Кіріспе
Эамонн Ценнт (21 қыркүйек 1881 – 8 мамыр 1916), тумасы Эдвард Томас Кент, 1916 жылғы Пасха көтерілісіндегі рөлімен ең көп танылған ирланд республикашысы болған.
Éamonn Ceannt (21 September 1881 – 8 May 1916), born Edward Thomas Kent, was an Irish republican, mostly known for his role in the Easter Rising of 1916.
Өмірбаян
Сэнт Галвей графтығындағы Сук өзеніне қарай орналасқан Балимое деген кішкентай ауылда дүниеге келген. Оның ата-анасы Джеймс Кент (4 шілде 1839 – 1895) және Джоан Галвей болды. (Олар 5 шілде 1870 жылы үйленді.) Ол жеті баланың алтыншысы еді, қалғандары Уильям, Майкл, Ричард, Нелл, Джон және Джеймс. Оның әкесі Джеймс Кент Ирландия Корольдік Полициясының офицері болған. Балимоеде орналасқан ол 1883 жылы шен бойынша жоғарылатылып, Лоут графтығындағы Дрогедаға ауыстырылды, онда Эамонн сегіз жасқа дейін өмір сүрді. Әкесі Эамонн он екі жасқа келгенде қызметтен шыққаннан кейін отбасы Ардиден Дублинге көшіп келді. Олар өте діндар католик отбасы еді және Сэнттің бала кезінде алған діни тәрбиесі өмір бойы онымен бірге болды. XIX ғасырдың соңында ұлтшылдық сезімді оянған екі оқиға – 1798 жылғы еске алу және Оңтүстік Африкадағы бур соғысы болды. Эамонн осы оқиғаларға қызығушылық танытты және еске алу рәсіміне қатысты.
Жеке өмір
1899 жылы Сеант Гейл лигасының орталық бөлімшесіне қосылды. Осы жерде ол болашақта көтерілісте маңызды рөл атқаратын көптеген адамдармен, соның ішінде Патрик Пирс және Эойн МакНиллмен алғаш танысты. Ол ұлттық қозғалыстарға белсенді қатысып, ирланд тіліне үлкен қызығушылық танытты. Лиганың басты мақсаты – халықты ирланд мәдениетімен таныстыру, сонымен қатар ирланд тілін, музыкасын, биін, поэзиясын, әдебиетін және тарихын жаңғырту болатын. Сеант лиганың өте берілген мүшесі болды, ол басқару органына сайланды және 1905 жылы лиганың филиалдарында ирланд тілі сабақтарын оқыды. 1900 жылдың ақпан айында Эдвард Мартинмен бірге Сеант Cumann na bPíobairí (Сыбызғышылар клубы) құрды. Сеанттың музыкалық қабілеті оған 1906 жылғы Оирехтаста алтын медаль сыйлады, ал 1905 жылы ол тіпті Папа Пий X үшін концерт өткізді. Сыбызғышылар клубында негізгі тіл – ирланд тілі болды және ирланд музыкасын жаңғыртуға үлкен үлес қосты дегенді айтады. Гейл лигасы арқылы Сеант әйелі, Франсис Мэри О’Бреннанмен (Áine деп белгілі) танысты. Ол мықты ұлтшыл отбасынан шыққан, оның қарындастары Кэтлин мен Лили О'Бреннан да ұлттық қозғалысқа қатысты. Ол ирланд мәдениеті мен мұрасына деген қызығушылығы ортақ болғандықтан Лигаға қосылды. Олар 1905 жылдың маусым айында үйленді. 1906 жылдың маусым айында ұлдары Ронан дүниеге келді. 1907 жылы Сеант Дублиндегі Синн Фейннің орталық бөлімшесіне қосылды және келесі жылдары тәуелсіз Ирландияны көргісі келетінін нығайтты. 1912 жылы ол Шон Мак Диармадамен бірге Ирландия Республикалық Бауырластығына ант берді. Бұл қозғалыстың мақсаты – Ирландияның тәуелсіздігіне қол жеткізу болды, қажет болған жағдайда күш қолдануға дайын еді.
