррилік акризольдер (6,3%).

Орталық жазық

Камбоджаның кең аллювиалды және көлдік байланысқан су тасқыны алабы – геологиялық тұрғыдан салыстырмалы түрде жақында пайда болған шұңқыма, онда Меконг және оның салаларының шөгінділері жиналады, ал сулар жиі бағыттарын өзгертеді. Аймақ Тонле Сап көлі мен өзен жүйесін қамтиды, олар ең төменгі бөлігін құрайды. Тонле Сап өзені – Пномпеньге жақын Меконг өзенінен солтүстік-батысқа қарай тармақталатын және шамамен кейін Тонле Сап көліне қосылатын су жолы. Оның су ағыны жыл сайын бағытын өзгертеді, бұл Меконг өзенінің жыл бойында тасымалдайтын су мөлшерінің айтарлықтай өзгеруіне және муссондық жаңбырлардың әсеріне байланысты, бұл өзеннің максималды деңгейімен сәйкес келеді. Меконг және Тонле Сап алабының жазықтары солтүстікте Дангрек және Орталық Анамит тауларымен, ал оңтүстікте Кардамон және Фил тауларымен шектеледі. Жазықтар елдің батыс жартысындағы Тонле Сап көлін толық қоршап, Меконг өзенінің бағытын ұстанған елдің ортасынан өтеді. Екі алап іс жүзінде бір су жүйесін құрайды, ол Камбоджаның жер ауданының шамамен 75%-ына әсер етеді.

Ағындылық реверсия

Меконг өзені мен оның салалары көктемде (мамыр айында) су көлемін арттырады, бұл негізінен қардың еруіне байланысты. Меконг Камбоджаға кіргенде (суының 95% -тан астамы өзенге қосылғаннан кейін) кеңейеді және кең аумақтарды су басады. Жазықтықтың ең терең нүктесі – Тонле Сап көлінің су басқан аймағы, құрғақ маусымның соңында (сәуір айында) шамамен 1 метр тереңдікте болады, ал қазан/қараша айларында 9 метрге дейін жетеді. 2000 жылы бұл көрсеткіш рекордтық деңгейге көтеріліп, Камбоджа мен Вьетнамда 800-ден астам адамның қаза болуына себеп болған су тасқынына ұласты. Су ағыны мамыр/маусым айларында басталып, тамыздың соңында шамамен 10 000 м³/с максималды деңгейге жетеді және қазан/қараша айларында тоқталады, жылдық муссон жауын-шашынымен күшейеді. Қараша айында көл ең үлкен өлшеміне жетеді. Жылдық муссон осы уақытта тоқтауға бейім. Меконг өзені жылдың осы кезенінде ең төменгі деңгейге жетеді және су деңгейі Тонле Сап көлінен, Тонле Сап өзенінен және айналасындағы ылғалды жерлерден терең түседі, көл бассейнінің сулары енді Тонле Сап өзені арқылы Меконгке ағып түседі. Меконг Пномпеньге жақын жерде бірнеше салаға бөлініп, Кандоль провинциясының Кох Том және Лоек Даек аудандарының оңтүстігінен Вьетнам аумағына жетеді.

Шығыс биік жерлері

Мондулкириде Меконг өзенінің шығысында биік шөптер мен жапырақты ормандар жамылған, мұнда көшкін жазықтары шығыс таулы аймақтарымен бірігіп, теңіз деңгейінен бірнеше метр биіктікте жатыр. Ландшафт каучук егуден, орман шаруашылығынан және әсіресе кен өндіруден зардап шекті, бірақ сирек және эндемикалық жануарларға мекен болатын, сақталған таза орманның үлкен аумақтары бар.

Жағалау

Камбоджаның жағалау аймағы, төрт провинцияға таралып орналасқан: Сиануквиль провинциясы, Кампот провинциясы, Коконг провинциясы және Кеп провинциясы. Камбоджа жағалау аймағының жалпы ұзындығы туралы пікірлер қарама-қайшы. Ең көп қабылданылған ұзындығы - , 1997 жылы DANIDA ұйымы жүргізген зерттеу бойынша ұзындығы - , ал 1973 жылы Мұнай басқармасы жағалаудың ұзындығы екенін анықтаған. Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымы өз зерттеулерінің бірінде ұзындығын көрсеткен. Оңтүстік тау сілемдері оңтүстік және батысқа қарай, жақын теңізге су құяды. Континенттік тақтадағы шөгінділер кең мангр батпақтарының негізін құрайды, әсіресе Коконг провинциясында және Реам ұлттық паркінде.

