Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Камбоджа тарихы Үндістан өркениетінен бастау алады. Қазіргі Камбоджа аумағындағы саяси құрылым туралы ең алғашқы толық мәліметтер 1-6 ғасырлардағы қытай жылнамаларында кездеседі, олар Индокитай түбегінің оңтүстік бөлігін қамтыған Фунан мемлекетіне қатысты айтылады. Меконгтың төменгі ағысында орналасқан Фунан – ең көне аймақтық индуистік мәдениет ретінде белгілі, бұл батыстағы Индосфераның теңіз сауда серіктестерімен ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық байланыста болғанын көрсетеді. 6 ғасырға қарай, қытай жылнамаларында Ченла немесе Чженла деп аталатын өркениет Фунанның орнын толыққанды иеленді, себебі ол Индокитайдың кеңірек және бейірленген аймақтарын бақылап, бір ғана билік орталығын емес, бірнеше орталықты сақтап қалды. Хмер империясы 9 ғасырдың басында құрылды. Дереккөздер 802 жылы Кулен тауында (Махендра тауы) Хмер империясын құрған Жаяварман II-нің мифтік қалыптасу және таққа отыру рәсімі туралы айтады, бұл оның саяси заңдылығын нығайтуға бағытталған. 11 ғасырға дейін Хинду деваража культі дәстүрін жалғастырған қуатты билеушілер Хмер өркениетінің классикалық дәуірінде билік жүргізді. Жаңа әулет провинциялық бастаудан шыққан Буддизмді енгізді, бұл кейбір ғалымдардың пікірінше, патшалық діни үзілістерге және жалпы құлдырауға әкелді. Патшалық шежіресі 14 ғасырда аяқталады. Әкімшілік, ауыл шаруашылығы, сәулет, су шаруашылығы, логистика, қала құрылысы және өнер салаларындағы үлкен жетістіктер – бұл Оңтүстік-Шығыс Азия мәдени мұрасының негізгі құрамы болып табылатын шығармашылық пен прогрессивті өркениеттің куәсі. Бұл құлдырау шамамен 100 жылдық кезеңдік аралықтан кейін Камбоджа тарихының орта кезеңіне, сондай-ақ 15 ғасырдың ортасынан басталатын Анкордан кейінгі кезеңге жалғасты. Осы уақытқа дейін индуистік культтердің көпшілігі ауыстырылса да, ескі астанадағы ескерткіштер маңызды рухани орталық болып қала берді. Бірақ 15 ғасырдың ортасынан бастап халықтың басым бөлігі бірте-бірте шығысқа қарай жылжып, Меконг және Тонле Сап өзендерінің қосылған жеріне, Чактомук, Лонгвек және Одунға қоныстанды. Теңіз саудасы 16 ғасырдың өркендеуіне негіз болды. Бірақ оның нәтижесінде шетелдіктер – мұсылман малайлары мен чамдар, христиан еуропалық саяхатшылар мен миссионерлер – үкімет ісіне араласып, ықпал етуді күшейтті. Екі жақты өркендеу, бір жағынан мықты экономика, екінші жағынан бұзылған мәдениет және әлсіреген патшалық Лонгвек дәуірінің тұрақты ерекшеліктері болды. 15 ғасырға қарай кхмерлердің дәстүрлі көршілері, батыстағы мон халқы мен шығыстағы чам халқы біртіндеп ығыстырылды немесе тайлықтар/сиамдықтар және вьетнамдықтар/аннамдықтармен алмастырылды. Бұл мемлекеттер төменгі Меконг бассейнін бақылаудың Индокитайды бақылаудың кілті екенін түсінді, ұқты және одан әрі осы қағиданы ұстанды. Кхмер патшалығының әлсіздігі Аюттхаяда (кейін Бангкок) және Хуэдегі стратегиялық ойлаушыларды одан әрі жігерлендірді. Кхмер патшалық резиденцияларына шабуылдар мен жаулап алулар билеушілерді салтанатты және заңды билік негізінен айырды. Мұрагерлік және неке саясатына араласу патшалық беделін нашарлатты. Одун 1601 жылы орта кезеңдегі соңғы патшалық резиденция ретінде құрылды. 19 ғасырдың басында технологиялық жағынан озық және амбициялық еуропалық отаршылдық державалардың пайда болуы, олардың әлемдік бақылау саясаты аймақтық жанжалдарға нүкте қойды. Сиам/Таиланд, кемсітілгенімен және шегінуге мәжбүр болғанымен, буферлік мемлекет ретінде отарлаудан құтылды, ал Вьетнам француз отаршылдық амбициясының ошағы болды. Камбоджа, көбінесе назардан тыс қалғанымен, Индокитай одағына жеке тұлға ретінде кірді және өзінің жеке басын және тұтастығын қазіргі заманға дейін сақтап, қайта жаңартуға қабілетті болды. 80 жылдық отаршылдық тоқыраудан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде король Сиануктың билікке келуімен бірге болған жапондық оккупацияның қысқа эпизоды Камбоджаның азаттығына және қазіргі заманғы тарихына қарай қайта оралу процесінің басталуын білдірді. 1953 жылдан бері тәуелсіз Камбоджа Корольдігі (1953–70), 1953 жылдан бері тәуелсіздікке ие болды және ядролық державалар АҚШ пен КСРО-ның поляризациясымен қалыптасқан әлемде бейтараптықты сақтауға тырысты. Индокитай соғысы күшейгенде және Камбоджа оған көбірек араласса, 1970 жылы Кхмер Республикасы құрылды. Оның тағы бір салдары 1975 жылы Кхмер қызылдарының билікті басып алуымен аяқталған азаматтық соғыс болды. Камбоджа өзінің ең қараңғы сәтін бастан өткерді – Демократиялық Кампучия.
The history of Cambodia, a country in mainland Southeast Asia, can be traced back to Indian civilization. Detailed records of a political structure on the territory of what is now Cambodia first appear in Chinese annals in reference to Funan, a polity that encompassed the southernmost part of the Indochinese peninsula during the 1st to 6th centuries. Centered at the lower Mekong, Funan is noted as the oldest regional Hindu culture, which suggests prolonged socio economic interaction with maritime trading partners of the Indosphere in the west. By the 6th century a civilization, called Chenla or Zhenla in Chinese annals, firmly replaced Funan, as it controlled larger, more undulating areas of Indochina and maintained more than a singular centre of power. The Khmer Empire was established by the early 9th century. Sources refer here to a mythical initiation and consecration ceremony to claim political legitimacy by founder Jayavarman II at Mount Kulen (Mount Mahendra) in 802 CE. A succession of powerful sovereigns, continuing the Hindu devaraja cult tradition, reigned over the classical era of Khmer civilization until the 11th century. A new dynasty of provincial origin introduced Buddhism, which according to some scholars resulted in royal religious discontinuities and general decline. The royal chronology ends in the 14th century. Great achievements in administration, agriculture, architecture, hydrology, logistics, urban planning and the arts are testimony to a creative and progressive civilisation in its complexity a cornerstone of Southeast Asian cultural legacy. The decline continued through a transitional period of approximately 100 years followed by the Middle Period of Cambodian history, also called the Post Angkor Period, beginning in the mid 15th century. Although the Hindu cults had by then been all but replaced, the monument sites at the old capital remained an important spiritual centre. Yet since the mid 15th century the core population steadily moved to the east and – with brief exceptions – settled at the confluence of the Mekong and Tonle Sap rivers at Chaktomuk, Longvek and Oudong. Maritime trade was the basis for a very prosperous 16th century. But, as a result foreigners – Muslim Malays and Cham, Christian European adventurers and missionaries – increasingly disturbed and influenced government affairs. Ambiguous fortunes, a robust economy on the one hand and a disturbed culture and compromised royalty on the other were constant features of the Longvek era. By the 15th century, the Khmers' traditional neighbours, the Mon people in the west