Кіріспе

Әлеуметтік жағдайды білдіретін нысан. Статустық символ – адамның әлеуметтік жағдайын көрсететін сыртқы, көзге көрінетін белгі, экономикалық немесе әлеуметтік мәртебенің индикаторы. Көптеген сәндік тауарлар мәртебе символы саналады. Статустық символ – сонымен қатар әлеуметтік және әлеуметтанулық символдық өзара әрекеттесу теориясының бір бөлігі ретінде, жеке адамдар мен топтардың түрлі мәдени символдармен қарым-қатынасын және оларды түсіндіруін зерттейтін әлеуметтанулық термин.

Этимология

"Статус символы" термині алғаш рет 1955 жылы ағылшын тілінде қолданылды, бірақ 1959 жылдан бастап "Статус іздеушілер" атты бестселлердің жарық көргенінен кейін одан да кеңінен тарады. Сол кітапта журналист Вэнс Пэккард АҚШ-тағы әлеуметтік стратегиялар мен мінез-құлықты суреттейді.

Аймақ және уақыт бойынша

Адамдар жоғары мәртебеге ұмтылғанда, олар көбінесе оның белгілерін де іздейді. Басқа белгілер сияқты, мәртебе белгілерінің де құндылығы мен мағынасы уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, сондай-ақ экономикасы мен технологиясына байланысты елдер мен мәдени аймақтар арасында әртүрлі болады. Мысалы, баспа машинасы ойлап табылмай тұрып, көптеген еңбектің нәтижесінде қолмен көшірілген кітаптардың үлкен жинағына ие болу байлық пен білімділіктің белгісі саналған. Кейінгі ғасырларда кітаптар (және сауаттылық) көбірек таралды, сондықтан жеке кітапхана мәртебе белгісі ретінде бұрынғыдай сирек кездеспейтін болды, бірақ үлкен жинақ әлі де құрметке лайық. Шығыс Азияның кейбір ежелгі мәдениеттерінде інжу мен нефрит патшаларға ғана арналған мәртебе белгілері болған. Ұқсас заңдық шектеулер ежелгі Римде тога мен оның түрлеріне, ал Ацтек империясында мақтаға қатысты. Императорлық сары түс (Қытайда) немесе патшалық күлгін түс (Ежелгі Римде) патшалардың эксклюзивті түстері саналған, рұқсатсыз қолдану үшін қатаң жазалар қарастырылған. Еуропаның орта ғасырларындағы танымал мәртебе белгілерінің бірі – геральдика, яғни әулеттің аты мен тарихын көрсететін рәміздер.

Қоғамдық мойындау

Статустық белгілер сонымен қатар қоғамның немесе субмәдениеттің мәдени құндылықтарын көрсетеді. Мысалы, коммерциялық қоғамда ақшаға ие болу, сондай-ақ байлықпен сатып алынатын көліктер, үйлер немесе қымбат киімдер мәртебелі белгілер саналады. Егер жауынгерлер құрметке лайық болса, жара сызаты – оның қадір-қасиеті мен батылдығының белгісі болуы мүмкін. Зиялылар арасында ақылды және білімді ойлау қабілеті материалдық иеліктен тәуелсіз маңызды мәртебелік белгі болып табылады. Академиялық ортада көптеген жарияланымдар мен беделді университеттерде немесе ғылыми институттарда тұрақты қызмет атқару жоғары мәртебелілікке дәлел. Ең алғашқы қолға үйретілген тағамдардың сәнді мейрамдарда беріліп, адамның "бай" екенін бекіту үшін пайдаланылғаны болжанады. Ұйымдық форма мүшелікке жататынын көрсетеді және лауазым, мамандық, қызмет мерзімі және осы форманы киген адамның ұйымдағы мәртебесі туралы қосымша мәліметтерді көрсетуі мүмкін. Мемлекет иесіне батылдығын немесе ресми мәртебесін көрсететін ордендер, медальдар немесе белгілер тағайындауы мүмкін. Түстермен белгіленген академиялық киімдер көбінесе бітіру салтанаттарында киіледі, олар академиялық дәреже мен мамандықты көрсетеді. Әлемнің көптеген мәдениеттерінде некелік мәртебені көрсететін әртүрлі визуальды белгілер кеңінен қолданылады. Ересек болу рәсімдері мен басқа да өткелді рәсімдер жаңа мәртебеге ие болудың белгілерін беруді және көрсетуді қамтиды. Киім талаптары белгілі бір киімді кімнің киюі керектігін, сондай-ақ нақты киімді қай уақытта және қай жерде кию керектігін анықтай алады.