Аралдар

Камбоджа аралдары 4 жағалау провинциясының әкімшілігінде. "Камбоджаның жағалау суларында 60 арал бар. Олардың ішінде 23 – Кохконг провинциясында, 2 – Кампот провинциясында, 22 – Сиануквильде және 13 – Кеп қаласында. [sic]" Көптеген аралдар, екі кіші сыртқы аралдар тобынан басқа, жағалауға салыстырмалы түрде жақын орналасқан. Кохконг провинциясының аралдары мен жағалау аймағы негізінен жоғарғы юра және төменгі креда кезеңдерінің құмтас массивтерінен тұрады.

Оңтүстік анамиттер Монтан жаңбырлы ормандар экоөңірі

Оңтүстік Анамиттер таулы жаңбырлы ормандарының экорегионы, Камбоджаның шалғай солтүстік-шығысындағы Контуей Неаның "аждаһаның құйрығы" таулы ормандары, Камбоджа, Лаос және Вьетнам шекараларының қиылысында орналасқан [бұл солтүстік-шығыста, солтүстік-батыста емес пе?], ерекше түрлерге бай. Жақсы сақталған ормандар ылғалды мәңгі жасыл ормандардан бастап, таулы аймақтардағы мәңгі жасыл жеміс ағаштары мен қылқан жапырақты ормандарға дейін кең топографиялық аумақты қамтиды. Аймаққа тән күрделі геологиялық, топографиялық және климаттық (жауын-шашын және температура) ерекшеліктер орман құрылымын және құрамын бірегей және өте өзгермелі етеді. Бұл аймақта табылған көптеген түрлердің ішінде эндемиктер мен дерлік эндемиктердің саны ерекше жоғары. Экорегионның жалпы ауданы .

Сулы-жауынды жерлер

Камбоджаның 30%-дан астамын сулы-сазды жерлер құрайды. Меконг өзені мен Тонле Сап су тасқынынан өзге, Стунг Сен өзені, сондай-ақ Кох Конг және Кеп провинцияларының жағалауындағы Стунг Кох Пао және Стунг Кеп эстуарийлері де бар. Камбоджаның тұщы сулы ылғалды жерлері – әлемдегі ең алуан түрлі экожүйелердің бірі. Аймақтың кең ылғалды жерлердегі мекендері Меконгтың жылдық ең жоғары деңгейі, бір уақыттағы жаңбырлы маусым және көптеген шағын өзендердің су ағызу жолдарының нәтижесінде пайда болған. Қосымша қараңыз: Камбоджа географиясы#Гидрология. Көптеген және әртүрлі ылғалды жерлер Камбоджаның орталық және дәстүрлі қоныс алабы болып табылады, күріш өсіруге, тұщы су балық шаруашылығына, басқа да ауыл шаруашылығы түрлеріне және аквакультураға, сондай-ақ үздіксіз өсіп келе жатқан туризм саласына өнімді орта жасайды. Экоаймақтың маңыздылығын ескере отырып, жергілікті сулы-сазды жерлерді басқаруды күшейтуге бағытталған бірнеше жоспар бар, олардың аяқталу деңгейі әртүрлі.

Жағалаудағы тіршілік орындары

Камбоджа жағалауы жер бетіндегі биологиялық әртүрлілігі ең жоғары ылғалды жерлердің қатарындағы 30-дан астам мангр түрлерінен тұрады. Ең таза мангр ормандары Кох-Конг провинциясында орналасқан. Мангрлардан басқа, теңіз шөптері жағалау аймақтарында, әсіресе Кампот провинциясында, Сиануквиль шығанағының дельтасында және Кеп қалалық суларында кеңінен таралған. Бұл шалғындар өте өнімді, бірақ көптеген жануарлар тікелей шөппен қоректенбейді. Олардың ішінде теңіз тасбақалары, суға батып жейтін үйректер мен қаздар сияқты омыртқалы жануарлар бар. "Теменге терең бойлап өсетін, түйіршікті, бұралаң мангр ағаштары басқа өсімдіктер тіршілік ете алмайтын құрлық пен теңіз арасындағы тұзды ылғалды жерлерде өсе алады. Бұл ағаштар балық, қабылдақ, шағала, моллюскалар үшін пана және көбейетін орын қызметін атқарады. Олар жүздеген түрдегі құстарға ұя салу және қысқа уақытқа қоныстану орындары болып табылады. Сонымен қатар, маймылдарға, кесірткелерге, теңіз тасбақаларына және көптеген басқа жануарларға, сондай-ақ сансыз жәндіктерге де үй береді."

