Кіріспе

Мексикадағы вулкан Пико-де-Оризаба, сондай-ақ Ситлалтепетль (науатль тілінен цитлал(ин) = жұлдыз, тепетль = тау) – белсенді жанартау, Мексикадағы ең биік тау және Солтүстік Америкадағы үшінші ең биік тау, АҚШ-тың Денали және Канаданың Логан тауынан кейін. Пико-де-Оризаба Солтүстік Америкадағы ең биік жанартау болып табылады. Ол теңіз деңгейінен жоғары, Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің шығыс бөлігінде, Веракрус және Пуэбла штаттарының шекарасында орналасқан.

Топография

Цитлальтепетл шыңы теңіз деңгейінен жоғары биіктікке қарай күрт көтеріледі; оның аймақтық үстемдікке ие топографиялық айқындығы бар. Пико де Оризаба Мексикадағы ең биік шың және Солтүстік Америкадағы ең биік жанартау; сонымен қатар ол Солтүстік Америкадағы үшінші биік шың болып табылады. Оризаба топографиялық айқындығы бойынша әлемде 7-орында тұр. Бұл Африкадағы Килиманджаро тауынан кейін әлемдегі екінші ең көрнекті жанартау шыңы, ал топографиялық оқшаулану бойынша әлемде 16-шы орында. Веракрус портынан батысқа қарай, оның шыңы Мексика шығанағына жақындап келе жатқан кемелерге көрінеді, және таңда Пикоға күн сәулесі шағылысып, Веракрус әлі де көлеңкеде жатады. Пико де Оризабаның топографиясы кратер ортасынан асимметриялық; шығыс беті жанартаудың ең тік беті, ал солтүстік-батыс беті ең көлбеу беті. Жанартаудың солтүстік-батыс бетінің көлбеулігі үлкен мұздықтардың пайда болуына жағдай жасайды және шыңға дейін саяхаттайтын туристер үшін ең көп қолданылатын бағытты қамтамасыз етеді.

Мұздықтар

Пико-де-Орисаба Мексикада мұздықтарды сақтап тұратын үш жанартаудың бірі және Мексикадағы ең ірі мұздық – Гран-Гласиар-Нортеге мекен. Орисабада тоғыз белгілі мұздық бар: Гран-Гласиар-Норте, Ленгуа-дель-Чичимеко, Хамапа, Торо, Гласиар-де-ла-Барба, Солтүстік-батыс, Батыс, Оңтүстік-батыс және Шығыс. Орисаба үшін тепе-теңдік сызығының биіктігі (ELA) белгісіз. Жанартаудың оңтүстік және оңтүстік-шығыс беткейлеріндегі қар күн сәулесінің әсерінен жылдам еруге ұшырайды, бірақ солтүстік-батыс және солтүстік беткейлердегі төмен температура мұздықтардың қалыптасуына жағдай жасайды. Солтүстік-батыс және солтүстік беткейлердегі күн сәулесінің бұрышы және желдің қайта орналастыруы қардың үнемі жиналуын қамтамасыз етеді, бұл мұздықтардың бастау көзі болып табылады. Орисабаның солтүстік жағында Гран-Гласиар-Норте созылған таулы ойпатоқты толтырады және жеті шығыс мұздығының бастауы болып табылады. Негізгі мұздық кратер жиегінің солтүстігіне қарай созылады, оның бетінің ауданы шамамен құрайды. Ол сәл бұзық және сатылы профильге ие, бұл негізінен тау жыныстарының құрылымымен байланысты. Көптеген жарықтар мұздың қалыңдығын шамамен көрсетеді. Жанартаудың солтүстік жағындағы Ленгуа-дель-Чичимеко және Хамапа мұздықтары солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай сәйкесінше және шамамен созылады. Ленгуа-дель-Чичимеконың терминалдық бөлігі, тек градиенті бар , төменгі, кең мұздық желдеткіші болып табылады, оның профилі жоғары қарай дөңес, бұл Мексиканың көптеген мұздықтарына тән. Ең ерекше мұздық – Хамапа мұздығы, ол Гран-Гласиар-Нортеден шамамен шығып, градиенті бар екі кішкентай тілге бөлінеді, олар сәйкесінше және жерінде аяқталады. Екі тіл де кең, дөңес жоғары қарай мұздық жақтауларында бітеді, олардың жиектері бойында қалыңдығы азаяды. 1994 жылға дейін осы тілдердің шегінуі төменгі ағыста эрозияға алып келді және олардың жиектерін абразиялық тау жыныстарымен көмді. Жанартау тарихындағы ең күшті жарылыс шамамен б.з.д. 6710 жылы болған деп саналады, оның күші VEI 5 құрады, лава күмбезінің шығарылуымен және пирокластикалық ағынмен сипатталды. Жанартау кратері эллипстік пішіндес, көлденең диаметрі және конъюгат диаметрі құрайды. Кратердің ең терең жері шамамен тереңдікке жетеді. Пико-де-Орисаба бірнеше мұздықтардан тұратын мұздық қабатымен үнемі жабылады. Шыңның солтүстік-шығыс жағында орналасқан Хамапа мұздығы жанартаудың қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Хамапа мұздығы жанартауды қоршаған аймақтың геоморфологиялық эволюциясының маңызды бөлігіне жауапты.

