Кіріспе

Анкор дәуірінде кхмерлер салған сәулет – Кхмер сәулеті, сондай-ақ Анкорийлік сәулет деп аталады, бұл кхмерлердің шамамен 8-ғасырдың соңғы жартысынан 15-ғасырдың бірінші жартысына дейінгі Анкор дәуірінде салған сәулеті. Үндістанның тасқа қашалған ғибадатханаларының сәулеті, әсіресе мүсіндемесі, Оңтүстік-Шығыс Азияға әсер етті және Камбоджаның (кхмер), Аннам және Ява ғибадатханаларының (Үлкен Үндістанның) үнділік сәулетіне кеңінен енгізілді. Үнді әсерінен дамыған кхмер сәулеті Үндістан субконтинентінен айқын ерекшеленді, өзінің ерекше ерекшеліктерін қалыптастырды. Олардың кейбіреулері дербес құрылды, ал басқалары көршілес мәдени дәстүрлерден алынды, нәтижесінде Азия сәулетінің жаңа, Анкор дәуіріне тән көркемдік стилі пайда болды. Кхмер сәулетінің ерекше стиль ретінде дамуы, әсіресе, жергілікті кхмер халқының сыртқы келбетін бейнелейтін, дөңгелек беттері, кең қабақтары және басқа да физикалық ерекшеліктері бар қасиетті және патшалық тұлғалардың бейнеленген суреттерінде көрінеді. Анкорийлік сәулетті зерттеуде діни сәулетке басымдық беріледі, себебі Анкор дәуірінен қалған барлық ғимараттар діни мақсатта салынған. Анкор дәуірінде тек ғибадатханалар мен басқа да діни ғимараттар тастан тұрғызылды. Тұрғын үйлер сияқты діни емес ғимараттар ағаш сияқты бұзылатын материалдардан салынғандықтан, қазірге дейін сақталмаған. Анкордың діни сәулеті ерекше құрылымдарға, элементтерге және мотивтерге ие, олар төмендегі сөздікте сипатталған. Анкорейлік дәуірде бірнеше сәулеттік стильдер алмасып келгендіктен, осы ерекшеліктердің барлығы дәуір бойына бірдей дәрежеде көзге түспеді. Шындығында, ғалымдар осындай белгілердің болуын немесе болмауын қалдықтардың мерзімін анықтау үшін маңызды дәлел ретінде қарастырады.

Материалдар

Ангкориялық құрылысшылар кірпіш, құмтас, латерит және ағаш материалдарын пайдаланған. Қалған қираған орындар кірпіш, құмтас және латериттен тұрады, ал ағаш элементтері шіру және басқа да бұзу процестері салдарынан жойылған.

Кірпіш

Ең алғашқы Ангкория ғибадатханалары негізінен кірпіштен салынған. Бұған жақсы мысалдар ретінде Харихаралаядағы Преа Ко, Лолей және Баконг ғибадатханаларының мұнаралары мен Тай Ниньдегі Чоп Мацты келтіруге болады. Әдетте әшекейлер кірпіштің өзіне емес, кірпішке жабыстырылған әкқабатқа (штукатуркаға) оюланған. Бұл кірпіштің жұмсақ материал болғанымен және құмтас немесе гранит сияқты тастарға қарағанда мүсіндеуге қолайлы болмауымен байланысты. Дегенмен, Ведалар мен Шастраларда баяндалған Киелі сәулет принциптері ғибадатханаларды салу үшін тас блоктарын біріне-бірі қосып қана тұруды талап етеді, жабысқыш материалдарды қолдануға рұқсат бермейді. Сондықтан, кірпіштер Лолей және Преа Ко сияқты салыстырмалы түрде кішігірім ғибадатханаларда ғана қолданылған. Сонымен қатар, кірпіштердің беріктігі осында айтылған тастарға қарағанда әлдеқайда төмен және олар уақыт өте келе тозады. Ангкордың көршілес мемлекеті Чампада да Ангкор стиліне ұқсас көптеген кірпіш ғибадатханалары бар. Ең ірі қираған орындары Вьетнамдағы Мы Сонда орналасқан. Чам халықтарының әңгімелерінде екі елдің қарулы қақтығысын Чам патшасы По Клаунг Гарай ұсынған мұнара салу сайысы арқылы шешкені айтылады. Кхмерлер стандартты кірпіш мұнара салды, ал По Клаунг Гарай өзінің халқына қағаз бен ағаштан жасалған әсерлі көшірме жасауды бұйырды.

Құмтастар

Ангкорлық құрылысшылар Кулен тауларынан алынған құмтас ғана қолданды. Құмтас алу кірпіш алудан едәуір қымбат болғандықтан, құмтас тек бірте-бірте қолданысқа енді, ал бастапқыда есік жақтаулары сияқты нақты элементтерде пайдаланылды. Та Кео ғибадатханасы 10 ғасырда салынған және Ангкорлық құрылыста толығымен немесе көбінесе құмтастан тұрғызылған алғашқы ғибадатхана болып табылады.

