Кіріспе

Камбоджаның саяси жүйесі конституциялық монархия негізінде құрылған, онда король мемлекет басшысы, ал премьер-министр – үкімет басшысы болып табылады. Коммунизмнің күйреуі Вьетнам қарулы күштерінің елден кетуіне әкелген оқиғалар тізбегін бастады, олар Қызыл Кхмердің құлауынан бері елде орналасқан еді. Қазіргі күшінде жүрген 1993 жылғы Конституция 1991 жылғы Париж бейбіт келісімінің нәтижесінде қабылданды, одан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Камбоджадағы өтпелі әкімдігі басшылығымен сайлаулар ұйымдастырылды. Конституция Камбоджаны «тәуелсіз, егемен, бейбіт, тұрақты бейтарап және бейтараптық саясат ұстанатын мемлекет» деп жариялайды. Конституцияда сондай-ақ либералды, көппартиялық демократия жарияланады, онда билік атқарушы, сот және заң шығару органдарына беріледі. Алайда, 1984 жылдан 2023 жылға дейін билікте болған премьер-министр Хун Сенге қарсы тиімді оппозиция жоқ. Оның Камбоджа халық партиясы 2018 жылы CNRP және KNLF оппозициялық партияларына тыйым салынғаннан кейін Ұлттық Ассамблеядағы барлық 125 орынды жеңіп алды. CNRP таратылғаннан кейін KNLF Даниядағы негізгі оппозиция күшіне айналды. 2022 жылғы жергілікті сайлауда және 2023 жылғы жалпы сайлауда халықаралық бақылаушылар болған жоқ. Үкімет автократиялық деп есептеледі. Атқарушы билікті монархтың атынан және келісімімен Корольдік үкімет жүзеге асырады. Үкіметті премьер-министр басқаратын Министрлер кеңесі құрайды. Премьер-министрге оның функцияларын орындауда кеңес мүшелері – вице-премьерлер, аға министрлер және басқа министрлер көмектеседі. Заң шығару билігі екі палаталы заң шығару органына тиесілі, ол заң жобаларын бекіту құқығы бар Ұлттық Ассамблеядан және оларды қарау құқығы бар Сенаттан тұрады. Екі палатада да заң жобалары қабылданғаннан кейін, олар монархқа қол қою және жариялау үшін ұсынылады. Сот жүйесі азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаумен және дауларды бейтарап түрде шешумен айналысады. Жоғарғы Сот – елдегі ең жоғары сот, ол төменгі соттардан заң мәселелері бойынша шағымдарды қабылдайды. Конституция мен заңдарды түсіндіру және заң шығарушы орган мүшелерін сайлауға байланысты дауларды шешу үшін Конституциялық Кеңес құрылды. Камбоджа халық партиясы 1997 жылы Пномпеньде болған төңкерілгеннен бері саяси аренада үстемдік танытып келеді. Басқа да маңызды саяси партияларға роялистік FUNCINPEC және 2017 жылы Жоғарғы Сот таратып жіберген Камбоджа Ұлттық құтқару партиясы жатады. Салыстырмалы саясаттанушылар Стивен Левицкий мен Лукан Уэй Камбоджаны «бәсекеге қабілетті авторитарлық режим» деп сипаттайды, бұл демократия мен авторитаризмнің ерекше белгілері бар гибридтік режим. 2023 жылдың шілде айында өткен сайлауда, Камбоджаның ең ірі оппозициялық партиясы – Шамшы жарысы партиясының қатысуына рұқсат берілмегеннен кейін, биліктегі Камбоджа халық партиясы (ХХП) үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. 2023 жылдың 22 тамызында Хун Сеннің ұлы Хун Манет Камбоджаның жаңа премьер-министрі болып ант берді.

