Кіріспе
Жасақтау техникасы
Бұранда тоқу – бұрандаларды жіп немесе жіңішке сымға тігіп, бір-біріне қосу өнері немесе қолөнері. Бұрандалар алуан түрлі материалдардан, пішіндер мен өлшемдерден жасалады және туынды өнер түріне қарай өзгеріп отырады. Көбінесе бұранда тоқу – жеке әшекейленудің бір түрі (мысалы, әшекейлер), бірақ ол басқа да көркем туындыларды құрайды. Бұранда тоқу техникаларын негізінен бірнеше санатқа бөлуге болады: тоқыма және тоқымасыз тоқу, тізбектеу, бұрандамен кестелеу, бұрандамен тігу, бұрандамен тоқу және бұрандамен өру.
Ежелгі бұранда
Мүсіндерді жасау және пайдалану өнері ежелгі, ал Африкада табылған страус қабығынан жасалған мүсіндердің жасы көміртектік талдау арқылы б.з.б. 10 000 жылға дейін жетеді. Файенс – ұнтақталған саз, әк, сода және кремний құмын сумен араластырып, қою массаға дейін жеткізіп, содан кейін оны таяқ немесе шөптің айналасына орап, қатты қалғанша отқа пісіру арқылы жасалған керамика түрі. Бұл өнімдер ежелгі Египет зергерлік бұйымдарында Бірінші династиядан бастап (бронза дәуірінің басында) кеңінен қолданылған. Файенс және басқа да керамикалық мүсіндер, шыныланған кварцпен жабылған, таза шыны мүсіндерден бұрын пайда болған. Мүсіндер және олармен жасалған өнер туындылары ежелгі әлемнің көптеген аймақтарында кездеседі, көбінесе жергілікті қол жетімді материалдардан жасалған. Мысалы, Аляскадағы атабаска тайпасы терілі молюскалардың (scaphopod mollusks) қабықтарын, олар табиғи түрде қуыс, мүсіндер ретінде пайдаланып, оларды әсем зергерлік бұйымдарына енгізген. Мүсіндерді жасау өнері тарихта діни мақсаттарда, сәттілік әкелетін нысан ретінде, сауда үшін және рәсімдік алмасуда қолданылып келген.
Қазіргі заманғы бұранда
Бүгінде бұралау өнері зергерлер, әуесқойлар және заманауи суретшілер арасында кең таралған. Бұралауды өнер құралы ретінде пайдалану арқылы танымал суретшілер: Лиза Лу, Ран Хванг, Хью Локк, Джеффри Гибсон және Джойс Дж. Скотт. Кейбір ежелгі тігістер заманауи суретшілер арасында ерекше танымал болды. Мысалы, американдықтар шіркеуінің мүшелері бұралауда пейот тігісін қолданады. Бұрадан жасалған зергерлік бұйымдар Батыс Украинада кеңінен таралған және сәнді болған, бұл украин суретшілерінің Батыс Еуропа елдерінің өнер жетістіктерімен танысуымен байланысты, онда 18 ғасырдан бері бұрадан жасалған өнер бұйымдарына сұраныс болған. Қазіргі украиндық бұралау өнеріне: бұралаумен тігілген киімдер, жағалар, білезіктер, әшекейлер, гердандар, киім аксессуарлары және пысанка сияқты тұрмыстық заттар кіреді.
Еуропалық бұрандалы
Еуропадағы бұйымдар, Мысыр мен Америкадағыдай, ежелгі заманауи адамдардың сүйек пен қабықты әшекей ретінде қолдануымен байланысты. 1291 жылы Италияның Мурано қаласындағы шеберлер венециялық шыныдан шабыттанған күрделі шыны Мурано бұйымдарын жасауды бастады. Шам арқылы шыны өңдеудің пайда болуымен еуропалықтар кестелеу, тігу және көбінесе тоқыма емес техникалар үшін ұсақ бұйымдарды (seed beads) шығара бастады. Екі негізгі стиль қалыптасты: француз тігісі, онда сым әр бұйымнан бір рет өтеді және сымдар тік орналасады, және Виктория стилі (сонымен қатар ағылшын немесе орыс тігісі деп те аталады), онда сымдар әр бұйымнан екі рет өтеді және көлденең орналасады. Мысалы, Солтүстік Ресейде Кокошник бас киімінде дәстүрлі бұйымдармен кестеленгеннен басқа, маңдайға өзен перлі торлар қосылады.