Латерит

Анкоридің құрылысшылары латеритті, яғни жерден алынғанда жұмсақ, бірақ күнге шыққанда қатайтын сазды материалды, ғимараттардың іргетастары мен жасырын бөліктері үшін пайдаланған. Латериттің беті тегіс болмағандықтан, оны әуелде штукатурмен қаптамаса, әсемдік үшін ою-өрнек салуға болмады. Латерит Ангкордың өзінде емес, кхмер провинцияларында жиірек қолданылды. Аймақтың жер асты суының деңгейі жоғары болғандықтан, латерит Ангкор-Ват және басқа да ғибадатханалардың (әсіресе ірілерінің) негізгі қабаттарында қолданылды, себебі ол суды сіңіріп алып, ғибадатхананың тұрақтылығын арттыруға көмектеседі.

Орталық паналық

Ангкория ғибадатханасының орталық қасиетті орны – ғибадатхананың басты құдайының мекені болды, осы орын сол құдайға арналған: әдетте индуист ғибадатханаларында Шива немесе Вишну, ал будда ғибадатханаларында Будда немесе бодхисаттва. Құдай мүсінмен (немесе Шива болған жағдайда, көбінесе лингамен) бейнеленген. Ғибадатхана жалпы халыққа арналған құлшылық орны емес, құдайдың үйі ретінде қарастырылғандықтан, қасиетті орын мүсінді немесе линганы орналастыруға жеткілікті ғана болды; оның көлемі бірнеше метрден аспады. Оның маңыздылығы оның үстіндегі мұнараның (прасат) биіктігімен, ғибадатхана ортасындағы орналасуымен және қабырғаларындағы жоғары деңгейдегі әшекейлеумен көрсетілді. Символикалық тұрғыдан алғанда, қасиетті орын – индуист құдайларының мекені саналған Меру тауының бейнесі болды.

Қалқыма

Пранг – кхмер діни сәулетінде жиі кездесетін, әдетте әсем ою-өрнектелген, саусаққа ұқсас биік мұнара.

Қоршау

Кхмер ғибадатханалары әдетте ортасындағы орталық киелі орнымен концентрлі қабырғалар қатарымен қоршалған; мұндай құрылым құдайлардың мифтік мекені – Меру тауының төңірегіндегі тау тізбектерін бейнелейді. Қалқалар – бұл қабырғалар арасындағы және ең ішкі қабырға мен ғибадатхананың арасындағы кеңістіктер. Қазіргі кезде қабырғалар ортадан сыртқа қарай нөмірленеді. Кхмер ғибадатханаларының қалқаларын белгілейтін қабырғалар көбінесе галереялармен жиектелген, ал қабырғалар арқылы өту негізгі бағыттарда орналасқан гопуралар арқылы жасалады.

Галерея

Галерея – қоршаудың қабырғасы бойымен немесе ғибадатхана осі бойымен созылатын, көбінесе бір немесе екі жағы ашық болатын дәліз. Тарихи тұрғыдан алғанда, галереяның түрі 10 ғасырда ғибадатхананың орталық қасиетті жерін қоршау үшін бұрын қолданылған, ұзақ дәліздерден қалыптасты. 12 ғасырдың бірінші жартысындағы Ангкор-Ват дәуірінде ғибадатхананың құрылымын нығайту мақсатында бір жағынан қосымша жартылай галереялар енгізілді.

Гопура

Гопура – кіреберіс құрылысы. Ангкорда храм кешенін қоршаған қабырғалардан өту көбінесе қабырғадағы жай ғана тесіктен немесе есіктен емес, әсерлі гопура арқылы жасалады. Храмды қоршаған құрылыстар жиі төрт бағыттың әрқайсысында гопурамен салынған. Гопуралар көбінесе крест тәрізді және қоршау қабырғасының осі бойымен созылған болады. Егер қабырғаға галерея қосылса, онда галерея кейде гопураның қанаттарымен жалғастырылады. Көптеген Ангкор гопураларының крестінің ортасында мұнара болады. Есіктердің жоғары жағы мен фронтондары көбінесе әшекейленеді, ал есіктердің екі жағына күзетшілердің (дварапалалар) мүсіндері қойылады немесе қашалып жасалады.

Бишілер залы

Бишілер залы – XII ғасырдың соңында VII Джаяварман патша тұсында салынған Та Пром, Преа Хан, Бантай Кдэй және Бантай Чхмар сияқты кейбір храмдарда кездесетін құрылым. Бұл ғимарат храмның шығыс осі бойымен созылған төртбұрышты және галереялармен бөлінген төрт ауладан тұрады. Бұрын шатыры бұзылатын материалдардан жасалған, қазір тек тас қабырғалары сақталған. Галереялардың тіректері билеп тұрған апсаралардың мүсіндерімен әсемделген, сондықтан ғалымдар бұл залда би өнерiн орындаған болуы мүмкiн деген болжам жасаған.