Құқықтық база

Камбоджа – конституциялық монархия, унитарлық құрылыммен және парламенттік басқару нысанымен. 1993 жылғы қыркүйекте Камбоджадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Уақытша Әкімшілігінің (UNTAC) қолдауымен өткізілген 1993 жылғы жалпы сайлау нәтижесінде құрылған Конституциялық Ассамблея конституцияны қабылдады. Ассамблея Париж бейбіт келісімдерінде бекітілген негізгі принциптер мен шараларды конституция мәтініне енгізді. Басқару хартасына енгізілген осы ережелер конституцияны елдің жоғарғы заңы ретінде бекітеді; Камбоджаның егеменді, тәуелсіз және бейтарап мемлекет мәртебесін жариялайды; әділ және мерзімді сайлаулармен либералды, көп партиялық демократияны орнықтырады; адам құқықтарын құрметтеуге кепілдік береді; және тәуелсіз сот жүйесін қамтамасыз етеді. Демократиялық Кампучия режимінің қатыгездігі, әсіресе, бұрынғы саясат пен тәжірибеге қайта оралудың алдын алу мақсатында адам құқықтарына қатысты ережелерді енгізуді қажет етті. Бұл критерийлер 1982 жылы Намибия конституциясын әзірлеу процесінен алынған. Конституция адам құқықтары мәселесінде халықаралық құқықтың мәртебесін одан әрі бекітеді, Камбоджаны БҰҰ қабылдаған адам құқықтары туралы шарттардың ережелерін "құрметтеуге" міндеттейді. 1993 жылғы конституция 1994, 1999, 2001, 2005, 2006, 2008, 2014 және 2018 жылдары сегіз рет өзгертілді.

Биліктердің бөлінуі

Биліктердің бөлінуі туралы қағиданы мойындау үшін, билік мемлекеттің үш тармағына: заң шығарушы, атқарушы және сот жүйесіне беріледі. Саяси егемендік Камбоджа халқына тиесілі, олар өз билігін мемлекеттің үш құрылымы арқылы іске асырады. Атқарушы билікті жүзеге асыратын Корольдік үкімет тікелей Ұлттық ассамблеяға жауапты. Сот жүйесі – тәуелсіз билік болып табылады және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаумен міндетті. Буддизм мемлекеттік дін деп жарияланды.

Құқықтық жүйеге әсер ету

Камбоджаның құқықтық жүйесі азаматтық құқыққа негіделген және француз құқықтық мұрасының күшті ықпалына ұшырады, бұл отаршылдық үстемдіктің салдарынан болды. 1981 жылдан 1989 жылға дейін елде совет-вьетнамдық жүйе басым болды, ал Шри-Ланка заңгері Базил Фернандо оның элементтері қазіргі жүйеде де кездеседі деп санайды. Буддистік сенімдерге негізделген әдет-ғұрыптық құқық пен Ангкор кезеңінен келген жазба емес құқықтың да маңызы зор.

Нарықтық экономика

Конституцияда "нарық экономикасы жүйесіне" қатысты міндеттеме бар, бұл оған ілеспе жоғарыдағы ережелермен бірге мемлекеттің бұрынғы рөліндегі түбегейлі өзгерістерді күйзетеді. Жеке меншіктің қауіпсіздігі және нарық экономикасының жұмыс істеуі үшін қажетті жағдайлар болып табылатын еркін сату және айырбастау құқығы қамтамасыз етілген. Мемлекеттің иеліктен айыру өкілеттігі тек қоғамдық мүддеге қызмет ету мақсатында ғана шектеледі және "әділ және лайықты" өтемақы алдын ала төленген жағдайда ғана жүзеге асырылады. "Камбоджа өзіне-өзі көмектеседі" деген ұранмен жұмыс істейтін Корольдік үкіметтің алғашқы қадамдарының бірі Камбоджаның экономикалық жаңғыруын және оның аймақтық және жаһандық экономикаға интеграциялануын қамтамасыз ету бағдарламаларын іске асыру болды. 1994 жылдың 10 наурызында Корольдік үкімет орталық жоспарлы экономикадан нарыққа бағытталған экономикаға "қайта қайтарылмайтын" және "өзгеріссіз" көшуді жариялады. 1993 жылдың 24 қыркүйегінен 2004 жылдың 7 қазанына дейін Нородом Сианук король болып тақ отырды, оның алдында 1941 жылдан бері түрлі лауазымдарда (король лауазымын қоса) қызмет еткен. Конституцияға сәйкес корольдің саяси билігі жоқ, бірақ Нородом Сианук елде беделді болғандықтан, оның сөзі үкіметке үлкен әсер етті. Король үкіметіндегі қайшылықтарға жиі наразы болып, саяси фракциялар келіспесе, бірнеше рет тақтан бас тартуы мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл үкіметке дауларды шешу үшін қысым жасады. Корольдің осы ықпалы үкіметтегі келіспеушіліктерді таратуға көмектесу үшін жиі қолданылды. 2004 жылы король Нородом Сианук тақтан бас тарғаннан кейін оның орнын ұлы Нородом Сихамони басты. Зейнеткер король өмірін Камбоджаға арнағаны үшін елде үлкен құрметке ие болды, ал қазіргі король өмірінің көп бөлігін Францияда өткізді. Сондықтан жаңа корольдің көзқарастары әкесінің көзқарастарымен бірдей деңгейде құрметке ие бола ма, әлі белгісіз. Кхмер тілінде "король" деген мағынаны білдіретін көптеген сөздер болғанымен, кхмер тілінде ресми түрде қолданылатын сөз (Камбоджаның 1993 жылғы Конституциясында көрсетілгендей) – preăhmôhaksăt (кхмер әдеби жазуында: ព្រះមហាក្សត្រ), сөзбе-сөз: preăh ("керемет", пали тіліндегі vara сөзімен байланысты) môha (санскриттен, "үлкен" мағынасында, махараждағы "maha" сөзімен байланысты) ksăt ("жауынгер, билеуші", санскрит тіліндегі kṣatrá сөзімен байланысты). Король Нородом Сианук зейнеткерлікке шыққан 2004 жылдың қыркүйегінде Камбоджаның Ұлттық Ассамблеясы зейнеткер король үшін жаңа сөз ойлап тапты: preăhmôhavireăkksăt (кхмер әдеби жазуында: ព្រះមហាវីរក្សត្រ), мұнда vireăk санскрит тілінен шыққан vīra, яғни "батыл немесе көрнекті адам, батыр, басшы", латын тіліндегі vir, viris, ағылшын тіліндегі virile сөздерімен байланысты. Preăhmôhavireăkksăt ағылшын тілінде "Король Әке" деп аударылады, бірақ "әке" сөзі кхмер есімінде кездеспейді. Preăhmôhavireăkksăt ретінде Нородом Сианук бұрынғы preăhmôhaksăt ретінде ие болған көптеген құқықтарын сақтап, өте құрметті және тыңдалатын тұлға болды. Осылайша, Камбоджаны Сианук өмір сүрген кезеңде екі корольі бар ел деп сипаттауға болады: мемлекет басшысы болған preăhmôhaksăt Нородом Сихамони және мемлекет басшысы болмаған preăhmôhavireăkksăt Нородом Сианук. Сианук 2012 жылдың 15 қазанында өкпелік инфаркттан қайтыс болды.

