Кіріспе
Ортаңғы тесігі бар шағын сәндік бұйым
Мұнара – тас, сүйек, қабық, шыны, пластик, ағаш немесе інжу-маржан сияқты материалдардан түрлі пішінде және өлшемде жасалған, жіпке тізуге арналған кішкентай тесігі бар шағын сәндік бұйым. Мұнаралардың диаметрі 1 миллиметрден (0,039 дюйм) 1 сантиметрден (0,39 дюйм) асады. Мұнаралар – зергерлік бұйымдардың ең ерте түрінің бірі. Шамамен 100 000 жыл бұрын жасалған Нассарий теңіз құты қабығынан жасалған мұнаралардың жұбы ең ерте мысал деп саналады. [1][2] Мұнара тоқу – мұнаралардан әртүрлі бұйымдар жасау өнері. Мұнаралар арнайы жіппен тоқылып, жіпке немесе жұмсақ, иілгіш сымға тізіледі, немесе бетке жабыстырылады (мысалы, мата, саз).
Мүсіндердің түрлері
Моншақтарды жасалған материалдары, өндіріс процесі, пайда болған жері немесе кезеңі, бетіндегі өрнектер немесе жалпы пішіні сияқты әртүрлі критерийлерге сүйене отырып, бірнеше қабаттасқан түрлерге бөлуге болады. Кейбір жағдайларда, мысалы, милефиори және клоазонне моншақтарында, бірнеше санат өзара байланысты түрде бірімен-бірі тоғысуы мүмкін.
Құралымдары
Моншақтарды әр түрлі материалдардан жасауға болады. Ең алғашқы моншақтар әр түрлі табиғи материалдардан жасалған, оларды жинағаннан кейін тез бұрғыланып, пішінделген. Адамдар қыйынырақ материалдарды алуға және оларды өңдеуге қабілетті болған сайын, олар қолжетімді материалдардың қатарына қосылды. Моншақтар түрлі мәдениеттердің бір бөлігі болды, тарих бойы әр түрлі материалдардан жасалып, қолмен жасалған заттарды құру үшін пайдаланылды. Моншақтар әр түрлі түстерде, пішіндерде кездесетін, қандай материалдардан жасалғаны және олардың қандай мағынасы бар екені анықталды. Қазіргі заманғы өндірісте ең көп қолданылатын материалдар – ағаш, пластик, шыны, металл және тас.
Табиғи материалдар
Моншақтар әлі де көптеген табиғи материалдардан жасалады, органикалық (яғни жануарлар немесе өсімдіктер тегінен) және органикалық емес (таза минералды тегінен). Дегенмен, кейбір материалдар енді тек пішіндеу және тесік ашудан асып, бояулар немесе сәулелендіру арқылы түсін күшейту сияқты қосымша өңдеуден өтеді. Табиғи органикалық материалдарға сүйек, маржан, мүйіз, пил сүйегі, тұқымдар (мысалы, тагуа жаңғағы), жануарлардың қабықтары және ағаш жатады. Адамзат тарихының көп бөлігінде, сирек кездесетіндігіне байланысты інжу-маржан табиғи шығу тегінің ең бағалы моншағы болды; ал қазіргі кездегі маржан өсіру процесі оларды көптеп табуға мүмкіндік берді. Күлдір мен ұшқыш та табиғи органикалық шығу тегінен, бірақ екеуі де жартылай қазбаланған материалдар. Табиғи органикалық емес материалдарға әртүрлі тастар жатады, асыл тастардан бастап, қарапайым минералдарға дейін, сондай-ақ металдар. Соңғыларының ішінде тек бірнеше асыл металл таза күйде кездеседі, бірақ басқа тазартылған қара металдарды да, электрум сияқты табиғи қорытпаларды да осы санатқа жатқызуға болады.
Синтетикалық материалдар
Ең көне сақталған, бұра жасауға қолданылған синтетикалық материалдар көбінесе керамика: қыш және шыны болған.
Шыны өңдеу
Көптеген шыны мұқтарлары – престелген шыныдан жасалған, олар қажетті түстің балқытылған шыны қоймасын дайындап, оны қалыптарға құйып, қажетті пішінге келтіру арқылы көптеп өндіріледі. Бұл пластик мұқтарларына да қатысты. Шыны және қорғасын кристаллы мұқтарларының шағын, бірақ қымбат топтамасы жеке-жеке нақты қырлы пішіндерге кесіледі. Бұрын бұл жұмыс қолмен жасалған, бірақ қазір дәлдік машиналарын пайдалану арқылы жүзеге асырылады. "Отта жылтыратылған" қырлы мұқтарлар – қолмен кесілген қырлы шыны немесе кристалдан арзан балама болып табылады. Олар өз атауын екі кезеңнен тұратын процестің екінші кезеңінен алады: біріншіден, шыны қоймасы дөңгелек мұқтар қалыптарына құйылады, содан кейін олар абразив дөңгелекпен қырлы болады. Содан кейін, қырлы мұқтарлар табаққа құйылып, бетін балқыту үшін қысқа уақытқа қайта қыздырылады, бұл абразив дөңгелектен қалған ұсақ сызаттарды "тегістейді".