От үйі

От үйі немесе Дхармасала – XII ғасырдың соңында Жайаварман VII патшаның билігі кезінде салынған Преа Хан, Та Пром және Бантай Чхмар храмдарында ғана кездесетін ғимараттың бір түрі. От үйінің қабырғалары жуан, батыс жағында мұнарасы және терезелері оңтүстікке қаратылған. Ғалымдардың пікірінше, От үйі саяхатшылар үшін "оттық демалыс орны" қызметін атқарған. Преа Хандағы жазуда Ангкорға келетін жолдар бойында 121 мұндай демалыс орны болғаны айтылады. Қытай саяхатшысы Чжоу Дагуан 1296 жылы Ангкорға келген кезде осы демалыс орындарына ризашылығын білдірген. Тағы бір болжам бойынша, От үйі қасиетті отты сақтайтын орын ретінде діни мақсатта қолданылған, ол қасиетті рәсімдерде пайдаланылған.

Кітапхана

"Кітапханалар" деп дәстүрлі түрде танылатын құрылыстар кхмер храмдарының архитектурасында жиі кездеседі, бірақ олардың нақты мақсаты әлі де белгісіз. Көптеген жағдайларда олар қолжазба сақтау орнынан гөрі діни қасиетті орындар ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Жеке тұрған ғимараттар, олар әдетте қоршаудың кіреберісінің екі жағына жұптармен орналастырылып, батысқа қарай ашылатын.

Срах және барай

Срахтар және барайлар – су қоймалары, көбінесе қазба жұмыстары және бөгеттер арқылы жасалған. Бұл су қоймаларының маңыздылығы діни, шаруашылық немесе олардың үйлесімі болған-жоқпыны әлі анық емес. Ангкордағы ең ірі екі су қоймасы – Батыс Барай және Шығыс Барай, олар Ангкор Томның екі жағында орналасқан. Шығыс Барай қазір құрғап қалған. Батыс Мебон – 11 ғасырда салынған және Батыс Барайдың ортасында тұрған ғибадатхана, ал Шығыс Мебон – 10 ғасырда салынған және Шығыс Барайдың ортасында тұрған ғибадатхана. Преа Ханмен байланысты барай – Джаятака, оның ортасында 12 ғасырдағы Неак Пиан ғибадатханасы орналасқан. Ғалымдар Джаятаканың керемет емдік қасиеттерімен белгілі Гималайдағы Анаватапта көлін бейнелейтінін болжайды.

Ғибадатхана тауы

Ангкория дәуірінде мемлекеттік ғибадатханалар салудың басым схемасы – Храм тауы, индуизмдегі құдайлардың мекені Меру тауының сәулеттік бейнесі болды. Қоршаулар Меру тауының айналасындағы тау тізбектерін, ал орлар – мұхитты бейнеледі. Ғибадатхананың өзі бірнеше деңгейлі пирамида нысанында бой көтерді, ал құдайлардың мекені ғибадатхананың ортасындағы биік қасиетті орынмен көрсетілді. Алғашқы ірі храм тауы – Баконг, ол 881 жылы патша Индраварман I құрметіне салынған бес деңгейлі пирамида болды. Баконг құрылысы сатылы пирамида түрінде жасалған, ол ерте кхмер ғибадатхана архитектурасының храм тауы ретінде кеңінен танылды. Баконг пен Жавадағы Боробудурдың архитектуралық ерекшеліктеріндегі, мысалы, жоғарғы террасаларға апаратын қақпалар мен баспалдақтардағы айқын ұқсастық Боробудурдың Баконгтың прототипі болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кхмер патшалығы мен Явадағы Сайлендралар арасында саяхатшылардың алмасуы, тіпті миссиялар да болған болуы керек. Олар Камбоджаға идеяларды ғана емес, сонымен қатар Боробудурдың техникалық және сәулеттік ерекшеліктерін, оның ішінде кербелдеу әдісімен салынған аркалы қақпаларды жеткізді. Басқа кхмер храм тауларына Бафхуон, Пре Руп, Та Кео, Ко Кер, Фимеанака және ең бастысы – Анкордағы Пном Бахенг жатады. Чарльз Хигамның сөзіне сүйенсек, "Ғибадатхана билеушіге табыну үшін салынды, егер ол сайва дінін ұстанса, оның мәні орталық қасиетті орында орналасқан линга арқылы бейнеленді, ол билеушінің қайтысынан кейін оның мавзолеі ретінде қызмет етті. Бұл орталық ғибадатханаларда патшалық әулеттің бабаларына арналған киіз үйлер де болды, осылайша олар ата-бабаларға табыну орталықтарына айналды".