Таққа мұрагерлік

Көптеген монархиялардан өзгеше, Камбоджа монархиясы міндетті түрде мұрагерлік болып табылмайды және король өзінің мұрагерін таңдауға құқығы жоқ. Оның орнына, жаңа корольді Ұлттық Ассамблеяның төрағасы, премьер-министр, Сенат төрағасы, Сенат төрағасының бірінші және екінші орынбасарлары, Моханикай және Таммают ордендерінің басшылары, сондай-ақ ассамблеяның бірінші және екінші вице-президенттерінен тұратын Тақ Орнының Патшалық Кеңесі таңдайды. Патшалық Кеңес корольдің қайтыс болуы немесе тақтан бас тартуынан кейін бір апта ішінде жиналады және патшалық қаны бар үміткерлердің ішінде жаңа корольді сайлайды. Камбоджаның жаңа корольді бейбіт түрде тағайындау қабілеті, Камбоджа үкіметінің 1970 жылдардағы елдің жағдайынан бері қатты тұрақтанғанын көрсетеді (Камбоджа тарихына қараңыз).

Заң шығарушы билік

Камбоджа үкіметінің заң шығарушы тармағы екі палаталы парламенттен құралған. Ұлттық Ассамблея (រដ្ឋសភា Rôdthsâphéa) 125 мүшеден тұрады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша бес жылдық мерзімге сайланады. Сенат (ព្រឹទ្ធសភា Prœ̆tthsâphéa) 61 мүшеден тұрады. Олардың екеуі король тағайындайды, екеуі үкіметтің төменгі палатасымен сайланады, ал қалған елу жетісі "функционалдық округтер" арқылы халықтың сайлауымен сайланады. Осы палатаның мүшелері алты жылдық мерзімге қызмет етеді. Парламенттің ресми міндеті – заң шығару және заңдар қабылдау. Парламент қабылдаған заң жобалары корольге жіберіледі, ол ұсынылған заң жобаларына корольдық бекітілуді береді. Король Ұлттық Ассамблея қабылдаған заң жобаларына вето құқығына ие емес, демек, корольдық бекітілуден бас тарта алмайды. Ұлттық Ассамблея премьер-министрді және оның үкіметін екі үшін еселік дауыспен сенімсіздік жариялап отставкаға жіберу өкілеттігіне де ие.