and the Cham people in the east had gradually been pushed aside or replaced by the resilient Siamese/Thai and Annamese/Vietnamese, respectively. These powers had perceived, understood and increasingly followed the imperative of controlling the lower Mekong basin as the key to control all Indochina. A weak Khmer kingdom only encouraged the strategists in Ayutthaya (later in Bangkok) and in Huế. Attacks on and conquests of Khmer royal residences left sovereigns without a ceremonial and legitimate power base. Interference in succession and marriage policies added to the decay of royal prestige. Oudong was established in 1601 as the last royal residence of the Middle Period. The 19th century arrival of then technologically more advanced and ambitious European colonial powers with concrete policies of global control put an end to regional feuds and as Siam/Thailand, although humiliated and on the retreat, escaped colonisation as a buffer state, Vietnam was to be the focal point of French colonial ambition. Cambodia, although largely neglected, had entered the Indochinese Union as a perceived entity and was capable to carry and reclaim its identity and integrity into modernity. After 80 years of colonial hibernation, the brief episode of Japanese occupation during World War II, that coincided with the investiture of king Sihanouk was the opening act for the irreversible process towards re emancipation and modern Cambodian history. The Kingdom of Cambodia (1953–70), independent since 1953, struggled to remain neutral in a world shaped by polarisation of the nuclear powers USA and Soviet Union. As the Indochinese war escalated, and Cambodia became increasingly involved, the Khmer Republic resulted in 1970. Another result was a civil war which by 1975, ended with the takeover by the Khmer Rouge. Cambodia endured its darkest hour – Democratic Kampuchea
Тарихқа дейінгі және ерте тарих
Камбоджаның солтүстік-батысындағы Баттамбанг провинциясындағы Лаанг-Спеан үңгірінің радиокөміртекпен мерзімделуі б.з.д. 6000-7000 жылдарға жатқан Хоабинь тас құралдарының және б.з.д. 4200 жылға жатқан керамиканың табылуын растады. 2009 жылдан бастап Франко-Камбоджа тарихқа дейінгі миссиясының археологиялық зерттеулері үңгірде 71 000 жыл бұрынғы мерзімнен неолит дәуіріне дейінгі толық мәдени тізбекті анықтады. 2012 жылдан бері жасалған жаңа табыстар, үңгірдің аңшы-жинаушылардың алғашқы қоныстануының археологиялық қалдықтарын қамтитынын, одан кейін жоғары дамыған аң ауру стратегиялары мен тас құралдарын жасау техникаларына ие болған неолиттік халықтардың, сондай-ақ өте әдемі керамика жасау және дизайн, күрделі әлеуметтік, мәдени, символдық және қабірлік рәсімдерге ие болған халықтардың қоныс екенін көрсетеді. Камбоджа б.з.д. 2000 жылдан б.з. 1000 жылға дейін 3000 жыл бойы аймақта болған Теңіз жаде жолына қатысты. Кампонг Чхнанг провинциясындағы Самронг Сеннен табылған бас сүйектері мен адам сүйектері б.з.д. 1500 жылға жатады. Хенг Софади (2007) Самронг Сен мен Шығыс Камбоджадағы дөңгелек топырақ құрылыстары арасындағы ұқсастықтарды көрсетті. Бұл халықтар Оңтүстік-Шығыс Қытайдан Индокитай түбегіне көшіп келген болуы мүмкін. Ғалымдар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы күріштің алғашқы өсірілуі мен қола жасауды осы халықтармен байланыстырады. 2010 жылы Камбоджаның солтүстік-батысындағы Пхум Снайдағы қабірлерден алынған сүйек материалдарын зерттеу, әсіресе басқа жасалған көптеген жарақаттарды көрсетті, бұл жарақаттардың себебі адамдар арасындағы зорлық-зомбылық болуы мүмкін. Қабірлерде сонымен қатар көптеген қылыштар және басқа да қару-жарақтар табылған. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Темір дәуірі шамамен б.з.д. 500 жылдан басталып, Фунан дәуірінің соңына дейін, шамамен б.з. 500 жылға дейін созылды, себебі ол теңіз саудасының және Үндістан мен Оңтүстік Азиямен әлеуметтік-саяси байланыстардың алғашқы нақты дәлелін ұсынады. 1-ғасырдағы қоныстанушылар күрделі, ұйымдасқан қоғамдарды және қазіргі заманғы тілдерге өте ұқсас дамыған тілдерді қажет ететін әртүрлі діни космологияны дамытты. Ең дамыған топтар жағалауда және Меконг өзенінің төменгі ағысында, дельта аймақтарында күріш өсіріп, балық аулап, үй жануарларын өсірген үйлерде тұрды.
Фунан патшалығы (1-ғасыр 550/627)
Қытай жылнамаларында Камбоджа және Вьетнам аумақтарындағы алғашқы белгілі ұйымдасқан мемлекет – Фунан патшалығы туралы толық мәліметтер бар, ол “ірі халық және қалалық орталықтар, артық азық-түлік өндірісі, әлеуметтік-саяси жіктелу [және] үнді діни идеологияларымен заңдастырылған” сипатталған. Біздің заманымыздың бірінші және алтыншы ғасырлары аралығындағы Төменгі Меконг және Басак өзендері маңында орналасқан, Takeo провинциясындағы Ангкор Борей және қазіргі Ан-Джан провинциясындағы (Вьетнам) Ок Эо сияқты “қабырғалы және суарналы қалалар” болған. Ертедегі Фунан бос қауымдастықтардан тұрған, әрқайсысының өз билеушісі болған, ортақ мәдениет және ішкі аймақтағы күріш өсірушілер мен жағалаудағы қалалардағы саудагерлердің ортақ экономикасымен байланысты болған, олар экономикалық жағынан бір-біріне тәуелді болған, себебі күріш өндірісінің артық бөлігі порттарға жеткен. Біздің заманымыздың екінші ғасырына қарай Фунан Индокитайдың стратегиялық жағалауын және теңіз сауда жолдарын бақылаған. Мәдени және діни идеялар Үнді мұхиты арқылы Фунанға жеткен. Үндістанмен сауда б.з.д. 500 жылға дейін басталған, өйткені санскрит әлі пали тілін алмастырмаған. 245–250 жылдары Қытайдың У патшалығының шенеуніктері Фунан қаласы Виадрапураға келген. Елшілер Кан Тай және Чжу Ин Фунанды ерекше индуистік мәдениет деп анықтаған. Қытаймен сауда Хан әулетінің оңтүстікке қарай кеңеюінен кейін, шамамен б.з.д. II ғасырында басталған. Фунан “жағалау аймақтарына қоса стратегиялық құрлық жолдарын да бақылаған” және Үнді мұхиты сауда желісі мен Қытай арасындағы “экономикалық және әкімшілік орталық” ретінде маңызды орын алған, бұл Матрицалық Жібек Жолы деп аталады. Сауда жолдары, соңында алыс Римге жеткен, II және III ғасырлардағы қоныстардан табылған римдік және парсылық монеталар мен артефактілермен расталған. Фунан мифтермен байланысты, мысалы Каттигара аңызы және кхмерлік негізін қалаушы аңыз, онда үнді брахманы немесе ханзада Преа Тхаонг (кхмер тілінде), Каундинья (санскритте) және Хун Тйен (қытай жазбаларында) Наги Сома (қытай жазбаларында Лиу Йе) есімді жергілікті билеуші ханшаға үйленеді, осылайша Камбоджаның алғашқы корольдік әулетін құрады. Ғалымдар бұл оқиғаның нақты оқиғаларға қаншалықты негізделгенін және Каундиньяның шығу тегі мен мәртебесін талқылайды. 