Барельеф

Барельефтер – тас қабырғаларға кесілген жеке тұлғалар, тұлғалар тобы немесе толыққанды көріністер, бірақ сурет түрінде емес, фоннан көтеріңкі орналасқан мүсіндер түрінде болады. Барельеф мүсіндері, жоғары рельеф мүсіндерінен өзгешелігі – соңғысы фоннан көбірек шығып тұрады, кейде тіпті одан толыққанды бөлініп кетеді. Ангорлық кхмерлер барельефте жұмыс істеуді артық көретін, ал олардың көршілері Чамдар жоғары рельефті ұнататын. Баянды барельефтер – мифология немесе тарихтан алынған оқиғаларды бейнелейтін барельефтер. 11 ғасырға дейін ангорлық кхмерлер баянды барельефтерін есіктердің үстіндегі тимпан бөлігімен шектеген. Ең танымал ерте баянды барельефтер – 10 ғасырдағы Бантей Срей храмындағы тимпандарда бейнеленген. Олар индуист мифологиясынан, сондай-ақ үнді әдебиетінің ұлы туындылары – Рамаяна мен Махабхаратадан көріністерді көрсетеді. Бірақ 12 ғасырға келгенде ангор суретшілері бүкіл қабырғаларды баянды көріністермен жабуды бастады. Ангкор-Ваттың сыртқы галереясының қабырғасы 12-13 мың шаршы метрге жуық мұндай көріністермен жабылған, олардың кейбіреулері тарихи, ал кейбіреулері мифологиялық. Сол сияқты, Байонның сыртқы галереясында ортағасырлық кхмерлердің күнделікті өмірін және VII Джаяварман патшаның билігінен тарихи оқиғаларды көрсететін кең көлемді барельефтер сақталған.

Колоннетка

Колоннеттер – есіктер мен терезелердің үстіндегі қабырғалар мен сөрелерді тіреп тұратын жіңішке сәнді бағаналар. Олар заманға қарай дөңгелек, төртбұрышты немесе сегізбұрышты пішіндес болуы мүмкін. Колоннеттер көбінесе өрнекті сақиналармен оралып, қашап жасалған жапырақтармен әшекейленетін.

Қоқыс жинау

Ангкор инженерлері ғимараттардағы бөлмелерді, дәліздерді және ашылу орындарын салу үшін көбінесе корбельдік арканы пайдаланды. Корбельдік арка ашылудың екі жағындағы қабырғаларға тас қабаттарын қосу арқылы салынады, әр келесі қабат төмендегісінен ортаға қарай көбірек шығып тұрады, екі жақ ортада түйіскенше. Корбельдік арка нақты аркаға қарағанда құрылымдық тұрғыдан нашар. Корбельдік құрылымды пайдалану Ангкор инженерлеріне тас шатыры бар ғимараттарда үлкен ашылу орындарын немесе кеңістіктерді жасауға кедергі келтірді және мұндай ғимараттар күтімсіз қалғанда құлауға бейім болды. Әрине, бұл қиындықтар ағаш шатыры бар тас қабырғаларымен салынған ғимараттарға қатысты болған жоқ. Қазіргі заманғы консервация үшін Анкордағы корбельдік құрылымдардың құлауын болдырмау мәселесі өте маңызды болып қана қоймай, күрделі де мәселе болып табылады.

Сырдың, маңдайдың және сымбаттың

Есік қақпасы – екі тік бағананы байланыстыратын көлденең арқалық, олардың арасында есік немесе өткел орналасқан. Ангкор кхмерлері нақты арка салу мүмкіндігіне ие болмағандықтан, өз өткелдерін арқалықтар немесе қабырғалы құрылымдар арқылы жасады. Фронтон – арқалықтың үстіндегі жуық үшбұрышты құрылым. Тимпан – фронтонның әшекейленген беті. Ангкор суретшілерінің арқалықтарды безендірудегі стильдері уақыт өте келе өзгерді, нәтижесінде арқалықтарды зерттеу ғибадатханалардың мерзімін анықтауға көмектесетін пайдалы құрал болып табылады. Кейбір ғалымдар арқалық стильдерінің кезеңдік жіктелуін жасауға тырысты. Ең әдемі Ангкор арқалықтары 9-шы ғасырдың соңына жататын Преа Ко стилінде жасалған деп есептеледі. Арқалықтарды безендіруде кала, нага және макара, сондай-ақ әртүрлі өсімдік түрлері жиі қолданылатын мотивтер. Сонымен қатар, төрт тарапқа байланысты индуист құдайлары да жиі бейнеленеді, ал нақты арқалықта немесе фронтонда бейнеленген құдайдың кім екендігі, сол элементке қараған бағытқа байланысты. Аспан құдайы Индра – шығысқа, сот және тозақ құдайы Яма – оңтүстікке, мұхит құдайы Варуна – батысқа, ал байлық құдайы Кубера – солтүстікке қарайтын бағыттармен байланысты.