Мамандандырылған шыны техникасы мен түрлері
Шыныны өңдеудің бірнеше арнайы техникалары бар, олар алынған бұрандалардың бүкіл денесінде ерекше көрініс тудырады, және олар көбінесе шыны түрімен аталады. Егер шыны қоймасы салқындағанда алдын ала пішіндеудің орнына үлкен, массивті блок жасау үшін қолданылса, нәтиже тас сияқты кішірек бөлшектерге қашауға болады. Керісінше, шыны шеберлері шыныны жеке-жеке шаммен өңдеу арқылы бұрандалар жасауы мүмкін; пішінделгеннен кейін бұрандалар қабаттары тиісінше қыздырылғаннан кейін аз немесе мүлдем өзгертілмейді. Бұл шыны түрлерінің көпшілігі қуыстырылған шынының бір түрі болып табылады, бірақ алтын тас жеке компоненттерді біріктіру арқылы емес, шыны қоймасының тотығу атмосферасы мен салқындату жағдайларын бақылау арқылы жасалады. Дихроялық шыны бұрандалар екі немесе одан көп қабаттардың арасында жартылай мөлдір металл микроқабатын қамтиды. Оптикалық талшықты шыны бұрандалар түйіршікте көзге жарқыраған эффект көрсетеді. Сондай-ақ, көптеген кішкентай шыны таяқшаларды көп түсті өрнекке біріктірудің бірнеше тәсілі бар, нәтижесінде миллефиори немесе шеврон бұрандалары (кейде "сауда бұрандалары" деп аталады) пайда болады. "Пеш шынысы" бұрандалары көп түсті ядроны мөлдір сыртқы қабатына енгізеді, содан кейін пеште қыздырылады. Экономикалық тұрғыдан, миллефиори бұрандаларын жасау үшін өрнек салу процесін ұзын, тар таяқшалармен немесе мурин деп аталатын таяқшалармен шектеуге болады. Муриннен жұқа қималарды немесе "декалдарды" кесіп, оларды қарапайым шыны бұранданың бетіне жабыстыруға болады.
Пішіндері
Моншақтар түрлі пішінде жасалуы мүмкін, оның ішінде төмендегі пішіндер және түтікше, сондай-ақ сопақ пішінді моншақтар да бар.
Дөңгелек
Бұл - мойынсыздар мен білезіктер жасау үшін сымға тізілетін ең көп таралған пішіндегі моншақтар. Дөңгелек моншақтардың пішіні бірімен бірі жақын орналасып, көзге жағымды көрінеді. Дөңгелек моншақтар шыныдан, тастан, керамикадан, металдан немесе ағаштан жасалуы мүмкін.
Квадрат немесе куб
Квадратты моншақтар әшекейлеу дизайнын аралық элемент ретінде толықтыруға болады, бірақ әшекей тек квадратты моншақтардан да жасалуы мүмкін. Квадратты моншақтардан жасалған әшекейлер Розарийлерде/тілек тілеу әшекейлерінде қолданылады, ал ағаш немесе қабықтан жасалғандары жағажай киімдеріне арналған.
Шаш құбырлы бұрандалар
Бұрыш тәрізді, ұзын құбырлы әшекейлердің бастапқы материалы - елік қабырға сүйектері болған. Бүгінде бұл әшекейлер көбінесе бизон мен су бұқасының сүйектерінен жасалады және жазық далалық үндістердің арасында көкірекшелер мен мойын әшекейлері ретінде танымал. Бұл әшекейлердің қара түсті түрлері жануарлардың мүйіздерінен жасалады.
Тұқымдық бұршақтар
Тұқымдық бұршақтар – біркелкі пішінді, шар немесе түтік тәрізді бұршақтар, олардың мөлшері бір миллиметрден бірнеше миллиметрге дейін жетеді. "Тұқымдық бұршақ" – кез келген ұсақ бұршаққа қолданылатын жалпы атау. Көбінесе дөңгелек пішінді болатын тұқымдық бұршақтар, ең көп тоқыма және тоқымасыз бұршақ тоқуда қолданылады.