4 рет өзгертілген қытай құжаты және III ғасырға жататын Чампаның эпиграфикалық жазуы – қазіргі заманғы дереккөздер. Кейбір ғалымдар бұл оқиғаны ежелгі жергілікті космология мен мәдениетке индуистік және буддистік сенімдердің таралуының аллегориясы деп санайды, ал кейбір тарихшылар оны хронологиялық тұрғыдан жоққа шығарады. Қытай жылнамалары Фунанның өзінің аумақтық шыңына III ғасырдың басында Фан Ши Манның билігі кезінде жеткенін, оның оңтүстікке Малайзияға және батысқа Бирмаға дейін созылғандығын хабарлайды. Коммерциялық монополиялардағы меркантилизм жүйесі құрылды. Экспортқа орман өнімдерінен бастап бағалы металдар, алтын, піл, піл сүйегі, мүйіз, балық балықшысының қауырсыны, кардамон, лак, тері және хош иісті ағаш сияқты жабайы дәмдеуіштер кірген. Фан Ши Ман билігінде Фунан қуатты флотты ұстап тұрған және оны “салық негізделген экономикаға негізделген, шетелдік саудагерлерді қолдау үшін пайдаланылған және батысқа және оңтүстікке экспансиялық миссияларды іске асыруға арналған” артық өнім өндірген озық бюрократия басқарған. Мириам Т. Старк оны жай ғана Фунан деп атайды: “[The] Фу Нань туралы түсінік ерте “мемлекет” ретінде негізінен тарихшылар құжаттамалық және тарихи дәлелдерді қолдана отырып жасады” және Майкл Викери: “Оған қарамастан, бірнеше порттар біріккен мемлекетті құрауы екіталай, тіпті “империя” да емес”. Дегенмен, басқа да дереккөздер императорлық мәртебеге ие екенін көрсетеді: “Вассалдық патшалықтар шығыста Оңтүстік Вьетнамға және батыста Малай түбегіне тарады” және “Бұл жерде біз осы кезеңнің екі империясы – Фунан мен Шривиджаяға назар аударамыз”. Фунанның қалай жойылғандығы туралы сұрақ ғалымдардың көптеген қайшылықтарына байланысты анықтау қиын. Ченла – Қытай жылнамаларында Фунанның мұрагері, ол алғаш рет 616/617 жылдары пайда болды. Бүкіл ерте тарихи кезеңнің археологиялық тәсілі мен түсіндіруі болашақ зерттеулер үшін шешуші қосымша болып саналады. “Төменгі Меконг археологиялық жобасы” осы аймақтағы саяси күрделіліктің дамуына назар аударады. Мысалы, 2003–2005 жылдардағы LOMAP зерттеу нәтижелері “аймақтың маңызы Ангкорияға дейінгі кезеңде де төмендемегенін және кем дегенде үш [сарапталған аймақтар] Ангкория кезеңінің күндерін көрсететінін және дельтаның маңыздылығын сақтап қалғанын” көрсетті. Ченланың Фунанды бағындыруы туралы қытай жазбаларының көп бөлігі 1970 жылдардан бері күмәндіге ұшыраған, өйткені олар әдетте қытай жылнамаларындағы жекелеген ескертулерге негізделген, автор Клод Жактың “Фунан” және “Ченла” қытай терминдерінің өте тұманды сипаты екенін атап көрсеткен, ал жергілікті эпиграфикалық дереккөздер көбейген. Клод Жак: “Өте қарапайым тарихи қателер жасалған”, себебі “Ангкорияға дейінгі Камбоджа тарихы қытай жазбаларына қарағанда [камбоджалық] жазбаларға негізделген” және жаңа жазбалар табылды, зерттеушілер “жаңадан ашылған фактілерді бастапқы схемаға бейімдеуді қалаған, қытай есептерін күмәндеуге ұшыратпаған”. Ченланың орталығы қазіргі Лаоста болған деген пікір де күмәндіге ұшыраған. “Фунаннан ішкі жақта орналасқан жер болуы керек”. Ангкорияға дейінгі Камбоджаның ең маңызды саяси жазуы, 667 жылға жататын Ба Пномнан алынған K53 жазуы, Рудраварман, Бхававарман I, Махендраварман [Читрасена], Ишанаварман және Джаяварман I патшаларының тұсындағы корольдік мирасқа немесе жазуды жасаған шенеуніктер отбасының мәртебесінде ешқандай үзіліс болмағанын көрсетеді. Бірнеше жылдан кейін, 674 жылға жататын K44 жазуы, Кампот провинциясында Джаяварман I демеушілігімен негіз салынғанын еске алады, бұл Рудраварманның Фунаннан болғандығын болжайды, және бұл жерде де саяси үзіліс болғанына ешқандай дәлел жоқ. Тан тарихы 706 жылдан кейін елдің Ченла Ди Кок және Ченла Түк Лич есімдерімен екіге бөлінгенін хабарлайды. Аталған есімдер солтүстік және оңтүстік бөліктерді білдіреді, оларды тиісінше Жоғарғы және Төменгі Ченла деп атауға болады. 8 ғасырдың соңына қарай Су Ченла Яваның Сайлендра әулетінің вассалына айналды – оның соңғы патшалары өлтірілді және мемлекет 790 жылға қарай Ява монархиясына қосылды. Құрлық Ченла 802 жылы Джаяварман II басшылығымен тәуелсіздік алды.
The archaeological approach to and interpretation of the entire early historic period is considered to be a decisive supplement for future research. The "Lower Mekong Archaeological Project" focuses on the development of political complexity in this region during the early historic period. LOMAP survey results of 2003 to 2005, for example, have helped to determine that " the region's importance continued unabated throughout the pre Angkorian period and that at least three [surveyed areas] bear Angkorian period dates and suggest the continued importance of the delta." Most of the Chinese recordings on Chenla, including that of Chenla conquering Funan, have been contested since the 1970s as they are generally based on single remarks in the Chinese annals, as author Claude Jacques emphasised the very vague character of the Chinese terms 'Funan' and 'Chenla', while more domestic epigraphic sources become available. Claude Jacques summarises: "Very basic historical mistakes have been made" because "the history of pre Angkorean Cambodia was reconstructed much more on the basis of Chinese records than on that of [Cambodian] inscriptions" and as new inscriptions were discovered, researchers "preferred to adjust the newly discovered facts to the initial outline rather than to call the Chinese reports into question". The notion of Chenla's centre being in modern Laos has also been contested. "All that is required is that it be inland from Funan." The most important political record of pre Angkor Cambodia, the inscription K53 from Ba Phnom, dated 667 CE does not indicate any political discontinuity, either in royal succession of kings Rudravarman, Bhavavarman I, Mahendravarman [Citrasena], Īśānavarman, and Jayavarman I or in the status of the family of officials who produced the inscription. Another inscription of a few years later, K44, 674 CE, commemorating a foundation in Kampot province under the patronage of Jayavarman I, refers to an earlier foundation in the time of King Raudravarma, presumably Rudravarman of Funan, and again there is no suggestion of political discontinuity. The History of the T'ang asserts that shortly after 706 the country was split into ចេនឡាដីគោក and ចេនឡាទឹកលិច. The names signify a northern and a southern half, which may conveniently be referred to as Upper and Lower Chenla. By the late 8th century Water Chenla had become a vassal of the Sailendra dynasty of Java – the last of its kings were killed and the polity incorporated into the Javanese monarchy around 790 CE. Land Chenla acquired independence under Jayavarman II in 802 CE
Ancient Chinese records mention two kings, Shrutavarman and Shreshthavarman who ruled at the capital Shreshthapura located in modern day southern Laos. The immense influence on the identity of Cambodia to come was wrought by the Khmer Kingdom of Bhavapura, in the modern day Cambodian city of Kampong Thom. Its legacy was its most important sovereign, Ishanavarman who completely conquered the kingdom of Funan during 612–628. He chose his new capital at the Sambor Prei Kuk, naming it Ishanapura.
Ежелгі қытай жазбалары Шрутаварман және Шрештхаварман есімді екі патша туралы айтады, олар қазіргі Оңтүстік Лаоста орналасқан Шрештхапура қаласында билеген. Камбоджаның болашаққа қарайғы сәйкестігіне зор әсер еткені – қазіргі Камбоджа қаласы Кампонг Томда орналасқан Бхавапураның кхмерлік патшалығы. Оның ең маңызды билеушісі – Ишанаварман, ол 612–628 жылдары Фунан патшалығын толығымен бағындырған. Ол өзінің жаңа астанасын Самбор Прей Кукке орналастырып, оны Ишанапура деп атады.