Кхмер стильдерінің тізімі

Самбор Прей Кук стилі: ішке қарайтын, денесі жіңішкеленген макаралар. Төрт арканы үш медальон біріктіреді, ортаңғысында бір кезде Индра бейнесі бейнеленген. Әр макарада кішкентай фигура бар. Макаралардың орнына кейіпкерлер қойылған және арка астындағы кейіпкерлердің суреті бейнеленген нұсқасы да бар. Прей Хменг стилі: Самбор Прей Кук стилінің жалғасы, бірақ макаралар жоғалып, олардың орнына иілісқан ұштары мен фигуралар пайда болады. Аркалар түзу сызықты болады. Кейде екі шетінде үлкен фигуралар кездеседі. Вариациясы – арканың астындағы орталық көрініс, көбінесе Вишнуның жатқан бейнесі. Компонг Преа стилі: жоғары сапалы өрнек. Аркалар өсімдіктердің гүл шоғырымен (сияқты, тәжбен) алмастырылады, көбінесе сегменттелген. Медальондар жоғалады, ортаңғысы кейде жапырақтардың түйінімен ауыстырылады. Жапырақты әшекейлер гүл шоғырынан жоғары және төмен қарай шашырайды. Кулен стилі: үлкен әртүрлілік, Чампа мен Яваның ықпалымен, соның ішінде кала және сыртқа қараған макаралар. Преа Ко стилі: барлық кхмер перделерінің ең әдемілерінің бірі, бай, шебер ойылған және фантазиялық. Ортасында кала, екі жағында гүл шоғыры. Гүл шоғырынан төмен қарай өсімдіктердің иілген бұтақтары түседі. Шеттерінде сыртқа қараған макаралар кездеседі. Гарудада отырған Вишну бейнесі жиі кездеседі. Бахенг стилі: Преа Ко стилінің жалғасы, бірақ азырақ фантазиялық және кішкентай фигуралар жоғалады. Наганың астындағы өсімдіктер тығыз дөңгелек түрінде жиналады. Гүл шоғыры ортаға қарай иіле бастайды. Кох Кер стилі: орталық бөлігінде елеулі көрініс бейнеленген, ол перденің барлық биіктігін алып жатыр. Көбінесе төменгі шекарасы жоқ. Фигуралардың киімінде белдің астына тығылған сэмпотқа дейін иілген сызық байқалады. Пре Руп стилі: бұрынғы стильдерді, әсіресе Преа Ко мен Бахенгті көшіруге бейімділік. Орталық фигуралар. Төменгі жиектің қайта пайда болуы. Бантей Срей стилі: күрделілік пен егжей-тегжейліліктің артуы. Гүл шоғыры кейде екі жағында айқын иілген бұтақтар жасайды, ал әрбір бұтақтың үстінде кала орналасқан. Орталық фигура. Кхлеанг стилі: Бантей Срейге қарағанда аз әшекейленген. Ортаңғы кала үшбұрышты тілімен, қолында ортасы бүгілген гүл шоғыры ұстап тұр. Кейде каланың үстінде құдай бейнесі бейнеленген. Екі жағындағы гүл шоғыры флора сабағымен және әшекеймен бөлінген. Өсімдіктерді күшті өңдеу. Бафхуон стилі: ортаңғы каланың үстінде құдай бейнесі, көбінесе атқа отырған немесе Вишну сахнасы, әдетте Кришнаның өмірінен. Гүл шоғыры бұрылмаған. Тағы бір түрі – көптеген фигуралар мен азырақ өсімдіктер бар көрініс. Ангкор-Ват стилі: ортаға шоғырланған, шеңберленген және гүл шоғырымен байланыстырылған. Екінші түрі – фигуралармен толтырылған оқиғалық көрініс. Нагалар пайда болған кезде олардың иілген бұтақтары тығыз және айқын болады. Киім деваталар мен апсаралардың бейнесіне ұқсас. Бос орын жоқ. Байон стилі: көптеген фигуралар жоғалады, көбінесе тек кішкентай фигурамен үстіне орналасқан кала ғана қалды. Негізінен буддистік мотивтер. Кезеңнің ортасында гүл шоғыры төрт бөлікке бөлінеді, ал кейінірек төрт бөліктің орнына жапырақтардың тізбегі пайда болады.

Баспалдақтар

Ангкорейлік баспалдақтардың тік болуы жақсы белгілі. Көбінесе, көтерілісінің ұзындығы сатының ұзындығынан асып түседі, нәтижесінде көтерілу бұрышы 45-тен 70 градусқа дейін жетеді. Осы ерекшеліктің себептері діни және монументалды сипатта болып көрінеді. Діни тұрғыдан алғанда, тік баспалдақ – құдайлар мекендейтін "көкке апаратын жол" ретінде түсіндірілуі мүмкін. "Ангор зерттеушісі Морис Глайздің сөзіне сүйенсек, монументалды тұрғыдан қарағанда, мұның артықшылығы айқын: ғимараттың негізінің ауданы кеңейтілмей, бүкіл құрылыс ерекше күшпен биікке көтеріледі". Апсаралар мен деваталар Ангкорда кеңінен таралған, бірақ 12-ғасырдың негіздерінде олар жиірек кездеседі. Нақты (билейтін) апсаралардың бейнелерін, мысалы, Преа Хандағы Бишілер залында, Байонның сыртқы галереясын бойлайтын бағаналарда, сондай-ақ Ангкор-Ваттағы Сүт мұхитын араластыру сахнасын бейнелейтін әйгілі бас рельефінде табуға болады. Деваталардың ең көп саны (шамамен 2000) Ангкор-Ватта шоғырланған, онда олар жеке-жеке де, топтап та кездеседі.

