Кіріспе

Америкалық автор, Уотергейт ісінің қайраткері (1938 жылы туған)

Джон Уэсли Дин III (1938 жылдың 14 қазанында туған) – 1970 жылдың шілдесінен 1973 жылдың сәуіріне дейін АҚШ президенті Ричард Никсонның Ақ үй кеңесшісі қызметін атқарған американдық адвокат. Дин Уотергейт дауының жасырылуындағы рөлімен және одан кейін Конгресске куәгер ретінде берген куәлігімен танымал. Оның бір қылмысты мойындауы, айыпталу тарапының басты куәсі болу үшін, нәтижесінде жазасы қысқартылып, Мэриленд штатының Балтимор қаласының сыртындағы Форт Холабердте өтеді. Өтініші қабылданғаннан кейін ол адвокаттық қызметтен шеттетілді. Уотергейт тыңдауларынан кейін Дин өзінің тәжірибесі туралы бірнеше кітап жазып, Америка Құрама Штаттары бойынша лекциялар оқыды. Кейіннен ол қазіргі заманғы саясатқа комментатор, кітап авторы және FindLaw's Writ газетінің авторы болды. Дин бастапқыда Голдвотердің консервативті идеологиясын қолдаған, бірақ кейіннен Республикалық партияның сыншысына айналды. Дин партияның Джордж Буш және Дональд Трамп президенттерін қолдауына, неоконсервативке, күшті атқару билігіне, жаппай бақылауға және Ирак соғысына қатысты сын айтты.

Ерте өмір және білім

Дин Огайо штатының Акрон қаласында дүниеге келді және АҚШ-тың 29-шы президенті Уоррен Гардингтің туған қаласы Марионда өмір сүрді, кейіннен ол Гардингтің биографы болды. Оның отбасы Иллинойс штатының Флоссмур қаласына көшіп, ол онда бастауыш мектепке барды. Жоғары мектепте ол сенатор Барри Голдуотердің ұлы Барри Голдуотер кішімен бірге Стаунтон әскери академиясында оқыды және отбасымен жақын дос болды. Дин 1962 жылдың 4 ақпанында Карла Энн Хеннингске үйленді; олар 1970 жылы ажырасудан бұрын Джон Уэсли Дин IV деген бір ұлдары болды. Дин 1972 жылдың 13 қазанында Морин (Мо) Кейнге үйленді.

Вашингтондық заңгер

Мектепті бітіргеннен кейін Дин Вашингтондағы "Welch & Morgan" заң фирмасына жұмысқа орналасты, бірақ көп ұзамай ол мүдделер қақтығысын бұзды деген айыппен жұмыстан босатылды: фирма клиенті үшін сол мәселені шешуге жіберген соң, ол жеке телеарнаның эфирлік лицензиясы үшін келіссөздер жүргізуді бастаған деген күдік туды. Дин 1966 жылдан 1967 жылға дейін АҚШ-тың Әділет комитетіндегі республикашылдардың бас азыншылық кеңесшісі қызметін атқарды. Содан кейін ол шамамен екі жыл бойы Федералдық қылмыстық заңдарды реформалау жөніндегі ұлттық комиссияның орынбасар директоры болып жұмыс істеді.

Никсонның сайлау науқаны мен әкімшілігі

Дин 1968 жылы Ричард Никсонның президенттік науқаны үшін қылмыс мәселесі бойынша позициялық қағаздар жазуға ерікті болып келісті. Келесі жылы ол АҚШ Бас прокурорының кеңсесінде орынбасар көмекшісі болып жұмыс істеді, ол Бас прокурор Джон Н. Митчеллтің басшылығымен, онымен жақсы қарым-қатынаста болды. 1970 жылдың шілде айында ол президенттің кеңесшісі лауазымына тағайындалды, ал бұл қызметтен бұрынғы кеңесші Чак Колсон президенттің Қоғамдық байланыс кеңсесінің директоры болғаннан кейін бұл лауазым бос болды.

Уотергейт оқиғасының басталуы

1972 жылдың 27 қаңтарында Ақ үйдің кеңесшісі Дин, Президентті қайта сайлау жөніндегі комитеттің (CRP) директордың орынбасары Джеб Магрудер және АҚШ-тың бас прокуроры, ал жақын арада CRP директоры болатын Митчелл, Митчеллдің кеңсесінде Г. Гордон Лиддидің (CRP кеңесшісі және бұрынғы ФБР агенті) баяндамасын тыңдады. Лидди сайлау науқаны барысында ақпарат жинау операцияларының алдын ала жоспарын ұсынды. Лиддидің жоспарына реакция өте теріс болды. Лиддиге идеяларын қысқарту тапсырылды, ол 4 ақпанда сол топқа түзетілген жоспарды ұсынды, бірақ ол да мақұлданбады. Наурыздың соңында Флоридада Митчелл қысқартылған жоспарды мақұлдады. Бұл түзетілген жоспар нәтижесінде Вашингтондағы Уотергейт кешеніндегі Демократиялық Ұлттық Комитетінің (ДҰК) кеңсесіне тыңшылық ету әрекеттері мен Уотергейт жанжалы туды. Мамырдың соңындағы ұрылардың алғашқы әрекеті сәтті аяқталды, бірақ олардың құлақтандыру құрылғыларынан төмен сапалы ақпарат түсіп, олар тағы да құжаттарды фотоға түсіргісі келді. Атап айтқанда, ұрылар ДҰК төрағасы Лоренс Ф. О'Брайенде бар деп есептеген ақпаратқа қызығушылық танытты. 16 маусым күні түнгі екінші әрекет кезінде қонақ үй күзеті ұрыларды ұстады. Ұрылардың тұтқындалуынан кейін Дин, ұрылардың басшысы Э. Говард Ханттың Ақ үйдің сейфінен дәлелдер мен ақшаны алып, тергеушілер таба алмастан бұрын олардың бір бөлігін жойды.