Білім және мансап
Лоут округінде тұрып, Сэнт Де Ла Саль ұлттық мектебінде оқыды. Лутта 5 жыл оқығаннан кейін отбасы Дрогедаға көшіп барды, онда ол Christian Brothers мектебінде, Sunday's Gate (қазіргі Scholars Townhouse Hotel) оқыды. Олар 1892 жылы Дублинге көшіп келіп, Драмкондрада тұрды. Мұнда ол Солтүстік Ричмонд көшесіндегі христиан бауырластар мектебінде оқыды. 1916 жылғы көтерілістің тағы екі жетекшісі, Шон Хьюстон мен Кон Колберт, осы мектепте білім алды. Сэнт мектептен шығар алдындағы соңғы емтихандарда өте жақсы нәтижелер көрсетті. Оқуын аяқтағаннан кейін мемлекеттік қызметте жұмыс істеу мүмкіндігі берілді, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты, себебі ол британдықтарға қызмет ететінін сезінді. Ол қалалық қазынашылық және мүлік-қаржы кеңсесінің кеңсе қызметкері болып жұмысқа орналасты; 1901 жылдан 1916 жылға дейін Дублин корпорациясында бухгалтер болып жұмыс істеді. Сэнт кәсіби одақ қозғалысына қатысып, Дублин қалалық қызметкерлер қауымдастығының мүшесі болды, кейін оның төрағасы қызметін атқарды. Ол 1911 жылғы Вексфорд жұмысшылар ереуілін (1913 жылғы Дублин ереуілінің алға басушысы) ашық қолдады, былай деді: "сөз бостандығы, қоғамдық жиналыстар өткізу және заңды мақсатта ұйымдасу құқығы күмәнсіз және күмәнсіз болуы керек".
Пасхалық көтеріліс
1915 жылдың мамыр айында Джозеф Планкетт пен Сеан Мак Диармададан, сондай-ақ Ценнттен тұратын IRB әскери кеңесі көтеріліс жоспарларын бастады. Ценнт Ирландия Республикасының Тәуелсіздік жариялауына қол қойған жеті адамның бірі болды және Байланыс директоры болып тағайындалды. Ол еріктілердің 4-ші батальонының командирі болды және көтеріліс кезінде Оңтүстік Дублин одағында 100-ден астам адаммен, әсіресе оның көмекші командирі Катал Бруга және В. Т. Косгрейвпен бірге орналасты. Оңтүстік Дублин одағы Килменхэмнің оңтүстігіндегі Дельфин сарайы маңындағы кең аумақты бақылады. 3-ші Корольдік ирландтық әскері Браун тауына жеткенде, Ценнт батальонының бөлігі, секция командирі Джон Джойс басшылығымен, атыс ашты, нәтижесінде бірнеше сарбаз қаза тапты. Британдықтар Дублин қамалына жол аша алмады, сондықтан Килменхэм казармасынан қосымша әскер шақыртты. Уақытша атысты тоқтату зардап шеккендерді алып кетуге мүмкіндік берді. Еріктілер қажырлы әскерлердің қайта-қайта шабуылдарын тойтарды. Ценнт Марроубоун Лэйн дистиллериясындағы жасақты пайдаланып, өтіп бара жатқан сарбаздарға қанатын бұрып оқ жаудырды; қызу шайқастар әйелдердің ауруханасына дейін жетті. 25 сәуірде британдықтар шайқасты аяқтауға мүмкіндік алғанмен, 4-ші Корольдік Дублин фюзельерлері келгенде, олар артықшылықтарын пайдалана алмады, ал Ценнт 20 есе аз күшпен қарсы тұруын жалғастырды. 27 сәуірде британдық батальон оңтүстікке қарай Риальто көпіріне дейін жетті, сол кезде Ценнттің алғы шебі атыс ашты. Британдықтар ғимараттарға жер астын қазуға мәжбүр болды және Ценнттің қатары азайған сайын, жақын арадағы шайқастарға көбірек тартылды. Оның бөлімшесі апта бойында кейде қатал шайқастарға қатысты, бірақ жоғары офицер Патрик Пирс бұйрығымен капитуляциялады.