Дварапала

Дварапалалар – адам немесе демондық храм күзетшілері, көбінесе найза мен дулығамен қаруланған. Олар храмдар мен басқа да ғимараттардың қабырғаларында, әдетте кіреберістер мен өткелдерге жақын, тас мүсіндер немесе бедерлі өрнектер түрінде бейнеленеді. Олардың қызметі – храмдарды қорғау. Мысалы, Преа Ко, Лолей, Бантай Срей, Преа Хан және Бантай Кдейде Дварапалаларды кездестіруге болады.

Гаджасимха және Речисей

Гаджасимха – арыстан денесі мен піл басы бар мифтік жануар. Ангкорда ол храмдардың қорғаушысы ретінде және кейбір жауынгерлердің мінген жануары ретінде бейнеленген. Гаджасимха Бантай-Срейде және Ролуос тобына жататын храмдарда кездеседі. Ричасей – тағы бір мифтік жануар, гаджасимхаға ұқсас, бірақ арыстан басы, қысқа піл мұрыншасы және қабыршақты жылан денесі бар. Ол Ангкор Ваттың сыртқы галереясындағы эпикалық бейнелеулерінде кездеседі.

Гаруда

Гаруда – жартылай адам, жартылай құс болған құдайлық жан. Ол құстардың әміршісі, нагалардың мифологиялық жауы және Вишнудың соғыс аттысы. Ангкордағы Гаруда бейнелері мыңдаған, және олар үнділік шабыттанғанмен, ерекше кхмер стилінде орындалған. Оларды былай жіктеуге болады: Гаруда, баяндамалық барельефтердің бір бөлігі ретінде, Вишну немесе Кришнаның соғыс аттысы болып бейнеленеді, құдайды иығына мінгізіп, бір мезгілде оның жауларымен күреседі. Мұндай Гаруда суреттерін Ангкор-Ваттың сыртқы галереясында көптеп кездестіруге болады. Гаруда аспан мен тозақты бейнелейтін Ангкор-Ваттағы барельефтегідей, құрылыстың арқауын қолдаған атлас рөлінде де бейнеленеді. Гарудалар мен стильделген мифологиялық арыстандар Ангкордағы ең көп таралған атлас фигуралары. Гаруда жеңіске жеткен кейіпте бейнеленеді, көбінесе наганы бағындырады, мысалы, Преа Ханның сыртқы қабырғасындағы алып рельефтік мүсіндерде. Осыған байланысты Гаруда кхмер патшаларының әскери күшін және жауларынан одержимый жеңісін символдайды. Бұл сәйкес келеді, өйткені Преа Хан қаласы VII Джаяварман патшаның Чампадан келген басқыншыларды жеңген жерінде салынған. Тұрған нага мүсіндерінде, мысалы, нага көпірлері мен балюстрадаларда, Гаруда жиі нага басшаларының фонында рельеф түрінде бейнеленеді. Бұл мүсіндерде Гаруда мен нага басшаларының арақатынасы екіұшты: ол ынтымақтастық немесе Гаруданың наганы бағындыруы болуы мүмкін. Кхмер храмдарының сәулетінде кала диндерилерде, тимпандарда және қабырғаларда жиі кездесетін сәндік элемент ретінде қолданылады, онда ол үлкен ет жейтін тістермен қапталған үлкен жоғарғы жақ сүйегімен, бірақ төменгі жақ сүйегі жоқ айбынды бас ретінде бейнеленеді. Кейбір калалар жүзім сияқты өсімдіктерді құсады, ал кейбіреулері басқа суреттердің негізі болып табылады. Ғалымдар каланың кхмер храмдарының сәулетінде сәндік элемент ретінде пайда болуы ертеректе, адам құрбандарының бас сүйектері қорғаныш сиқыры немесе апотропаизм ретінде ғимараттарға енгізілген кезде болуы мүмкін деп болжайды. Мұндай бас сүйектері байланыс тіндері құрғағанда төменгі жақ сүйектерін жоғалтатын. Осылайша, Ангкордың калалары кхмер өркениетінің ұзақ уақыттан бері ұмытылған алғашқы ата-бабаларынан алынған элементтерді сәндік иконографиясына қабылдауын көрсетеді.