Американың түпкүлкілік бульдозерлері
Американың жергілікті халықтары әлдеқашан қабықша, дендрит, тырнақ және сүйек сияқты материалдарды пайдалана отырып, әшекейлеу өнерін дамытқан болатын, ал 17 ғасырдың басында еуропалықтар Америкаға шыны мұныштарды әкелгеннен кейін, олар да қолданысқа енді. Бүгінгі күні жергілікті халықтың әшекейлеу өнерінде көбінесе шағын шыны мұныштар қолданылады, бірақ суретшілер дәстүрлі маңызды материалдарды да пайдалануды жалғастыруда. Мысалы, вампум қабықшалары Шығыс орманды аймақтарындағы тайпалар үшін маңызды салтанатты және саяси мәнге ие, олар маңызды оқиғаларды бейнелеу үшін қолданылады. Американың көптеген түрлі елдерінен шыққан бірнеше жергілікті суретшілер қазіргі американдық әшекейлеу өнерінің алдыңғы қатарында тұр. Олардың ішінде Тери Гривс (Киова, жергілікті халықтың сайлау құқығы туралы әшекейленген пікірлерімен танымал), Маркус Амерман (Чоктау, тарихи тұлғалар мен мәшһүр адамдардың шыны мұныштармен жасалған реалистік портреттерімен танымал) және Джейми Окума (Луисено Шошон Баннок, әшекейленген қуыршақтарымен танымал) бар.
Ұлы көлдер тайпалары
Ұлы көлдердегі урсулиндық қарындастар жас үнді әйелдеріне гүлді ою-өрнектерді таныстырды, олар оларды будана істеуге жылдам қолданды. Аталған аймақтағы оджибве әйелдері gashkibidaagan (белдік сөмкелер) деп аталатын әсем безендірілген иық сөмкелерін жасады.
Шығыс орманды жерлер тайпалары
Инну, Микмак, Пенобскот және Хауденосауне халықтары симметриялық орама өрнектерін жасады және олармен танымал, көбінесе ақ моншақтарда. Ирокуиз конфедерациясының тайпалары көлемдік моншақ өңдеуді қолданады, онда жіптерді тартып, моншақтарды көтеріңкі бейнеге түсіреді, бұл үш өлшемді эффектіні құрайды.
Оңтүстік-шығыс тайпалары
Оңтүстік-шығыс тайпалары ақ контурмен белгіленген суреттерді қолданатын әшекей бұйымдарының стилін қалыптастырды, бұл стиль жағалаудағы Оңтүстік-шығыс халқының байланысқа дейін пайдаланған қабықшалар мен інжу-маржандарға сілтеме еді. Бұл стиль «Жасық жол» кезінде жоғалуға шамалы болды, себебі көптеген әшекейшілер Миссисипи өзенінен батысқа қарайғы Үндістан аумағына күштеп көшіру кезінде қайтыс болды. Алайда, Роджер Амерман (Шокто тайпасы, Маркус Амерманның інісі) және Марта Берри (Чероки тайпасы) бұл стильді табысты түрде қайта жаңғыртты.
Метис ұлты
Метистерді кри және дене тайпалары гүлді әшекейлеу өнері мен кестеге шеберлігі үшін «Гүлді Білезіктер Елі» деп атаған. 19 ғасырдың басында еуропалық және Солтүстік Америка саяхатшылары мен зерттеушілері метистердің киімдерін безендіретін күрделі білезіктерді жиі атап өткен. Бұл білезіктер, әсіресе гүлді өрнектер, метис мәдениетінің ең танымал белгісіне айналды. Метис шеберлері алғашқы халықтардың білезік жасау техникаларын, сондай-ақ Рим-католик миссияларындағы француз канадалық қарындастардың ықпалымен пайда болған гүлді суреттерді қолданды. 1830 жылдары Қызыл өзен аймағындағы метистердің туындыларында жанды және нақты гүл мотивтері басым болды. Білезіктер метистердің дәстүрлі киімдерін – мокасиндерден пальтоларға, белбеулерден сөмкелерге дейін әшекейледі. Білезік жасау метис әйелдері мен отбасылары үшін маңызды экономикалық қызметке айналды, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, жеке және коммерциялық өрнек беруге мүмкіндік берді. Луи Риэль институты және Габриэль Дюмонт институты сияқты метис ұйымдары семинарлар мен ресурстар арқылы дәстүрлі білезік жасауды белсенді түрде насихаттап, сақтап қалуда, осылайша оның қауымдастықта жалғасуын қамтамасыз етеді.
Африкалық бұрандалы бұйымдар
Мысырдан басқа да бірнеше африкалық елдерде әшекей бұйымдар жасау дәстүрі бар. Агри (сондай-ақ агри немесе агрей деп те жазылады) бұрандалары – әсемделген шыны бұранданың бір түрі. Ганалықтар және басқа Батыс Африкалықтар оларды әр түрлі тауарларға айырбастайтын әшекей мойындықтар мен білезіктер жасау үшін пайдаланады. Көптеген адамдар осы бұрандалардың емдік қасиеттері мен құнарлылық күші бар екеніне сенеді. Мавританияда ұнтақталған шыныдан жасалған Киффа бұрандалары 1200 жылға дейін созылатын әшекей жасау дәстүрін көрсетеді. 1970 жылдары соңғы дәстүрлі Киффа шеберлері қайтыс болғаннан кейін әйелдер тобы осы қолөнерді қайта жандандыруға тырысты. Камерундық әйелдер бұрандамен әшекейленген ағаштан жасалған мүсіндер жасаумен белгілі.