Мексиканың Мыс Каньондары

Кіріспе

Чиуауа штатының үлкен каньондары, Мексика. Мыс каньон (испанша: Barrancas del Cobre) – Мексиканың солтүстік-батысындағы Чиуауа штатының оңтүстік-батысындағы Сиерра-Мадре Оксиденталь тауларындағы алты жеке каньоннан тұратын топ. Оның ауданы 64 750 км² құрайды. Каньондар Сиерра-Тарахумараның (Сиерра-Мадре Оксидентальдың бір бөлігі) батыс беткейінен ағып жатқан алты өзеннің әсерінен пайда болған. Барлық алты өзен Рио-Фуэрте өзеніне құйылып, содан кейін Калифорния шығанағына жетіп ағады. Каньон қабырғалары мысқырыл немесе жасыл түсті болғандықтан осылай аталған.

Тарих

Жаңа испандықтар 17 ғасырда Мыс каньон аймағына келді және бүкіл Чиуауадағы жергілікті тұрғындармен кездесті. Жаңа испандықтар үшін Америка – алтын мен күміс іздеуге, сондай-ақ христиан дінін таратуға арналған жаңа жер болды. Жаңа испандықтар кездескен адамдарды "Тарахумара" деп атады, бұл сөз Rarámuri сөзінен шыққан, жергілікті халық өз еркектерін осылай атайды. Кейбір ғалымдар бұл сөздің "Жүгірісшілер" деген мағынаны білдіретінін болжайды. 17 ғасырда испандықтар Тарахумара тайпасының жерінде күміс тапты. Кейбіреулері кен өндіру жұмыстарына құлдыққа салынды. Тарахумара тайпасының шағын көтерілістері болды, бірақ олар көп нәтиже бермеді. Соңында олар ең жақсы жерлерден ығысып, каньонның тік жарларына көшті.

Климат

Коппер каньонының таулы аймақтарындағы альпілік климатта қазаннан қарашаға және наурыздан сәуірге дейін қоңыржай температура болады. Каньондардың төменгі бөлігі ылғалды және жылы, және жыл бойы солай қалады. Ең жылы айларда, сәуірден маусымға дейін, құрғақшылық үнемі болатын мәселе, шілде айында жаңбыр маусымы басталарша жауын-жаңбыр аз болады.

Флора мен фауна

Сиерра Тарахумара Оксидентал аймағында қарағай және емен ағаштарының көптеген түрлері кездеседі. Мексикалық Дуглас шыршасы (Pseudotsuga lindleyana) 8000 футтан (2438 метрден) жоғары биіктіктегі жоталарды жабады, бірақ аймақтағы орманды қырқу салдарынан көптеген жануарлар түрлерінің жоғалу қаупі туындап отыр. Пумалар ең қиын өңірлерде тіршілік етеді және оларды көру өте сирек. Жазғы жаңбырлы маусымнан кейін осы биік өңірлер қазан айына дейін дала гүлдерімен гүлдейді. Емен ағаштары үлкен орманды құрайды, сондай-ақ көлеңкеге төзімді ағаштар да өседі. Күзде Анд шатырлары (Alnus acuminata) мен теректердің (Populus spp.) түсімен орман кереметтейді. Қанқалар мен бұталы ағаштар құрғақ маусымға төтеп бере алатын шатқал беткейлерінде өседі. Үлкен инжір (Ficus spp.) және пальма ағаштары суы мол және тропиктік климатты жерлерде жақсы өседі.