География

Пико-де-Орисаба 19°1′48″N 97°16′12″W координаталарында, Мексика шығанағының батысында және Мексика қаласының шығысында, Веракрус және Пуэбла штаттарының шекарасында орналасқан. Бұл жанартау шамамен Рах тропигінің оңтүстігінде жатыр. Оризаба Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің оңтүстік-шығыс ұшын құрайды, бұл белдеу Орталық Мексика арқылы батыстан шығысқа қарай созылған жанартау тізбегі. Пико-де-Орисабадан оңтүстік-батысқа қарай шамамен алты километр жерде Сьерра-Негра тауы орналасқан. Бұл қосалқы тау өзінің алып көршісіне қарағанда едәуір төмен, бірақ оның басына салынған обсерваторияға дейін созылатын жол Солтүстік Америкадағы ең биік жол болып табылады. Пико-де-Орисаба, Сьерра-Мадре-Ориенталдың бір бөлігі ретінде, Мексика шығанағының жағалау жазықтары мен Мексика платосы арасында кедергі жасайды. Бұл жанартау Мексика шығанағынан келген ылғалдың Мексиканың орталық бөлігін толық қанықтырмауына себеп болады және екі аймақтың климатына әсер етеді. Веракрус және Пуэбла штаттарының екеуі де таза сумен қамтамасыз ету үшін Пико-де-Орисабаға тәуелді. Жанартаудан бастау алатын ең ірі өзен – Жамапа өзені.

Тарих

Пико де Оризаба испандық мәдениетке дейінгі дәуірлерде, мысалы, науатль тілінде сөйлейтін ацтектер мен тотонактар үшін маңызды болған. Бұл жанартау көптеген жергілікті мифологиялардың құрамына кіреді. Мексиканы испандықтар басып алған кезде Эрнан Кортес Пико-де-Оризаба тауының етегінен өтті; жанартау мен айналасындағы таулар оның Теночтитланға жолын қиындатып, көп күндерге кешіктірді. 1600 жылдары испан коронасы Ситлалтепетті айналып өтетін бірнеше жолдар салуға қаржы бөлді. Бір жол Орисаба және Фортин-де-лас-Флорес қалалары арқылы жанартаудың оңтүстігіне салынды, ол Мексика қаласы мен Гольф аймағындағы Веракрус арасындағы негізгі сауда жолы болды. Кейіннен иезуиттер Пико-де-Оризаба тауының басында елді мекендер құру үшін қысқа жол салды. Испандықтар вулканды Веракрус портына бағытталғанда бағдаршам ретінде пайдаланды. Мексиканың тәуелсіздік күресі кезінде осы жанартаудың жанында көптеген шайқастар болды. 1839 жылы Анри Галеотти вулканды зерттеген алғашқы еуропалық болды, бірақ шыңына дейін көтерілген жоқ. 1848 жылы Мексиканы американдықтар басып алған кезде Ф. Мейнард және Уильям Ф. Рейнольдс есімді екі американдық әскер Пико-де-Оризаба тауының шыңына жеткен алғашқы адамдар болды. 1851 жылы француз зерттеушісі Алехандро Доиньон да шыңға жетіп, 1848 жылы американдықтар қалдырған ту тіреуін тапты. 19 ғасырдың ортасында Цитлалтепетті көптеген ғалымдар зерттеді, соның ішінде неміс ботанигі Гуго Финк, ол алғаш рет жанартауда кездесетін көптеген өсімдік түрлерін тіркеді. 1873 жылы Мартин Тричлер шыңда Мексика туын көтерді.

Пико де Орисаба ұлттық паркі

1936 жылы 16 желтоқсанда президент Лазаро Карденас Пико-де-Орисаба тауының табиғи сұлулығын қорғау үшін, вулканды және оны қоршаған аймақты, сондай-ақ Тлачичука, Сиудад Сердан, Ла Перла, Мариано Эскобедо және Калькауалко елді мекендерін қамтитын ұлттық парк құрды. Бұл федералдық жарлық 1937 жылдың 4 қаңтарында федералдық заң күшіне енді.

Тау-кен және демалыс

Pico de Orizaba жыл сайын көптеген халықаралық альпинистерді қызықтырады. Жанартауға жақындау және оған көтерілудің бірнеше жолы бар, сонымен көптеген адамдар оны бағындыруға тырысады. Көпшілік тауға қазан айынан наурыз айына дейін, ауа райы қолайлы кезеңде көтеріледі; тропиктік аймақта болғандықтан температура айлар бойынша көп өзгермейді, ал сәуірден қыркүйекке дейін жаңбырлы маусым болады. Ең көп қолданылатын бағыт теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан Джамапа мұздығы арқылы Пидра Гранде қамалынан ("бекініс") басталады. Бастапқы нүкте ретінде мұздықтың төменгі бөлігінде, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан биік лагерь де қарастырылады. Тәжірибелі альпинистерге арналған қиын сынақ ретінде "Жылан Басы" деп аталатын техникалық мұзға қатысты көтеріліс бар, ол 3-ші санаттағы мұздан 10 кезеңді қамтиды. Сонымен қатар, оңтүстік беткейі де қиындыққа толы нұсқаны ұсынады; жолы қысқа болғанымен, тік және қиынға толы. Оңтүстік беткейінде мұздықтар жоқ. Саммитқа соңғы шабуыл әдетте тікелей және жарықтардан таза мұздық жолы арқылы жасалады. Кальдераны салыстырмалы түрде оңай айналып өтуге болады, бірақ бір жерде бұл Este мұздығының үстіндегі тік тас пен мұздың қысқа, ашық жерін кесіп өтуді талап етеді.