Саяси және адам географиясы

Камбоджа Вьетнаммен ұзындығы , Таиландпен ұзындығы және Лаоспен ұзындығы бойынша шекаралас, жалпы және қосымша шақырым теңіз жағалауы бар. Камбоджаның астанасы (реч тани) және провинциялары (хает) бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшелер болып табылады. Камбоджа 25 провинцияға, оның ішінде астанаға бөлінеді. Муниципалитеттер мен округтер Камбоджаның екінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшелері болып табылады. Провинциялар 159 округке және 26 муниципалитетке бөлінеді. Округтер мен муниципалитеттер өз кезегінде коммуналарға (хум) және кварталдарға (сангат) бөлінеді.

Жерді пайдалану

Камбоджа, Лаос және Вьетнам соңғы екі онжылдықта жерді пайдалану және жер жамылуында маңызды өзгерістерді бастан өткерді. Суық соғыс бәсекелестігінен шығу және соңғы ірі экономикалық реформалар өндірістің күнкөріс шаруашылық тәсілдерінен нарыққа негізделген ауыл шаруашылығы өндірісіне және өңірлік және жаһандық сауда жүйелеріне тығыз интеграцияланған индустриялық экономикаға көшуге әкелді. Камбоджадағы жерді пайдалану деректері: Дүниежүзілік банк, FAO 1990 2000 2002 2010 жылдар. Камбоджадағы ауыл шаруашылығы жерлері (км²) 44550.0 47700.0. Камбоджадағы ауыл шаруашылығы жерлері (жер ауданынан %) 25.2 27.0 23.0. Камбоджадағы егістік жерлер (гектар) 3695000.0 3700000.0. Камбоджадағы егістік жерлер (адам басына гектар) 0.4 0.3. Камбоджадағы егістік жерлер (жер ауданынан %) 20.9 21.0. Камбоджадағы тұрақты егістік жерлер (жер ауданынан %) 0.6 0.8. Камбоджадағы орман аумағы (км²) 129460.0 115460.0 100940.0. Камбоджадағы орман аумағы (жер ауданынан %) 73.3 65.4 54.0 57.2.

Өңірлік бөліністер

Камбоджаның шекаралары көбінесе Франция және көршілес елдер колониялық кезеңде мойындаған шекараларға негізделген. Таиландпен шекара Дангрек тауларының суайырығы бойымен өтеді, бірақ тек солтүстік бөлігінде. Лаоспен және Вьетнаммен шекара француз әкімшілік шешімдерінің нәтижесінде пайда болды және ірі табиғи ерекшеліктерге сәйкес келмейді. Бұрын Камбоджа мен Таиланд, сондай-ақ Камбоджа мен Вьетнам арасында шекаралық даулар болған және олар әлі де жалғасуда.

| № | Провинция | Астанасы | Аумағы (км²) | Халқы |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Бантей Меанчи | Серей Саофоан | 6,679 | 678,033 |
| 2 | Баттамбанг | Баттамбанг | 11,702 | 1,036,523 |
| 3 | Кампонг Чам | Кампонг Чам | 4,549 | 1,010,098 |
| 4 | Кампонг Чхнанг | Кампонг Чхнанг | 5,521 | 472,616 |
| 5 | Кампонг Спыу | Кампонг Спыу | 7,017 | 718,008 |
| 6 | Кампонг Тхом | Кампонг Тхом | 13,814 | 908,398 |
| 7 | Кампот | Кампот | 4,873 | 585,110 |
| 8 | Кандал | Такхмау | 3,568 | 1,265,805 |
| 9 | Кеп | Кеп | 336 | 80,208 |
| 10 | Кох Конг | Кох Конг | 11,160 | 139,722 |
| 11 | Крати | Крати | 11,094 | 318,523 |
| 12 | Мондулкири | Сенмонором | 14,288 | 60,811 |
| 13 | Оддар Меанчи | Самраонг | 6,158 | 185,443 |
| 14 | Пайлин | Пайлин | 803 | 70,482 |
| 15 | Пномпень | Пномпень | 758 | 2,234,566 |
| 16 | Преа Сианук | Сиануквиль | 2,536.68 | 199,902 |
| 17 | Преа Вихеар | Тбенг Меанчи | 13,788 | 170,852 |
| 18 | Пусат | Пусат | 12,692 | 397,107 |
| 19 | Прей Венг | Прей Венг | 4,883 | 947,357 |
| 20 | Ратанакири | Банлунг | 10,782 | 217,453 |
| 21 | Сиемреап | Сиемреап | 10,229 | 1,000,309 |
| 22 | Стунг Трен | Стунг Трен | 11,092 | 111,734 |
| 23 | Свай Риенг | Свай Риенг | 2,966 | 498,785 |
| 24 | Такэо | Дун Каев | 3,563 | 843,931 |
| 25 | Тбонг Кхмум | Суонг | 4,928 | 754,000 |