Сот және өлім
1916 жылғы көтерілісшілердің шартты түрде капитуляциялауынан кейін, Эамонн Ценнт және басқа да аман қалғандар Ричмонд казармасына қамауға алынды. 1 мамыр күні, «G-мендер» деп белгілі, азаматтық киімдегі детективтер көтерілістің басшыларын анықтады, олардың бірі – Ценнт болды. Сотқа дайындалып жатқанда, ерікті Джеймс Кофлан оның «өзінің басшылығында қызмет еткен ең қарапайым адамдардың» әл-ауқатын сақтауға бекінгенін еске алады. Ценнт генерал Максвеллдің талабы бойынша әскери сотта отырды. Максвелл Ценнтті және көтерілістің басқа да басшыларын өлім жазасына кесуге ниеттенді. Алайда, ол оған бұған мүмкіндік бермейтін заңдық мәселелерге тап болды: өлім жазасы тек жауға, яғни Германияға көмектескен деп табылған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін еді. Максвелл Патрик Пирстен оның анасына Германиямен байланысы туралы хат алғаннан кейін ғана өлім жазасын заңды түрде қолдануға құқылы болды. Осы сәттен бастап Ценнт және оның серіктері ату отрядымен бетпе-бет келу мүмкіндігіне тап болды. 2 мамыр күні Ценнт әскери сотқа жіберілді. Ол өлім жазасына кесіліп, 88-ші камераға Килменхэм түрмесіне ауыстырылды. 1916 жылдың 8 мамырында 34 жасында өлімге кесілді. Ол Арбор Хиллде жерленген. 1926 жылдың шілдесінде Irish Independent газеті он жыл бұрын өлімге кесілгенге дейін бірнеше сағат бұрын жазылған Эамонн Ценнттің соңғы хабарламасы жарияланған мақала жариялады. Онда ол былай деді: Мен басқа ирланд революционерлеріне, мен басып өткен жолмен жүргендерге, ешқашан жаумен келісім жасаспау, ешқашан оның мейіріміне тәуелді болмау, соңына дейін күресу үшін кеңес беремін. Ирландия өзінің ұлт екенін көрсетті. Бұл буын өзінен бұрынғылардың батыл ұлдарын өсіргенін айта алады. Ал Ирландия 1916 жылғы Пасха күні оның абыройы үшін барлығын құрбан еткендерді құрметтейтін болады.
I leave for the guidance of other Irish Revolutionaries who may tread the path which I have trod this advice, never to treat with the enemy, never to surrender at his mercy, but to fight to a finish Ireland has shown she is a nation. This generation can claim to have raised sons as brave as any that went before. And in the years to come Ireland will honour those who risked all for her honour at Easter 1916.
Мұра
Галвей қаласының Ceannt станциясы, оның туған Галвей округіндегі басты автобус және теміржол станциясы, оның құрметіне аталған, сондай-ақ Дублиндегі Эмонн Ceannt паркі де оның есімімен аталады. 2005 жылы бұзылған Баллимундағы Эмонн Ceannt мұнарасы да оның құрметіне аталған. Эмонн Ceannt білім алған бұрынғы христиандық бауырлар мектебі – Scholars Townhouse Hotel қабырғасында оны еске түсіретін тақта орнатылған. Curragh лагерінде орналасқан Ceannt казармасы оның есімін иеленеді. 1917-1922 жылдары Дублин қалалық әкімдігімен салынған және бастапқыда МакКэффридің иелігі деп аталған Дублин 8-дегі Ceannt бекінісі оның құрметіне қайта аталды.