Экожүйеге төнген қауіптер

Адам халқының өсуіне байланысты Сиерра Тарахумара Оксидентал аймағының экожүйелеріне көптеген қауіптер туындап отыр. "Туристтерге қолайлы" жағдай жасауға бағытталған мемлекеттік қаржыландыру қоршаған орта мен жергілікті мәдениетке қауіп келтіреді. Бұрынғы оқшауланған таулы аймақтарда жолдар салынды. Ауыл шаруашылығы мен мал жаю, сондай-ақ отын үшін қатты ағаштар мен басқа да ағаштарды кесу топырақ эрозиясы мәселесін күшейтті. Месквит (Prosopis spp.) және шөл темір ағашы (Olneya tesota) кесіліп, негізінен АҚШ-қа көмір үшін экспортталады. Амапа (Tabebuia chrysantha) ағаштары құрылыс және жиһаз жасау үшін аса құнды ағаш өнімдерін береді. Басқа да ағаштар қымбат бағалы ағаш ретінде сатылады. Аймақтағы ормандардың тым көп кесілуі императорлық тоқылдақ пен мексикалық қасқырдың жойылуына себеп болды. Бастапқы ескі орманның шамамен екі пайызы ғана қалды. Дегенмен, Дүниежүзілік банк аймақтағы кең ауқымды орман кесу жобасын уақытша тоқтатты. Мексиканың орман шаруашылығы департаменті бұл ағаш түрлерін "заңмен қорғалатын" деп жариялады, бірақ оны іске асыру қиын. Үкімет көптеген түрлердің популяциясына қауіп төндіретін гербицидтермен есірткі өсімдіктерін (опий мақ және марихуана) жоюға немесе баяулатуға шаралар қолданып келеді. Бұл шашыру салдарынан Rothschildia cincta атты ірі сатурнид көбелегі де қауіп төмендеп бара жатқан түрлердің бірі. Олардың кокондары жергілікті халықтың салт-дәстүрлік рәсімдерінде қолданылады. Мыс, алтын және басқа металдарды ашық карьерлік жолмен өндіру балқыту зауыттарынан ауаның ластануына ғана емес, сонымен қатар Тарахумара бақасының (Rana tarahumarae) санының күрт төмендеуіне де байланысты. Барлық өзендерге бөгеттер салынып, шөлдегі елді мекендерде тұщы су тапшылығы туындады. Рио-Фуэртеде салынып жатқан алып бөгет қоршаған ортаға ауыр зиян келтіріп, тропикалық орман мен мекендеу орындарының кең ауқымда жойылуына әкелуі мүмкін. Қорғау жұмыстары жүргізілуде, бірақ олар ресми емес және баяу. Мексикада экологиялық заңдар бар, бірақ қаржылық ресурстар жетіспейді. Заңды орындау нашар немесе мүлдем болмайды. Агенттіктер табиғи қорықтарды қорғауды күшейтуге белсенді түрде тырысуда.

Due to increases in human population, there are many threats to the ecosystems of the Sierra Tarahumara Occidental region. The government funding to build a "tourist friendly" atmosphere poses threats to the environment and indigenous cultures. Roads have been built in the former isolated mountainous zones. Agriculture and grazing as well as the cutting of hardwoods and other trees for firewood has accelerated a soil erosion problem. Mesquite (Prosopis spp.) and desert ironwood (Olneya tesota) trees are cut and exported primarily to the U. S. for charcoal. Amapa (Tabebuia chrysantha) trees yield highly prized lumber for building and furniture making. Other trees are also cut and sold for their high priced lumber. Over harvesting of the forests in the area has caused the extinction of the imperial woodpecker and Mexican wolf. Approximately, two percent of the original old growth forest remains. However, a massive forest harvesting project in the region has been abandoned, for now, by the World Bank. The Mexican forestry department deemed these species of trees "legally protected," but enforcement is difficult. The government has taken measures to halt or slow down the cultivation of opium poppies and cannabis by spraying crops with herbicides, which threaten the populations of many different species. A large saturniid moth, Rothschildia cincta, is one of the species that are threatened by the spraying. Their cocoons are used by the native population for ceremonial purposes. Open pit mining for copper, gold and other metals not only produces air pollution from smelters, but has been linked to the serious decline of the Tarahumara frog (Rana tarahumarae). Every river system has been dammed causing fresh water shortages in nearby desert communities. An enormous dam is being constructed on the Rio Fuerte, which poses major environmental problems and may lead to massive losses of tropical forest and habitats. Conservation is underway, but remains informal and slow. Mexico has environmental laws, but suffers from lack of financial resources. Enforcement has been lax or non existent. Agencies are actively trying to increase the protection for natural preserves.