The archaeological approach to and interpretation of the entire early historic period is considered to be a decisive supplement for future research. The "Lower Mekong Archaeological Project" focuses on the development of political complexity in this region during the early historic period. LOMAP survey results of 2003 to 2005, for example, have helped to determine that " the region's importance continued unabated throughout the pre Angkorian period and that at least three [surveyed areas] bear Angkorian period dates and suggest the continued importance of the delta." Most of the Chinese recordings on Chenla, including that of Chenla conquering Funan, have been contested since the 1970s as they are generally based on single remarks in the Chinese annals, as author Claude Jacques emphasised the very vague character of the Chinese terms 'Funan' and 'Chenla', while more domestic epigraphic sources become available. Claude Jacques summarises: "Very basic historical mistakes have been made" because "the history of pre Angkorean Cambodia was reconstructed much more on the basis of Chinese records than on that of [Cambodian] inscriptions" and as new inscriptions were discovered, researchers "preferred to adjust the newly discovered facts to the initial outline rather than to call the Chinese reports into question". The notion of Chenla's centre being in modern Laos has also been contested. "All that is required is that it be inland from Funan." The most important political record of pre Angkor Cambodia, the inscription K53 from Ba Phnom, dated 667 CE does not indicate any political discontinuity, either in royal succession of kings Rudravarman, Bhavavarman I, Mahendravarman [Citrasena], Īśānavarman, and Jayavarman I or in the status of the family of officials who produced the inscription. Another inscription of a few years later, K44, 674 CE, commemorating a foundation in Kampot province under the patronage of Jayavarman I, refers to an earlier foundation in the time of King Raudravarma, presumably Rudravarman of Funan, and again there is no suggestion of political discontinuity. The History of the T'ang asserts that shortly after 706 the country was split into ចេនឡាដីគោក and ចេនឡាទឹកលិច. The names signify a northern and a southern half, which may conveniently be referred to as Upper and Lower Chenla. By the late 8th century Water Chenla had become a vassal of the Sailendra dynasty of Java – the last of its kings were killed and the polity incorporated into the Javanese monarchy around 790 CE. Land Chenla acquired independence under Jayavarman II in 802 CE
Ancient Chinese records mention two kings, Shrutavarman and Shreshthavarman who ruled at the capital Shreshthapura located in modern day southern Laos. The immense influence on the identity of Cambodia to come was wrought by the Khmer Kingdom of Bhavapura, in the modern day Cambodian city of Kampong Thom. Its legacy was its most important sovereign, Ishanavarman who completely conquered the kingdom of Funan during 612–628. He chose his new capital at the Sambor Prei Kuk, naming it Ishanapura.
Кхмер империясы (8021431)
Кхмер империясының алты ғасыры теңдесі жоқ техникалық және көркемдік жетістіктермен, саяси тұтастығымен және әкімшілік тұрақтылығымен сипатталады. Империя Камбоджа мен Оңтүстік-Шығыс Азияның өнеркәсіптік өркениетінің мәдени және техникалық шыңына жеткендігін көрсетеді. Кхмер империясына дейін 8-ші ғасырдың басында билік орталықтары ауысып отырған Ченла мемлекеті болды, ол Жер Ченласы мен Су Ченласына бөлінді. 8-ші ғасырдың соңында Су Ченласы Шривиджая империясының малайлары мен Шейландра империясының явандықтары тарапынан басып алынып, ақырында Ява мен Шривиджаяға қосылды. Индраварман I (877–889) және оның ұлы, мұрагері Ясоварман I (889–900), елорданы Ясодарапураға орнатып, елорданың солтүстігінде үлкен су қоймаларын (барайлар) салуға бұйрық берді. Суды басқару жүйесі арналардың, тоғандардың және Ангкор жазығындағы балшықты құмнан салынған бөгеттердің күрделі конфигурацияларына негізделді. Шығыс Барайдың бөгеттері бүгінге дейін сақталған, олардың ұзындығы және ені зор. Ең ірі бөлігі – Батыс Барай, ұзындығы және ені шамамен, 50 миллион м³ су сыйымдылығы бар су қоймасы. Патшалық басқару Шиваит индуистік мемлекетінің діни идеясына және патшаның әскери басшы және қорғаушы ретіндегі "Варман" орталық культіне негізделген. Орталықтандырылған басқару жүйесі провинцияларға патшалық лауазымды тұлғаларды тағайындады. Махидарапура әулеті – оның алғашқы патшасы Джаяварман VI (1080–1107), Мун өзені аңғарындағы Дангрек тауларының батысында пайда болды. Кейбір тарихшылар империяның құлдырауын осы діни үзілістермен байланыстырады. Әртүрлі астаналар орналасқан аймақ шамамен аумақты құрайды, қазіргі кезде ол Ангкор деп аталады. Инженерлік суару жүйесіне негізделген күріш шаруашылығының күрделілігі және Тонле Саптың балық пен су жануарларының мол болуы, белок көзі ретінде тұрақты азық-түлік артығын қамтамасыз етті. Жақындағы геодезиялық зерттеулер Ангкордың 12-13 ғасырларда әлемдегі ең ірі өнеркәсіптік елді мекен кешені болғанын растады – онда шамамен үш жүз мыңнан астам адам тұрған. Мемлекеттік жұмыс күшінің айтарлық бөлігі ескерткіштерді салуға және инфрақұрылымды күтіп ұстауға бағытталды. Көбінесе зерттеушілер жергілікті экожүйенің және оның ресурстарын шамадан тыс пайдалануын, сондай-ақ кең ауқымды орманды жоюды және одан туындаған эрозияны империяның ақырғы құлдырауымен байланыстырады. Патша Сурьяварман II (1113–1150) тұсында империя ең үлкен географиялық аумағына жетті, тікелей немесе жанама түрде Индокитайды, Таиланд шығанағын және Солтүстік теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияның үлкен бөлігін бақылады. Сурьяварман II 37 жыл ішінде салынған Ангкор-Ват ғибадатханасын салуды тапсырды, оның бес мұнарасы Меру тауын бейнелейді және классикалық кхмер сәулетінің ең жетілген үлгісі саналады. Алайда, аумақтық кеңею Сурьяварман II Đại Việt-ке шабуыл жасауға тырысқанда шайқаста қаза тапқаннан кейін тоқтатылды. Одан кейін династиялық дүрбелеңдер мен Чам шапқыншылығы кезеңі болды, оның ең басты нәтижесі 1177 жылы Ангкордың тоналуы болды. Патша Джаяварман VII (1181–1219 жылдары билік құрған) Камбоджаның ең ұлы патшасы саналады. Махаяна буддисті, ол өзінің билігін Чампаға қарсы сәтті шабуылмен бастады. Қырық жылға жуық билік құрған кезінде ол ең көп ескерткіш салған, орталық ғибадатханасы Байонды қамтыған Ангкор Том қаласын құрды. Оның басқа да көрнекті туындылары – Бантей Кдей, Та Пром, Неак Пеан және Сра Сранг. Сурьяварман I-нің кең жол желісін, әсіресе Фимайға апаратын патшалық жолды және көптеген демалыс үйлері, көпірлер мен ауруханаларды жөндеу сияқты көптеген пайдалы және зайырлы жобалар мен ғимараттардың құрылысы Джаяварман VII-ді барлық императорлық билеушілерден ерекшелейді. 1296 жылдың тамызында қытай дипломаты Чжоу Дагуан Ангкорға келді және 1297 жылдың шілдесіне дейін король Сриндраварманның сарайында болды. Ол Ангкордағы өмір туралы "Камбоджаның әдет-ғұрыптары" деген егжей-тегжейлі есеп жазды. Оның суреті тарихи Ангкорды түсінудің ең маңызды көздерінің бірі болып табылады, өйткені мәтін Ангкор тұрғындарының күнделікті өмірі мен әдеттері туралы құнды ақпарат береді. Санскрит тіліндегі соңғы жазу 1327 жылға жатады, онда Индраджаяварманның орнына І Парамешвара (1327–1336) билік еткені жазылған. Империя негізінен үш әлеуметтік таптан тұратын аграрлық мемлекет болды: элита, жұмысшылар және құлдар. Элитаға кеңесшілер, әскери басшылар, сарай қызметкерлері, діни қызметкерлер, діни аскеттер мен шенеуніктер кірді. Жұмысшыларға ауыл шаруашылығы жұмыскерлері, сондай-ақ құрылыс жобалары үшін әртүрлі шеберлер кірді. Құлдар көбінесе әскери науқандардан немесе алыс ауылдардан алынған тұтқындар болды. Ақша айналымы болған жоқ және тауар айналымы негізінен ауыл шаруашылығы өнімдеріне, әсіресе күрішке негізделді, аймақтық сауда экономиканың маңызсыз бөлігі болды.
