Кіріспе
Трактенберг жүйесі – жылдам санау жүйесі. Бұл жүйе, арифметикалық амалдарды өте жылдам орындауға мүмкіндік беретін, жақсы есте сақталынатын бірнеше операциялардан тұрады. Оны орыс инженері Яков Трахтенберг нацистік концлагерде отырғанда, ойын сергітіп тұру үшін жасаған. Осы мақала Трахтенберг ұсынған әдістердің бір бөлігін ұсынады. Трахтенберг әзірлеген алгоритмдердің ішінде жалпы көбейту, бөлу және қосу әдістері бар. Сонымен қатар, Трахтенберг жүйесі 5 пен 13 арасындағы кіші сандарды көбейтуге арналған ерекше әдістерді де қамтиды (бірақ мұнда 2–12 көрсетілген). Қосу туралы бөлімде есептеулерді тексерудің тиімді тәсілі көрсетілген, оны көбейтуге де қолдануға болады.
The Trachtenberg system is a system of rapid mental calculation. The system consists of a number of readily memorized operations that allow one to perform arithmetic computations very quickly. It was developed by the Russian engineer Jakow Trachtenberg in order to keep his mind occupied while being in a Nazi concentration camp. The rest of this article presents some methods devised by Trachtenberg. Some of the algorithms Trachtenberg developed are ones for general multiplication, division and addition. Also, the Trachtenberg system includes some specialised methods for multiplying small numbers between 5 and 13 (but shown here is 2–12). The section on addition demonstrates an effective method of checking calculations that can also be applied to multiplication.
Жалпы қосымша
Сандар бағанын қосу және бірінші операцияны қайталамай нәтижені дәл тексеру әдісі. Екі қатардан тұратын цифрлар түрінде аралық сома шығарылады. Жауап L пішіндес алгоритм арқылы аралық нәтижелердің қосындысын есептеу арқылы табылады. Соңғы қадам ретінде ұсынылған тексеру әдісі бастапқы қателерді қайталау қаупін жояды және қате пайда болған нақты бағанды бірден анықтайды. Ол тоғыздықтардың қалдығы әдісі сияқты тексеру (немесе цифрлік) сомаларға негізделген. Процедураның тиімді болуы үшін әр кезеңде қолданылатын операциялар ерекше болуы керек, әйтпесе араласу мүмкіндігі бар.
Басқа көбейту алгоритмдері
Осы көбейту алгоритмдерінің кез келгенін орындағанда келесі "қадамдарды" қолдану керек. Жауапты бір цифрден бастап табу қажет, ең кішкентай цифрдан бастап солға қарай жылжу керек. Соңғы есептеу – көбейтілмелінің бастапқы нөлінде жасалады. Әр цифрдың көршісі бар, яғни оның оң жағындағы цифр. Ең оң жақтағы цифрдың көршісі – соңғы нөл. "Бөлудің жартысы" операциясы Трахтенберг жүйесінде ерекше мағынаға ие. Ол "цифрдың жартысы, төменге қарай дөңгелектеу" дегенді білдіреді, бірақ жылдамдық үшін Трахтенберг жүйесін қолданушыларға осы бөлу процесін дереу жасау ұсынылады. "Жетінің жартысы үш жарым, демек үш" деп ойлаудың орнына, "жеті, үш" деп ойлау қажет. Бұл есептеуді едәуір жылдамдатады. Сол сияқты, 10-нан немесе 9-дан цифрларды кесу кестелерін жаттау керек. Егер ереже көрші цифрдың жартысын қосуды талап етсе, ағымдағы цифр тақ болған жағдайда әрқашан 5-ті қосыңыз. Бұл келесі цифрды есептеу кезінде 0,5-тің жоғалуын өтеуге көмектеседі.
Сандар мен цифрлар (10-база)
Цифрлар мен сандар екі бөлек түсінік. T саны n цифрдан: cn, c1 құралады.
Жарияланымдар
Рушан Зыятдинов, Сажит Мұса. Жедел ақыл-ой есептеу жүйесі бастауыш сынып оқушыларының алгоритмдік ойлауын дамыту құралы ретінде. European Researcher 25(7): 1105–1110, 2012. Жакоу Трахтенбергтің «Негізгі математиканың жылдам есептеу жүйесі» А. Катлер (аудармашы), Р. МакШейн (аудармашы) аудармасында Doubleday and Company, Inc. Garden City, Нью-Йорк қаласында 1960 жылы жарияланды. Кітапта жоғарыда аталған операциялардың әрқайсысы үшін нақты алгебралық түсіндірмелер келтірілген. Бұл мақаладағы ақпараттың көп бөлігі түпнұсқа кітаптан алынған. Көбейту және басқа да алгоритмдер/операциялар алгебралық сипаттама тарауына қарамастан, кітапта көрсетілмеген, ықшамдау тәсілдермен де берілуі мүмкін.
Танымал мәдениетте
2017 жылғы американдық «Дарынды» фильмі 7 жастағы баланың Трахтенберг жүйесін пайдаланып, есептеуді ойша орындап, мұғаліміне өте ұқсас әсер ететін керемет қабілеті туралы айтады.