Жергілікті халықтар

Мыс каньонның дәстүрлі тұрғындары – Тарахумара немесе Рарамури. Ресми санақ жүргізілмегендіктен, Рарамури халқының саны шамамен 35 000-нан 70 000-ға дейін болуы мүмкін. Көптеген Рарамурилер жазғы ыстық айларда салқын, таулы аймақтарда тұрады, ал қыс айларында климат қоңыраулы болғандықтан каньонның тереңіне көшіп кетеді. Олардың өмір сүру стратегиясы – қала тұрғындары үшін тым қиын қол жетімсіз аймақтарды мекендеу, мәдениеттерін жоғалтпау үшін оқшауланып, тәуелсіздіктерін сақтау, яғни көпшілікке көрінбейтін жерде болу. Туризм Мыс каньон үшін қарқынды дамып келе жатқан сала, бірақ оны жергілікті қоғамдастықтар арасында қабылдау мәселесі талқыланып жүр. Кейбір қауымдастықтар туристер үшін аймақты тартымды ету мақсатында жолдар, мейрамханалар мен қонақүйлер салуға мемлекеттік қаржыландыруды қабылдап алса, Рарамуридің көптеген топтары қала өмірінен мүмкіндігінше алыс тұрып, тәуелсіздіктерін сақтайды. Олардың өмір салтын таулы ландшафт қорғайды. Олардың тамақтануы негізінен шаруашылыққа негіделген аграрлық өнімдерден тұрады, сонымен қатар үй жануарларының (сиыр, тауық, ешкі) еті, жабайы аңдар мен тұщы су балықтары да диеталарында болады. Жусан (дән) – Рарамури халқының ең маңызды тағамы. Рарамури халқы төзімділікке қабілетті жүгіруімен әйгілі. Каньонда өмір сүретін олар үлкен тік қашықтықтарды жүріп өтеді, көбінесе сағаттап тоқтамай жүгіреді. Рарамури қауымының танымал жарысы – "рарахипари" деп аталады, оны тік каньон жолында ағаш допты тебу арқылы өткізеді.

Туризм

Copper Canyon-ды зерттеудің көптеген басқа да жолдары бар, мысалы, жаяу серуендеу, велосипедпен жүру, көлік жүргізу немесе атпен саяхаттау. Ең танымал жолы – пойыз, себебі Ferrocarril Chihuahua al Pacífico немесе ChePe, Калифорния шығанағындағы Чихуауа мен Лос-Мочис арасындағы Урике каньоны деп аталатын басты каньон бойымен өтеді. Чихуахуа-Пасифико темір жолының құрылысы 19 ғасырдың соңында басталды. Мексика революциясы, қаржы тапшылығы және осындай қиын жерлерде темір жол салудың өте қиындығы оның 1961 жылға дейін аяқталуына кедергі келтірді. Темір жол 652 км рельстен, 39 көпірден және 86 туннельден тұрады. Саяхаттың жалпы уақыты шамамен 15 сағатқа созылады және каньондардың биік тік жарларымен қатар қалалар арқылы өтеді. Темір жол бойында көптеген тарахумаралықтар өздерінің тағамдарын, қолөнер бұйымдарын және басқа да тауарларын сатуға жайып қояды. Мексика осы шалқар аймақты көрсету үшін Parque Nacional Barranca del Cobre (Copper Canyon National Park) ұлттық паркін құрды. Парк Батопилас, Бокойна, Гуачочи және Урике муниципалитеттерінде орналасқан. Басасеачик шарлауының айналасындағы Басасеачик шарлауы ұлттық паркі каньон аймағында орналасқан.

Танымал мәдениетте

Мыс каньоны Discovery Channel телеарнасының "Адам мен жабайы табиғатқа қарсы" (Man vs. Wild) сериалының бірінші маусымының 12-ші эпизодында, "Raramuri Tale" тақырыбымен көрсетілді.

Кристофер Макдугалдың "Born to Run" атты деректі кітабында, ультражүгірші Мика Трудың Мыс каньонындағы Тарахумара үндістерімен бірге жүгірудің жақсырақ жолын үйрену тарихы баяндалған. Тру Мыс каньоны ультрамарафонының жарыс директоры болды.