Камбоджаның Анкордан кейінгі кезеңі (14311863)
"Камбоджаның Ангкордан кейінгі кезеңі" термині, сондай-ақ "Орталық кезең" 15 ғасырдың басынан 1863 жылға дейінгі тарихи дәуірді білдіреді, ол Францияның Камбоджа үстемдігінің басталуымен аяқталады. 15- және 16-ғасырларға қатысты сенімді дереккөздер өте сирек. Кхмер империясының құлдырауына байланысты нақты оқиғаларды көрсететін нақты түсінік әлі дайындалған жоқ. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі діни, династиялық, әкімшілік және әскери сипаттағы бірнеше ерекше және біртіндеп болатын өзгерістер, экологиялық мәселелер мен экологиялық тепе-теңдіктің Индокитайдағы билік алмасуымен бірге жүргенін және интерпретация жасау үшін оларды ескеру қажет деп санайды. Соңғы жылдары климаттың өзгеруі, адам мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуі және экологиялық салдарларын зерттеуге ерекше назар аударылуда. Ғибадатханалардағы жазбалар 14 ғасырдың үшінші онжылдығында аяқталады және 16 ғасырдың ортасына дейін қайта жаңғырылмайды. Патшалық хронологияны жазу король Джаяварман IX Парамешварамен (немесе Джаяварма Парамешварамен) тоқтатылады – 200 жылдан астам уақыт бойы тіпті бір корольдің аты туралы да замандас жазбалары жоқ. VII Джаяварманның билігінен кейін монументалды ғибадатханалар салу тоқтады. Автор Майкл Виккерридің сөзіне сәйкес, Камбоджаның 15 ғасырына қатысты сыртқы дереккөздер – қытайлық Минг Шилу жылнамалары және Аюттаяның ең алғашқы Корольдік хроникасы ғана бар. 16 ғасырда өмір сүрген қытай ғалымы Ван Шичжэнь (王世貞) былай деп атап өткен: "Ресми тарихшылар шексіздікке бой ұсынады және шындықты жасыруда шебер, бірақ олар жазған естеліктер мен ережелер, сондай-ақ олар көшірген құжаттарды жоққа шығаруға болмайды". 15 ғасырдың негізгі нүктесі – 1431 жыл шамасында астана Ясодарапура (Анкор Том) қаласына жасалған Сиамның белгісіз сипаттағы әрекеті. Тарихшылар бұл оқиғаны Камбоджаның саяси орталығының Пномпень, Лонгвек және кейін Одун аймағына оңтүстікке қарай жылжуымен байланыстырады, осы арқылы еуропалық саяхатшылармен және орысшылармен алғашқы байланыс орнатылды. Сиамдықтармен соғыстар аумақтардың жоғалуына және 1594 жылы астана Лонгвектің басып алынуына әкелді. 1618 жылы Шығыс Үндістан компаниясының Ричард Кокс Кочин, Қытай және Камбоджамен сауда жасады, бірақ Камбоджа саудасы Лондон директоры тарапынан бекітілмеді және 1651 жылы қайта жаңғыртылғанға дейін қысқа ғана уақытқа созылды. Вьетнамдықтар 17 ғасырда "Оңтүстікке қарай жорықтап" Меконг дельтасындағы Прей Нокор/Сайгонға жетті. Бұл оқиға Камбоджаның теңізге қолжетімділігін және тәуелсіз теңіз саудасын жоғалту процесін бастады. 17- және 18-ғасырларда Сиам мен Вьетнамның үстемдігі күшейді, нәтижесінде кхмер патшалық билігі вассалдық деңгейге төмендеді. 19 ғасырдың басында Вьетнам мен Сиамдағы династиялар нығайғаннан кейін Камбоджа ұлттық егемендігін жоғалтып, бірлескен үстемдікке түсті. Британдық агент Джон Кроуфурд: "Бұл ежелгі патшалықтың королі кез келген еуропалық мемлекеттің қорғауына түсуге дайын" деді. Камбоджаны Вьетнам мен Сиамның құрамына енгізуден сақтау үшін камбоджалықтар бұрынғы Сиам-Бурма соғыстарына жалдамалы әскер ретінде қатысқан Лузондардан (Филиппиннен) көмек сұрады. Елшілік Лузонға келген кезде билеушілер испандықтар болды, сондықтан олар сол кездегі христиандық корольді Сата II-ні Камбоджа монархы ретінде қалпына келтіру үшін Мексикадан әкелінген латындық америкалық әскерлерімен бірге көмек сұрады, бұл тай/сиамдық шабуылдан кейін болды. Алайда бұл тек уақытша болды. Дегенмен, болашақ король Анг Дуонг испандықтармен одақтас француздердің де көмегін алды (өйткені Испанияда француз корольдік әулеті Бурбондар билік етті). Камбоджа королі Камбоджа монархиясының өмір сүруін қалпына келтіру үшін француз колониясының қорғаныс ұсыныстарын қабылдады, ол король Нородом Промбарирактың 1863 жылғы 11 тамызда француз протекторатын ресми түрде мойындауымен күшке енді.
Француз отарлау кезеңінде (18631953)
1963 жылдың тамызында король Нородом француздармен келісімге қол қойып, корольдікті Францияның қорғауына алды. 1904 жылы Нородом қайтыс болды, ал оның екі ізбасары – Сисоват пен Монивонг француздарға елді басқаруға рұқсат берді. Бірақ 1940 жылы Франция Таиландпен шағын шекара соғысында жеңіліске ұшырап, Баттамбанг және Ангкор провинцияларын беруге мәжбүр болды (анғордың ежелгі орны сақталды). 1941 жылдың сәуір айында король Монивонг қайтыс болды. Жаңа үкімет француз отаршылдық әкімшілігі күштете бастаған кхмер тілінің латын әрпімен жазылуын тоқтатып, кхмер жазуын ресми түрде қайта орнатты. Бұл қадам халыққа ұнады және ұзаққа созылды, себебі содан бері Камбоджаның ешбір үкіметі кхмер тілін қайтадан латын әрпімен жазуға тырыспады. Одақтас әскерлер Камбоджаға кіргеннен кейін, елдегі жапон әскерлері қарусызданып, өз елдеріне қайтарылды. Француздар сол жылдың қазан айында Пномпеньде отаршылдық әкімшілікті қайта орната алды. Сиануктың "тәуелсіздік үшін патшалық жорығы" француз тарапынан оның егемендік беру туралы талаптарына көнуге мәжбүр етті. 1953 жылдың қазан айында жартылай келісімге қол жеткізілді. Сианук тәуелсіздікке қол жеткізілгенін жариялап, Пномпеньге жеңіспен оралды. 1954 жылғы Индокитай жөніндегі Женева конференциясының нәтижесінде Камбоджа Вьетминь әскерлерін өз аумағынан шығарып алып, сыртқы күштердің егемендігіне кез келген араласуына тойтарыс бере алды. 1950-1960 жылдардағы Камбоджаның сыртқы саясатының басты ұстанымы бейтараптық болды. 1960 жылдардың ортасына қарай Камбоджаның шығыс провинцияларының бір бөлігі Солтүстік Вьетнам армиясы мен Ұлттық азаттық фронтының (Солтүстік Вьетнам армиясы/Ұлттық азаттық фронты) күштерінің базасы ретінде пайдаланылды, олар Оңтүстік Вьетнамға қарсы күресті. Сиануквиль порты оларды жабдықтау үшін қолданылды. Солтүстік Вьетнам армиясы/Ұлттық азаттық фронтының белсенділігі күшейген сайын, АҚШ пен Оңтүстік Вьетнам алаңдады. 1969 жылы АҚШ Солтүстік Вьетнам армиясы/Ұлттық азаттық фронтының нысандарына бағытталған 14 айлық бомбалау науқанын бастады, бұл елдегі жағдайды тұрақсыздандырды. Бомбалау науқаны Камбоджа шекарасының ішінде 32 шақырымға (20 миль) дейін, ал бастапқыда 16 шақырымға (10 миль) дейін жүргізілді, бұл жерлерде Солтүстік Вьетнам армиясы жергілікті тұрғындарды қоныстандырудан шығарған еді. Принц Сианук коммунистік Солтүстік Вьетнам мен Оңтүстік Вьетнам арасындағы қақтығыс Камбоджаға таралуы мүмкін деген қорқынышпен, АҚШ-тың Вьетнам-Камбоджа шекарасы мен Камбоджа аумағында бомбалау науқанына қарсы шықты. Алайда Питер Родман былай деді: "Принц Сианук бізге өз еліндегі Солтүстік Вьетнам базалары туралы қатты шағымданып, оларға шабуыл жасауға шақырды". 