Кришна

Вишну құдайының кейіпкері Кришнаның өмірінен алынған көріністер Ангкор ғибадатханаларын безендіретін рельефтік өрнектерде жиі кездеседі, бірақ Ангкордың тұрған мүсіндерінде кездеспейді. Бұл көріністердің әдеби көздері – Махабхарата, Харивамса және Бхагавата Пурана. Кришнаның өмірін бейнелейтін ең маңызды Ангкор бейнелеулері: 11 ғасырдағы Бапхуон ғибадатхана пирамидасындағы рельефтер сериясы Кришнаның дүниеге келуі мен балалық шағының көріністерін көрсетеді. Әртүрлі ғибадатханалардағы көптеген рельефтер Кришнаның нага Калиятүрін бағындырғанын бейнелейді. Ангкор бейнелеулерінде Кришна қарсыласының көптеген басын жеңілдікпен басып, төмен қарай итеріп түсіреді. Кришнаның Говардхана тауын бір қолымен көтеріп, Индраның тудырған су тасқынынан малшыларды қорғау көрінісі де жиі кездеседі. Кришна түрлі демонды өлтірген немесе бағындырған күйінде бейнеленеді, соның ішінде оның зұлым ағасы Камса да бар. Ангкор-Ваттың сыртқы галереясындағы кең рельеф Кришнаның Бана асурамен болған шайқасын көрсетеді. Шайқаста Кришна Вишнудың дәстүрлі айғыры Гаруданың иығында отырған күйінде бейнеленген. Кейбір көріністерде Кришна Махабхаратаның батыры Арджунаның күймешісі, кеңесшісі және қорғаушысы ретінде бейнеленген. 10 ғасырдағы Бантей Срей ғибадатханасынан танымал рельеф Кришна мен Арджунаның Агниге Хандава орманын өртеп жіберуге көмектескенін көрсетеді.

Линг

Линг – Шива құдайының және шығармашылық күштің символы болып табылатын фалликалық бағана немесе цилиндр. Діни символ ретінде лингдің негізгі қызметі – құлшылық пен қасиетті рәсімдер, ал сәндік маңызы екінші деңгейде. Кхмер империясында кейбір лингтер патшаның өзінің символы ретінде тігілген және патшаның Шивамен біртұтас екенін көрсету үшін патшалық храмдарда орналастырылған. Ангкор кезеңінен жеткен лингтер көбінесе жылтыратылған тастан жасалған. Ангкор дәуіріндегі лингтер түрлі-түрлі болып келеді. Кейбір лингтер аналық жатырдың символы саналатын йони деп аталатын төртбұрышты, жалпақ негізге орнатылады. Кейбір лингтердің бетіне Шиваның бейнесі қашалған. Мұндай лингтер мухалинг деп аталады. Ал кейбір лингтер үш бөліктен тұрады: Брахманың символы – шаршы негіз, Вишнудың символы – сегізбұрышты ортаңғы бөлік және Шиваның символы – дөңгелек ұш.

Макара

Макара – жылан денесі, пілдің мұрыншасы және арыстан, крокодил немесе айдаһардың еске түсіретін сыртқы белгілері бар баспен мифтік теңіз жаны. Кхмер храмдарының архитектурасында макара мотиві көбінесе есік балкасы, фронтон немесе қабырғадағы әшекей мүсіннің бір бөлігі болып табылады. Көбінесе макараның ашық аузынан арыстан немесе жылан сияқты басқа да жандар шығып тұрады. Макара – Ролуос храмдары тобының: Преа Ко, Баконг және Лолейдің танымал әдемі есік балкаларының дизайнындағы маңызды мотив. Бантай-Срейде ғимараттардың көптеген бұрыштарында макаралардың басқа монстрларды құсып шығаратыны бейнеленген.

Нага

Мифтік жыландар немесе нагалар кхмер сәулетінде де, тұрған мүсіндерде де маңызды мотивті көрсетеді. Олар көбінесе бірнеше басы бар, бірақ саны әрқашан жұп немесе тақ болады, жапқыштай орналасқан. Әр басының кеңейген бас киімі, құрыш жыланға ұқсайды. Нагалар Ангкор кезеңінің есік жолбарысында жиі кездеседі. Мұндай есік жолбарының композициясы әдетте тіктөртбұрыштың ортасындағы басты бейнеден тұрады, одан тіктөртбұрыштың шеттеріне дейін иіліп жатқан элементтер шығады. Бұл иіліп жатқан элементтер жүзімдік өсімдіктер немесе нагалардың денелері түрінде болуы мүмкін. Кейбір нагалар тәж киген болып бейнеленген, ал басқалары адамдардың мінуі үшін қолданылады. Ангкорлық кхмерлер үшін нагалар судың символы болды және кхмер халқының шығу тегі туралы мифтерде айтылады, олар үнді брахманы мен Камбоджаның жылан ханшайымының одағынан туған. Нагалар кхмер өнерінде бейнеленген басқа да белгілі мифтер мен әңгімелердегі кейіпкерлер болды, мысалы, Сүт мұхитының қозғалысы, Байонның бейнелерінде бейнеленген Жасыл патша туралы аңыз және Будданы ауа райынан қорғаған жылан патшасы Мукалинддің әңгімесі.

Нага көпірі

Нага көпірлері – нага бейнесіндегі тас балюстрадалармен шеттелген жолдар немесе нағыз көпірлер. Кейбір Ангкор нага көпірлерінде, мысалы, 12 ғасырдағы Ангкор Том қаласының кіреберісіндегідей, нага пішіндес балюстрадалар қарапайым тіреулермен емес, алып жауынгерлердің тас мүсіндерімен тіреледі. Бұл алыптар – сүт мұхитын амурит немесе өлместік эликсирін табу үшін Нага патшасы Васукиді қолданған девалар мен асуралар. Сүт мұхитын араластыру немесе "самудра мантхан" туралы оқиға үнді мифологиясынан бастау алады.