Корпустың өзгеруі

Адамның денесінің жағдайы мен сыртқы келбеті оның әлеуметтік статусын көрсете алады. Бұрын, көптеген жұмысшылар күн астында ауыр физикалық еңбек етіп, азық-түлік жетіспейтін кезде, ақ бетті және семіз болу байлық пен жақсы өмірдің белгісі саналды (жеткілікті тамақ болуы және қолмен еңбек етудің қажеттілігі болмауы себепті). Ал қазір жұмысшылар көбінесе кеңседе отырып, физикалық еңбек аз жасап, жаттығуға уақыт таба алмайды. Сондықтан, күңгірт тері және арық дене қазіргі мәдениеттерде мәртебелі саналады. Батыс елдерінде артық салмақты азайту үшін диетаға отыру кең таралған, ал кейбір дәстүрлі қоғамдарда семіздік әлі де өркендеудің белгісі ретінде бағаланады. Бұрын ауыр жұмыс істеудің белгісі саналған бұлшықеттерді жаттығу арқылы дамыту қазір жеке жетістіктің көрсеткіші болып есептеледі. Кейбір топтар, мысалы, кәсіби бодибилдерлер мен сумо күресшілері, ерекше жаттығулар мен диета арқылы өзінің сыртқы келбетін жақсартады. Ежелгі Орталық Америкадағы Майя мәдениеті жоғары текті балалардың маңдайларын жасанды түрде тегістеп, көздерін қисайтып, осылайша олардың мәртебесін өмір бойы көрсететін белгі жасаған. Маялықтар тістерін өткірлеп, қатал көрінуге тырысқан, немесе тістеріне әшекей ретінде қымбат тастар орнатқан. Мәртебе белгілеріне бай әйел, сәнді киімдер, қымбат көліктер жатады. Көптеген қымбат өнер туындылары мен антиквариаттар әлемнің әртүрлі жерлеріндегі маусымдық резиденцияларда көрсетіледі. Жеке ұшақтар мен сәнді яхталар – жылжымалы мәртебе белгілері, оларды бір сәнді орыннан екіншісіне алып жүруге болады. "Jet set" дегені – жеке ұшақпен саяхаттап, сәнді курорттарды жиі мекендейтін бай адамдар. Бірақ мәртебе белгілерін одан да қарапайым адамдар да қолданады. Берлин қабырғасы құлағанға дейін Совет Одағында американдық джинсы немесе рок-музыка жазбалары (тіпті пираттық немесе контрабандалық көшірмелері) бүлікші жастар арасында маңызды мәртебе символы болды. 1990 жылдары Қытайда шетелдік темекілер, әсіресе Marlboro, кейбір жұмысшылардың бір күндік жалақысына тең болғандықтан, мәртебе белгісі саналды. Ұялы телефонды пайдалану да бір кезде мәртебе белгісі болып есептелді (мысалы, Түркияда 1990 жылдардың басында), бірақ қазір арзан ұялы телефондардың таралуына байланысты бұл ерекшелік жойылды. Дегенмен, Apple компаниясының iPhone сияқты өнімдері қазіргі жастар арасында кең таралған мәртебе белгісі болып табылады. Көбінесе киім немесе басқа да тауар түріндегі беделді, танымал брендтік заттар қазіргі заманғы мәртебе белгісі болып табылады. Брендтің атауы немесе логотипі көбінесе жақсы көрінетіндей етіп орналастырылады немесе сәндік элемент ретінде қолданылады. Кейбір брендтер соншалықты бағалы, олардың арзан көшірмелерін немесе жалғандарын олардың нағыз нұсқасын алуға шамасы келмейтін немесе қаламайтын адамдар сатып алып, мақтанады.