1967 жылдың желтоқсан айында Вашингтон Пост газетінің тілшісі Стэнли Карноуға Сианук АҚШ Вьетнамдағы коммунистік бекіністерді бомбалауды қаласа, егер камбоджалықтар қаза болмаса, қарсылық білдірмейтінін айтты. Сол хабар 1968 жылдың қаңтарында АҚШ президенті Джонсонның өкілі Честер Боулзге де жеткізілді. Сондықтан АҚШ-тың Сианукты құлатуға ешқандай себебі болмады. Алайда, принц Сианук Камбоджаның Солтүстік Вьетнам мен Оңтүстік Вьетнам арасындағы қақтығыстан шетте қалуын қалаған және АҚШ үкіметі мен оның одақтастарына (Оңтүстік Вьетнам үкіметі) қатысты сыншыл болған. Кхмер рухының күшеюіне байланысты ішкі күреске тап болған принц Сианук Камбоджаның қақтығысқа араласуын қаламады. Сианук АҚШ пен оның одақтастарына (Оңтүстік Вьетнам) соғысты Камбоджа шекарасынан алыс ұстауды талап етті. Сианук АҚШ-қа Камбоджаның әуе кеңістігі мен әуежайларын әскери мақсаттар үшін пайдалануға рұқсат бермеді. Бұл АҚШ-ты қатты ашуландырды және олардың принц Сианук туралы пікірін Солтүстік Вьетнамға жақындығы мен АҚШ үшін тікен сияқты қарауға себеп болды. Алайда, құпия ашылған құжаттар 1970 жылдың наурыз айына дейін Никсон әкімшілігі Сианукпен "достық қарым-қатынас" орнатуға үміттене бергенін көрсетеді. 1960 жылдар бойы Камбоджаның ішкі саясаты поляризацияланды. Үкіметке қарсылық орта тап пен солшылдардың арасында өсті, соның ішінде Парижде білім алған лидерлер – Сон Сен, Иенг Сари және Салот Сар (кейін Пол Пот ретінде танылды), олар Кампучия Коммунистік партиясының (ККП) құпия ұйымы аясында бүлік шығарды. Сианук осы бүлікшілерді "Кызыл кхмерлер" деп атады. Бірақ 1966 жылғы ұлттық ассамблея сайлауы оңшылдарға айтарлықтай қолдау көрсетті, және генерал Лон Ноль 1967 жылға дейін жалғанған жаңа үкімет құрды. 1968 және 1969 жылдары бүлік күшейді. Алайда, Сиануктың басқару стиліне және АҚШ-тан алыстауына наразы болған үкімет және әскер мүшелерінің оны құлатуға ынтасы болды.
Кхмер Республикасы мен соғыс (1970-1975 жж.)
1970 жылы Пекинге сапармен келген Сианук 1970 жылғы 18 наурызда таңертең премьер-министр генерал Лон Нол мен ханзада Сисоват Сирик Матак бастаған әскери төңкеріспен құлатылды. Алайда, 1970 жылғы 12 наурызда ЦРУ басшысы Вашингтонға Лон Нолдың туысы Сирик Матактан алынған хабарламаларға сүйене отырып, «Камбоджа армиясы төңкеріске дайын» деген хабарлама жіберді. Әскери төңкерістен кейін Лон Нол билікті өз қолына алып, Камбоджаны дереу Америка Құрама Штаттарымен одақтастырды. Пол Поттың қарсыласы Сон Нгок Тхань жаңа үкіметке қолдауын білдірді. 9 қазанда Камбоджа монархиясы жойылды және ел Хмер Республикасы болып қайта аталды. Жаңа үкімет вьетнамдық коммунистердің Камбоджадан кетуін талап етті. Ханой жаңа республиканың Солтүстік Вьетнам армиясының әскерін шығару туралы өтінішін қабылдамады. Жауап ретінде Америка Құрама Штаттары жаңа үкіметтің қарулы күштеріне материалдық көмек көрсетуге кірісті, олар Кхмерлік Коммунистік Партиясының (ККП) көтерілісшілерімен және Солтүстік Вьетнам армиясымен күресіп жатқан болатын. Солтүстік Вьетнам мен Вьетконг күштері өздерінің тығырларын және Солтүстік Вьетнамнан келетін жабдықтау жолдарын сақтап қалуға тырысып, жаңа үкіметке дереу қарулы шабуылдар жасады. Солтүстік Вьетнамдықтар Камбоджаның шығыс бөлігінің үлкен бөлігін басып алды, Пномпеньге дейін 24 шақырым (15 миль) жетті. Солтүстік Вьетнам жаулап алынған аумақтарды Қызыл Кхмерлерге берді. Король өзінің жақтастарына осы үкіметті құлатуға көмектесуге шақырды, бұл азамат соғысының басталуын жеделдетті. 1970 жылдың сәуір айында АҚШ президенті Ричард Никсон американдық қоғамға АҚШ және Оңтүстік Вьетнамның жер күштері Камбоджадағы Солтүстік Вьетнам армиясының базалық аймақтарын жою мақсатымен науқанға кіргенін мәлімдеді (Камбоджаға жасалған шабуылды қараңыз). Осыған дейін АҚШ бір жылдан астам уақыттан бері Камбоджадағы вьетнамдықтардың позицияларын бомбалап келген еді. АҚШ және Оңтүстік Вьетнам күштері айтарлықтай мөлшерде жабдықтарды тартып алған немесе жойғанмен, Солтүстік Вьетнам армиясын тоқтату мүмкін болмады. Хмер Республикасының басшылығы үш негізгі тұлға арасындағы келіспеушіліктерге тап болды: Лон Нол, Сиануктың туысы Сирик Матак және Ұлттық Ассамблеяның төрағасы Ин Там. Лон Нол билікте қалуының себебі, ешкім оның орнына келуге дайын болмады. 1972 жылы конституция қабылданды, парламент сайланды және Лон Нол президент болды. Алайда, 30 мыңдық армияны 200 мыңнан астам саяқаттық күшке айналдыру мәселелері мен жемқорлықтың таралуы азаматтық басқаруды және армияны әлсіретті. Камбоджадағы Қызыл Кхмерлердің көтерілісі Солтүстік Вьетнамнан келген қару-жарақ пен әскери қолдаудың көмегімен өсе берді. Пол Пот және Йенг Сари вьетнамдықтардың оқытқан коммунистеріне үстемдіктерін орнатты, олардың көпшілігі тазартылды. Сонымен қатар, Қызыл Кхмерлер (ККП) күштері күштірек болды және өздерінің вьетнамдық демеушілерінен тәуелсіз болды. 1973 жылға қарай ККП Солтүстік Вьетнам армиясының аз немесе мүлдем қолдауысыз үкіметтік күштерге қарсы шайқастар жүргізді және Камбоджа аумағының 60% және оның халқының 25% -ын бақылады. Үкімет көтерілісшілермен келіссөздерге қатысуға үш рет сәтсіз әрекет жасады, бірақ 1974 жылға қарай ККП дивизиялар ретінде ашық түрде жұмыс істеді, ал Солтүстік Вьетнам армиясының жауынгерлік күштерінің бір бөлігі Оңтүстік Вьетнамға көшіп кетті. Лон Нолдың бақылауы қалалар мен негізгі көлік жолдарының маңындағы шағын анклавтармен шектелді. Пномпень мен басқа қалаларда соғыстан қашқан екі миллионнан астам адам тұрды. 1975 жылғы Жаңа жыл күні коммунистік әскерлер 117 күндік соғыстағы ең ауыр шайқаста Хмер Республикасының құлауына себеп болған шабуылға шықты. Пномпеньдің айналасындағы бір мезгілдегі шабуылдар республикалық күштерді ұстап тұрды, ал басқа ККП бөлімшелері маңызды Төменгі Меконгты қайта жабдықтау жолын бақылайтын оттық базаларды басып алды. АҚШ қаржылаған оқ-дәрі мен күрішті әуемен тасымалдау тоқтатылды, себебі Конгресс Камбоджаға қосымша көмек көрсетуден бас тартты. Пномпендегі Лон Нол үкіметі 1975 жылғы 17 сәуірде АҚШ миссиясы Камбоджаны эвакуациялағаннан кейін бес күн өткен соң капитуляциялады.