Квинкункс

Квинкункс – бес элементтің кеңістікте орналасуы, онда төрт элемент шаршының төрт бұрышына, ал бесіншісі ортасына орналастырылады. Меру тауының бес шыңы осы реттемеге сәйкес келеді деп есептелді, ал кхмер храмдары киелі таумен символдық байланысты көрсету үшін осылай құрылды. Мысалы, 10 ғасырда салынған Шығыс Мебон ғибадатханасының бес кірпіш мұнарасы квинкункс түрінде орналасқан. Квинкункс Ангкор кезеңінің басқа да дизайндарында, мысалы Кбал-Спеандағы өзен арналарындағы өрнектерде де кездеседі.

Шива

Ангкордағы көптеген ғибадатханалар Шиваға арналған. Жалпы алғанда, Ангкорлық кхмерлер Шиваны линга түрінде бейнелеген және оған табынған, бірақ олар сонымен қатар құдайдың антропоморфтық мүсіндерін де жасаған. Антропоморфты бейнелер Ангкорлық басрельефтерде де кездеседі. Бантай-Срейдегі танымал тимпан Шиваның әйелімен бірге Кайласа тауында отырғандағы көрінісін, ал демон патшасы Равана тауды төменнен шайқап тұрғанын көрсетеді. Ангкор-Ват және Байонда Шива сақалды аскет ретінде бейнеленген. Оның атрибуттарына маңдайының ортасындағы мистикалық көз, үш тіс және тізбе бейнеленген. Оның ваханасы, яки аттысы – Нанди бұқасы.

Вишну

Вишнудың ангкориялық бейнелері құдайдың өзінің антропоморфты бейнелеулерін, сондай-ақ оның инкарнацияларын немесе Аватарын, әсіресе Рама мен Кришнаны қамтиды. Вишну бейнелері Анкор-Ватта, бастапқыда Вишнуға арналған 12 ғасырғы храмда кеңінен кездеседі. Барельефтерде Вишнаның асура қарсыластарымен шайқасқаны немесе оның ваханасының, яғни алып құс Гаруданың иығында отырғаны бейнеленген. Вишнудың атрибуттарына дөңгелек, сораңғы, жезтау және шар жатады.

Сарайлар

Ангкор дәуірінде сәулеттік ландшафт негізінен кірпіш, құмтас және латерит сияқты берік материалдардан салынған ғибадатханалардан тұрды. Керісінше, кхмер сарайлары негізінен ағаштан және басқа да тез тозатын материалдардан салынған, олар уақыттың өтуімен жойылды және бүгінде олардың бар екендігіне ешқандай дәлел қалмады. Осы дәуірден сақталған нәрсе – Ангкор кешеніндегі кірпіш немесе тас ғибадатханалар, бұл бір кезде кеңінен таралған ағаштан жасалған елді мекендер мен сарайлардың жалғыз қалдықтары. Дегенмен, 13 ғасырда Ангкорға келген қытай елшісінің жасаған мұқият баяндамасы сарайдың толыққанды сипаттамасын береді, оны қорғасынмен жабылған шатырлары бар әсем құрылыстар жиынтығы ретінде көрсетеді. Байон және Бантей Чхмардағы күрделі бейнеленген барельефтер үшбұрышты фронтондары және шатырлары бар түрлі ағаш ғимараттарды бейнелейді, олар Ангкор сарайларындағы патшалық залдардың символы ретінде танылады. Кхмер халқы Буддизмді қабылдаған сайын, тас ғибадатханалардан ағаш сәулетіне көшу байқалды. Бұл өзгеріс кхмер сәулетінде ағаш құрылыстардың жаңа стандарт ретінде қабылдануын білдірді, бұл алдыңғы кезеңдердегі тас ғибадатханалардың бұрынғы мәртебесін ығыстырды.

Кәдімгі тұрғын үй

Камбоджаның ауылдық аймақтарында ядролық отбасы әдетте тіктөртбұрышты үйде тұрады, оның мөлшері төрттен алты метрге дейін немесе алтыдан он метрге дейін болуы мүмкін. Үйдің негізі ағаштан жасалған, шатыры екі еңісті сабаннан, ал қабырғалары тоқылған бамбуктан тұрады. Хмер үйлері жыл сайынғы су тасқынынан қорғану үшін үш метрге дейін тіреулерге орнатылады. Үйге кіру үшін екі баспалдақ немесе ағаштан жасалған баспалдақтар қолданылады. Үй қабырғаларынан кеңірек созылған тік сабан шатыры, ішкі кеңістікті жаңбырдан қорғайды. Әдетте, үйде тоқылған бамбуктан жасалған бөлімдермен бөлінген үш бөлме болады. Камбоджа қалалары мен ауылдарындағы қытай және вьетнамдық үйлер көбінесе тікелей жерге салынады және иесінің әлеуметтік-экономикалық жағдайына қарай топырақ, цемент немесе плитка еденмен жабдықталады. Қалалық тұрғын үйлер мен коммерциялық ғимараттар кірпіштен, тас немесе ағаштан салынуы мүмкін.