Сенат

Камбоджаның заң шығарушы органының жоғарғы палатасы Сенат деп аталады. Ол алпыс бір мүшеден тұрады. Олардың екеуін король тағайындайды, екеуін төменгі палата сайлайды, ал қалған елу жетісін провинциялық және жергілікті өкіметтерден сайлаушылар Франция Сенатына ұқсас халықтық сайлау арқылы сайлайды. Бұл палатаның мүшелері алты жылдық мерзімге қызмет етеді. 2006 жылға дейін Сенатқа соңғы сайлау 1999 жылы өткізілген. Жаңа сайлау 2004 жылы өтуі керек еді, бірақ ол бастапқыда кейінге шегерілді. 2006 жылдың 22 қаңтарында 11 352 сайлаушы дауыс беріп, кандидаттарды таңдады. Бұл сайлауды жергілікті мониторингтік үкіметтік емес ұйымдар демократиялық емес деп сынады. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, Камбоджа халық партиясы Сенатта қырық үш орынға ие, бұл айқын көпшілікті құрайды. Сенаттағы тағы екі ірі партия – Фунцинпек партиясы (он екі орын) және Сэм Рейнси партиясы (екі орын).

Ұлттық жиналыс

Заң шығарушы органның төменгі палатасы Ұлттық жиналыс деп аталады. Ол халықтың басымен сайланатын және бес жылдық мерзімге қызмет ететін 125 мүшеден тұрады. Ұлттық жиналысқа соңғы сайлау 2013 жылдың шілде айында өткізілген. Заң шығарушы органда сайлауға қатысу үшін кем дегенде он сегіз жасқа толу керек. Алайда, заң шығарушы органға сайлану үшін кем дегенде жиырма бес жасқа толу шарт. Ұлттық жиналысты әрбір сессия алдында мүшелер сайлайтын президент және екі вице-президент басқарады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Камбоджа халық партиясы Ұлттық жиналыстың барлық 125 орынын иеленеді.

Сот тармағы

Сот тармағы Камбоджа Конституциясында көрсетілгендей, үкіметтің қалған бөлігінен тәуелсіз. Сот тармағының ең жоғарғы органы – Жоғары сот кеңесі. Басқа да төменгі сатыдағы соттар бар. 1997 жылға дейін Камбоджада, Конституция талап етсе де, үкіметтің сот тармағы болмаған. 2003 жылы судья Ким Сатави Камбоджа үшін жаңа буын судьялар мен заң қызметкерлерін даярлау мақсатында алғашқы Корольдік судьялар мен прокурорлар мектебін құруға жауапты болды. Сот органдарының негізгі міндеттері – қылмыскерлерді қудалау, дауларды шешу және, ең бастысы, Камбоджа азаматтарының бостандықтары мен құқықтарын қорғау. Дегенмен, шындығында Камбоджаның сот жүйесі жоғары деңгейде сыбайлас жемқорлыққа ұшыраған және көбінесе атқарушы биліктің азаматтық қоғам мен оның көшбасшыларын үнсіздендіру құралы ретінде пайдаланылады. Қазіргі таңда Жоғарғы сот кеңесінде 17 судья бар.

Халықаралық рейтингтер

Ұйым Сауалнама Рейтинг Ашықтық Transparency International Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі (2021) 180-ден 157-ші 87.22% Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы Адам даму индексі (2021) 191-ден 146-шы 76.43% Дүниежүзілік алтын кеңесі Алтын қоры (2010) 110-нан 65-ші 60% Шекарасыз репортерлер Әлемдік баспасөз бостандығы индексі (2012) 179-дан 117-ші 65.3% The Heritage Foundation Экономикалық бостандық индексі (2012) 179-дан 102-ші 57% Дүниежүзілік экономикалық форум Жаһандық бәсекеге қабілеттілік есебі (2012) 142-ден 97-ші 68.3%

Облыстық және жергілікті мемлекеттік басқару

Орталық үкіметтен төмен 24 провинциялық және қалалық әкімшілік бар. (Ауылдық жерлерде бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлімдер провинциялар, ал қалалық жерлерде муниципалитеттер деп аталады.) Әкімшіліктер Ішкі істер министрлігінің құрамында болады және олардың мүшелерін орталық үкімет тағайындайды. Іс жүзінде, әртүрлі деңгейдегі билік арасындағы жауапкершілік бөлінісі нақты емес. Осы нақты еместік жемқорлыққа жағдай жасап, инвесторлар үшін шығындарды арттырды.