Қызыл кхмерлердің көтерілуіне шетелдік қатысу
Камбоджаға АҚШ-тың ауқымды бомбалауы мен Қызыл Кхмерлердің өсуі арасындағы байланыс, жалдамалы әскерлерді жинау және халықтық қолдау тұрғысынан тарихшылардың қызығушылығын тудырды. Майкл Игнатиев, Адам Джонс және Грег Грандин сияқты кейбір тарихшылар АҚШ-тың араласуын және бомбалау науқанын (1965–1973 жылдар аралығында) камбоджалық шаруалар арасында Қызыл Кхмерлерге қолдаудың күшеюіне ықпал еткен маңызды фактор ретінде атап көрсетті. Бен Киернанның сөзіне сәйкес, "Қызыл Кхмерлер" "АҚШ-тың Камбоджаның экономикалық және әскери тұрақсыздығы болмағанда билікке ие бола алмас еді. Олар бомбалаудың салдарынан туған қирауды және бейбіт азаматтардың қырғынын жалдау науқаны үшін пропаганда ретінде пайдаланды, сондай-ақ қатыгез, радикалды саясатын және орташа коммунистер мен Сианукшілдерді тазалауын ақтау үшін қолданды". Пол Поттың өмірбаяуын жазған Дэвид П. Чандлер бомбалаудың "американдықтар күткен нәтижені берді – Пномпеньдің коммунистік қоршауын бұзды", бірақ сонымен қатар ауылдық қоғамның құлдырауын жеделдетті және әлеуметтік поляризацияны күшейтті деп жазады. Питер Родман мен Майкл Линд АҚШ-тың араласуы 1970 және 1973 жылдары Лон Ноль режимін құлдыраудан сақтап қалғанын мәлімдеді. Крейг Этчесон АҚШ-тың араласуы Қызыл Кхмерлерге жалдамалы әскерлерді тартуды арттырғанын мойындады, бірақ бұл Қызыл Кхмерлердің жеңісіне тікелей себеп болды дегенмен келіспеді. Уильям Шоукросс АҚШ-тың бомбалауы мен жердегі шабуылдары Камбоджаны Сианук жылдар бойы болдырмауға тырысқан хаосқа ұшыратқанын жазды. 1973 жылға қарай Вьетнамның Қызыл Кхмерлерге қолдауы көбінесе тоқтатылды. Қытай азаматтық соғыс кезінде де, содан кейін де "Қызыл Кхмерлерді қаруландырып, оқытты". Қытай, АҚШ және Батыс елдерінің қолдауының нәтижесінде Қызыл Кхмерлер Демократиялық Кампучияның Коалициялық үкіметінде (КДКК) үстемдік құрды және 1993 жылға дейін, Суық соғыс аяқталғаннан кейін де Камбоджаның БҰҰ-дағы өкілдігін сақтап қалды.
Демократиялық Кампучия (Кызыл кхмерлер дәуірі) (197579)
Жеңіске жеткеннен кейін бірден ККП барлық қалалар мен кенттерді эвакуациялауға бұйрық берді, қала тұрғындарының барлығын ауылға шаруа ретінде жұмыс істеуге жіберді, себебі ККП қоғамды Пол Поттың жобалаған үлгісіне қайта құруға тырысты. Жаңа үкімет Камбоджа қоғамын толығымен өзгертуді көздеді. Ескі қоғамның қалдықтары жойылды, дін қудаланды. Ауыл шаруашылығы коллективтендірілді, ал индустриялық базаның қалған бөлігі тастап кетілді немесе мемлекеттік бақылауға алынды. Камбоджада валюта да, банк жүйесі де болған жоқ. ККП-ның басшылығында Парижді бітірген Пол Пот, Иенг Сари, Нуон Чья және Сон Сен болды. 1976 жылғы қаңтарда жаңа конституция Демократиялық Кампучияны Коммунистік Халық Республикасы ретінде жариялады, ал наурыз айында Кампучия халқының өкілдерінің 250 мүшеден тұратын Ассамблеясы (PRA) мемлекеттік президиумның ұжымдық басшылығын таңдау үшін сайланды, оның төрағасы мемлекет басшысы болды. Принц Сианук 2 сәуірде мемлекет басшысы лауазымынан кетті. Тазарту шаралары Пол Поттың әскерлері бір айдың ішінде орталық, солтүстік және солтүстік-батыс аймандардағы атқылау орындарына депортациялағаннан кейін кемінде 100 000-нан 250 000-ға дейін шығыс камбоджалықтарды өлтіргендіктен, жылдам және тиімді жүргізілді, бұл Пол Пот режимі кезіндегі ең қанды жаппай қырғынға айналды. Қызыл кхмерлер діни мекемелерді де аямады, шын мәнінде дін соншалықты қатал қудаланды, Камбоджаның тарихи сәулетінің басым бөлігі, Камбоджаның буддалық храмдарының 95%-ы толығымен қиратылды. Бен Кирнанның бағалауынша, 1.671 миллионнан 1.871 миллионға дейін камбоджалықтар қызыл кхмерлер саясатының салдарынан немесе Камбоджаның 1975 жылғы халқының 21%-дан 24%-ға дейін қаза тапты. Француз демографы Марек Сливинскинің зерттеуі бойынша, 1975 жылы Камбоджа халқының 7,8 миллионынан кемінде 2 миллион адам табиғи емес өлімге ұшырады; қызыл кхмерлер кезінде Камбоджалық ерлердің 33,5%-ы, ал әйелдердің 15,7%-ы қайтыс болды. 2001 жылғы академиялық дереккөзге сәйкес, қызыл кхмерлер кезіндегі артық өлімдердің ең көп қабылданған бағалары 1,5 миллионнан 2 миллионға дейін, бірақ 1 миллионнан 3 миллионға дейін бағаланған; қызыл кхмерлердің жазалауларынан болған өлімдердің дәстүрлі түрде қабылданған бағалары 500 000-нан 1 миллионға дейін, "осы кезеңдегі артық өлімнің үштен бірінен жартысына дейін". Камбоджаның құжаттамалық орталығының (DC Cam) Крейг Этчесонның айтуынша, бұл көрсеткіш бұрынғы және кеңінен қабылданған қызыл кхмерлер өлтіргендердің санынан әлдеқайда жоғары болғанымен, бір миллионнан астам адамның өлтірілгені туралы осындай бағалау "жаппай қабірлердің сипаты мен DC Cam әдістерін ескере отырып, ықтимал, денелердің төменгі санын анықтауға мүмкіндік береді". Камбоджалықтардың үйден-үйге жүргізілген сауалнамасына негізделгеніне қарамастан, қызыл кхмерлердің орнын басқан Кампучия Халық Республикасы (ҚХР) режимі жариялаған 3,3 миллион өлім туралы бағалауды, әдетте, асыра сілтеу деп санайды; басқа әдістемелік қателіктермен қатар, ҚХР билігі жартылай қазбаланған жаппай қабірлерден табылған құрбандардың шамамен есептелген санын алғашқы зерттеу нәтижелеріне қосты, яғни кейбір құрбандар екі рет есепке алынған болуы мүмкін.