Шығу орны немесе кезеңі
Африка саудасы немесе құлдық шашағы – Еуропада өндірілген және отарлық кезеңде сауда үшін қолданылған ежелгі шашақтар болуы мүмкін, мысалы, шеврон шашағы; немесе олар Батыс Африкада африкалықтар үшін және африкалықтармен жасалған, мысалы, Мавританиялық Киффа шашағы, Гана мен Нигерияның ұнтақталған шыны шашақтары, немесе Африкада жасалған мыс шашақтар. Археологтардың мәліметтеріне сәйкес, XIX ғасырдың соңына дейін Еуропада жасалған шашақтар Африканы зерттеу кезінде, жергілікті бағыттарды пайдаланып, ішкі аймақтарға ене берді. Австриялық кристаллы – Swarovski фирмасының орналасқан жері мен мәртебесіне байланысты кесілген қорғасын кристаллы шашақтарды білдіретін жалпы термин. Чех шыны шашақтары Чехияда, әсіресе Яблонец-над-Нисоу (Jablonec nad Nisou) деген жерде жасалады. Бұл аймақта шыны шашақтарды өндіру 14 ғасырға дейін барып жетеді, бірақ коммунистік үкімет кезінде өндіріс төмендеді. Осы ұзақ дәстүрдің арқасында олардың шеберлігі мен сапасы жоғары бағаланады. Исламдық шыны шашақтар ислам мәдениеттерінің кең географиялық және тарихи аймақтарында жасалған. Ортағасырлық Испания мен Солтүстік Африкадан Батыста және Шығыс Қытайға дейін қолданылып, өндірілген, оларды стильдер мен техникалар сияқты ерекше белгілері арқылы анықтауға болады. Коллекционерлік және антиквариат нарығында "vintage" шашақтары дегені – кем дегенде 25 жылдан астам уақыт бұрын жасалған бұйымдарды білдіреді. Vintage шашақтары люцит, пластик, кристал, металл және шыныдан жасалған материалдардан жасалады. Шашақтардың танымал болуына байланысты, адамдар оларға қызығушылық танытып, олар туралы көбірек білуге ниетті. Археологтар, шашақ жасаушылар, коллекционерлер және т.б. олар туралы көбірек білуге және зерттеулер жүргізуге қызығушылық танытады.
Әртүрлі этникалық бұрандалар
Тибет дзи және рудракша моншақтары буддалық және индуистік дұға таспаларын (мала) жасау үшін қолданылады. Магатама – дәстүрлі жапон моншағы, ал қытайда қызыл бояу (цинабар) моншақтар жасауға жиі пайдаланылған. Wampum – бұл квахог немесе Солтүстік Атлантикалық деңізден алынған қабықшалардан Солтүстік Американың солтүстік-шығыс тайпалары, мысалы, Вампаноаг және Шиннекок тайпалары жасаған цилиндрлі ақ немесе күлгін түсті моншақтар. Әйүптің жасы – Оңтүстік-Шығыс Америка тайпалары арасында танымал тұқымдық моншақтар. Хейше – Нью-Мексикодағы Куева пуэбло халқының қабықтарынан немесе тастарынан жасалған моншақтар.
Тарих
Моншақтар адамзат арасындағы сауданың ең ерте түрінің бірі деп саналады. Моншақтармен сауда жасау адамдардың тілді дамытуына себеп болғандықтарының бірі деп есептеледі. [1] Моншақтар адамзат тарихының көп бөлігінде қолданылып, саудаға түсіп келген. Бүгінгі күнге дейін табылған ең көне моншақтар Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірінде (шамамен 72 000 жыл бұрын) және Ливанның Ксар Акилде (шамамен 40 000 жыл бұрын) табылған.
Жер бетінің үлгілері
Пішінделгеннен кейін, шыны және кристалл бұрандалардың сыртқы түрі мөлдір тоңбақтау қабатын кесу, қосымша түсті қабат жағу немесе екеуін де қолдану арқылы жақсартылуы мүмкін. Aurora Borealis, немесе AB – бұл жарықты қабатты түрлерге шашыратып, радуга тәрізді эффекті беретін беттік жабын. Басқа беттік жабындар: витраж, айшық, алтын түс, атлас, жұлдызды жылтыр және гелиотроп. Факс бұрандалар – бұл қымбат түпнұсқа материалға ұқсатып жасалған бұрандалар, әсіресе жалған інжу-маржан, сондай-ақ имитацияланған тау жыныстары, минералдар мен асыл тастар. Қымбат металдар мен пил сүйегі де еліктеу арқылы жасалады. Оңтүстік Америкадан алынған тагуа жаңғағы, бүкіл әлемде пил сүйегі саудасына шектеу қойылғандықтан, пил сүйегінің орнына қолданылады.