Вьетнамдық оккупация және ҚХР (1979-1993)
1979 жылғы 10 қаңтарда Вьетнам әскері мен КУФНС (Кампучиан Ұлттық құтқару үшін Біріккен майданы) Камбоджаға басып кіріп, Қызыл кхмерлерді құлатты, жаңа Кампучиан Халық Республикасы (ҚХР) құрылды. Пол Поттың Қызыл кхмерлері Тайланд шекарасына жақын орманға шапқанша кері шегінді. Қызыл кхмерлер мен ҚХР арасындағы қымбатқа түсетін күрес үлкен державалар – Қытай, АҚШ және КСРО-ның мүддесіне ойнады. Кхмер халықтық революциялық партиясының билігіне орай, үш ірі қарсылық топтарынан партизандық қозғалыс пайда болды: FUNCINPEC (Камбоджаның тәуелсіз, бейтарап, тыныш және ынтымақтас болуы үшін Ұлттық Біріккен майдан), KPLNF (Кхмер халықтық ұлттық азаттық фронты) және PDK (Демократиялық Кампучия партиясы, Хьеу Самфанның номиналды президентігімен Қызыл кхмерлер). "Барлығы Камбоджаның болашағы мен мақсатына қатысты әртүрлі көзқарастарға ие болды". Азамат соғысы салдарынан 600 000 камбоджалық тайланд шекарасындағы босқындар лагерьлеріне қашып кетті, ал елдің ішінде ондаған мың адам қаза болды. 1989 жылы Камбоджа мемлекеті басшылығымен Парижде бейбітшілік жолындағы әрекеттер басталды, екі жыл өткен соң, 1991 жылғы қазан айында толыққанды бейбіт келісімге қол жеткізілді. Біріккен Ұлттар Ұйымына атысты тоқтатуды қамтамасыз ету, босқындар мәселесімен айналысу және қарусыздандыру жөнінде мандат берілді, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Камбоджадағы ауысу билігі (UNTAC) деп аталды.
Қазіргі Камбоджа (1993 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1991 жылғы 23 қазанда Париж конференциясы жан-жақты келісімге қол қою үшін қайта жиналды. Бұл келісімге сәйкес БҰҰ-ға атысты тоқтатуды қадағалау, Таиланд шекарасындағы жер аударылған кхмерлерді елге қайтару, фракциялық әскерлерді қарусыздану және демобилизациялау, елде еркін және әділ сайлау өткізуді дайындау жөніндегі толық өкілеттік берілді. Камбоджаның Жоғарғы Ұлттық Кеңесінің (ЖҰК) президенті ханзада Сианук және ЖҰК-нің басқа мүшелері 1991 жылдың қарашасында Камбоджада қоныс аудару процесін бастау үшін Пномпенге оралды. БҰҰ Камбоджаға арналған алдын ала миссиясы (ЮНАМИК) бір уақытта топтар арасындағы байланыс орнату және Таиландтан шамамен 370 000 камбоджалықтардың елге оралуын жеделдету үшін миналарды жою операцияларын бастау үшін орналастырылды. 1992 жылдың 16 наурызында Камбоджадағы БҰҰ-ның уақытша өкіметі (UNTAC) БҰҰ-ның қоныстану жоспарын іске асыруды бастау және 1992 жылдың 15 наурызында БҰҰ Бас хатшысының арнайы өкілі Ясуши Акашидің басшылығымен жұмыс істей бастады. UNTAC 22000 адамнан тұратын бейбітшілік сақтау күштеріне айналды, оның міндеті – құрылтай жиналысына еркін және әділ сайлау өткізуді қамтамасыз ету болды. 1993 жылдың мамыр айындағы сайлауға 4 миллионнан астам камбоджалық (сайлауға құқығы бар азаматтардың шамамен 90%-ы) қатысты. Сайлау алдындағы зорлық-зомбылық пен қорқыту кеңінен таралған, оны ЮНТАК-тың айтуынша, негізінен FUNCINPEC және BLDP партияларына қарсы SOC (Камбоджа мемлекеті – негізінен бұрынғы PDK кадрларынан құралған) қауіпсіздік күштері жасады. Қызыл кхмерлер немесе Демократиялық Кампучия партиясы (PDK), олардың күштері ешқашан қарусыздалған немесе демобилизацияланған жоқ, сайлау орындарына жергілікті тұрғындардың кіруіне кедергі келтірді. Ханзада Ранаридхтің (Нородом Сиануктың ұлы) роялистік Funcinpec партиясы 45,5% дауыспен ең көп дауыс жинады, одан кейін Хун Сеннің Камбоджа халық партиясы және буддалық Либералды-демократиялық партиясы. Содан кейін Funcinpec сайлауға қатысқан басқа партиялармен коалицияға кірді. Нәтижесінде Камбоджа халық партиясы мен FUNCINPEC арасындағы коалициялық үкімет құрылды, оның екі премьер-министрі – 1985 жылдан бері коммунистік үкімет премьер-министрі Хун Сен және Нородом Ранаридх. 120 мүшелік жиналыста өкілдік еткен партиялар жаңа конституцияны әзірлеуге және бекітуге кірісті, ол 1993 жылдың 24 қыркүйегінде жарияланды. Ол конституциялық монархия аясында көппартиялы либералды демократияны орнатты, бұрынғы принц Сианук патша болды. Принц Ранаридх пен Хун Сен Камбоджаның Корольдік үкіметінде бірінші және екінші премьер-министр болды. Конституцияда халықаралық деңгейде танылған адам құқықтары кеңінен қарастырылған. Хун Сен мен оның үкіметі көп дау-дамайға тап болды. Хун Сен – бұрынғы қызыл кхмерлердің қолбасшысы, ол бастапқыда вьетнамдықтармен тағайындалған, ал вьетнамдықтар елден кеткеннен кейін, қажет болған кезде зорлық-зомбылық пен қысым арқылы өзінің мықты адамдық позициясын сақтап қалды. 1997 жылы өзінің тең премьер-министрі, ханзада Нородом Ранариддхтың күшейіп келе жатқан билігінен қорқып, Хун төңкеріс жасады, армияны қолдап, Ранаридх пен оның жақтастарын тазалады. Ранаридх биліктен шығарылып, Парижге қашып кетті, ал Хун Сеннің басқа қарсыластары тұтқындалып, азапқа ұшырады, кейбіреулері жазасыз қаза тапты. 2004 жылдың 4 қазанында Камбоджаның Ұлттық Ассамблеясы Біріккен Ұлттар Ұйымымен Қызыл кхмерлер жасаған зұлымдықтарға жауапты жоғары лауазымды басшыларды соттауға арналған сот құру туралы келісімді ратификациялады. Халықаралық донор елдер үш жылдық сот бюджетіне 43 миллион АҚШ долларын, ал Камбоджа 13,3 миллион АҚШ долларын тартуға уәде берді. 2008 жылдан бері трибунал бірнеше қызыл кхмер басшыларын соттады. Камбоджа әлі күнге дейін сансыз жер миналарымен зардап шекті, оны ондаған жылдар бойы соғыс пен төңкеріс кезінде барлық соғысушы тараптар кездейсоқ отырғызған. Камбоджаның Ұлттық құтқару партиясы 2018 жылғы Камбоджаның жалпы сайлауы алдында таратылды, ал биліктегі Камбоджа халық партиясы бұқаралық ақпарат құралдарына қатаң шектеулер енгізді. CPP Ұлттық Ассамблеядағы барлық орынды үлкен оппозициясыз жеңіп, елдегі бір партиялық билікті нақты түрде нығайтты. Камбоджаның ұзақ уақыт бойы билік басында болған премьер-министрі Хун Сен әлемдегі ең ұзақ уақыт билік басында тұрған көшбасшылардың бірі. Ол қарсыластары мен сыншыларына қарсы іс-қимыл жасады деп айыпталады. Оның Камбоджа халық партиясы 1979 жылдан бері билік басында. 2021 жылдың желтоқсан айында премьер-министр Хун Сен 2023 жылы өтетін сайлаудан кейін өзінің ұлы Хун Манеттің өзінің орнына келуін қолдады. 2023 жылдың шілде айындағы сайлауда биліктегі Камбоджа халық партиясы (CPP) бұрынғы сайлаудағы қарсыласы Candlelight Party-дің қатысуын тоқтату арқылы, әділ болмаған сайлауда үлкен жеңіске жетті. 2023 жылдың 22 тамызында Хун Манет Камбоджаның жаңа премьер-министрі болып ант берді.