Құпиялауға сілтеме

1973 жылғы 28 ақпанда ФБР директорының міндетін атқарушы Л. Патрик Грей Сенаттың Әділет комитеті алдында ФБР директоры лауазымына Дж. Эдгар Гувердің орнына тағайындалуы кезінде куәлік берді. Ақ үйдің ФБР-дің Уотергейт ісі бойынша құжаттары бар екенін көрсететін газет мақалаларымен қаруланған комитет төрағасы Сэм Эрвин Грейден Ақ үйдің осы құжаттарды қалай алғаны туралы сұрады. Грей Динге ФБР есептерін бергенін және ФБР тергеуі туралы Динмен көп рет әңгімелескенін айтты. Сонымен қатар, Грей Динге сеніп тапсырған маңызды дәлелдерді жойғаны анықталды. Грейдің кандидатурасы мақұлданбады, ал Дин Уотергейт ісін жабумен тікелей байланысты болды. Ақ үй штабының бастығы Х. Р. Холдеман кейін Никсонның Динды Уотергейт ісін жабуды үйлестіруге бастапқы кезеңнен-ақ тағайындағанын және бұл жабу көп айлар бойы тиімді жұмыс істегенін мәлімдеді. Скандалдың кейбір жайттары сайлау күніне дейін жария болды, бірақ Никсон үлкен артықшылықпен қайта сайланды.

Прокурорлармен ынтымақтастық

1973 жылғы 22 наурызда Никсон Диндан Уотергейт ісі бойынша барлық білгенін баяндауды және осы мақсатта Кэмп-Дэвидке баруды ұсынды. Дин Кэмп-Дэвидке барды және есеп дайындау жұмысын бастады, бірақ ол жасырудың басты қатысушыларының бірі болғандықтан, бұл міндет оны өзінің және басқалардың іс-әрекеттерін баяндауға қойды; ол жоғары лауазымдағы адамдар оны айыптының есесінен құтылушы рөліне дайындап жатқанына көз жеткізді. Дин есепті аяқтамады. 23 наурызда Уотергейт тонаушыларының бесеуі, сондай-ақ Г. Гордон Лидди мен Э. Говард Хант ауыр айыппұл төлеп, 40 жылға дейін түрмеге кесілді. 6 сәуірде Дин адвокат жалдап, Сенаттың Уотергейт ісі бойынша тергеушілерімен ынтымақтастыққа түсті, сонымен бірге Никсонның Ақ үйдің бас кеңесшісі қызметін атқаруын жалғастырып, жасыру әрекеттеріне қатысты, бірақ бұл қақтығысты Никсонға бірден хабарламады. Дин сонымен қатар өзі жалдаған адвокат Чарльз Шафферден Ақ үйдің басқа қызметкерлерінің осалдығы туралы кеңес алып отырды. Дин прокурорларға ақпарат беруді жалғастырды, олар бұған дейін назардан тыс қалған жасыру ісінде үлкен прогреске қол жеткізді, олар тонаудың өзіне және оған дейінгі оқиғаларға назар аударған еді. Дин Уотергейт алқа биіне де қатысты, онда өзін кінәлаудан сақтау үшін және Сенаттың Уотергейт тыңдауында куәлік беру үшін бірнеше рет Бесінші түзетуді пайдаланды. Никсонның Динге иммунитет алуына кедергі жасауының себебі, оның Никсонның жақын көмекшілеріне және Никсонның өзіне қарсы куәлік беруіне бөгет қою болды деген болжам бар.

Сенаттың Уотергейт комитетінің алдындағы куәлік

1973 жылғы 25 маусымда Дин Сенаттың Уотергейт комитеті алдында куәлік беруді бастады. Комитет оған қолдану иммунитетін беруге дауыс берді (бұл бастапқыда жеке отырыста екіге бөлінген дауыспен, кейін бірауыздан дауыс беруге өзгертіліп, содан кейін жұртшылыққа осылай жарияланды). Куәлігінде ол Митчелл, Никсон және өзінің ішінде әкімшілік лауазымдағы тұлғаларды кінәлады. Оның куәлігіне теледидардағы қызығушылық өте жоғары болды, себебі ол тергеуде жаңа көтеріліс жасады, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының назары күшейді, газеттерде толыққанды жариялымдар көбейді. Дин Никсонды Уотергейтке тікелей қатысқандығы және оның салдарынан жасыруға тырысқандығы туралы айыптаған әкімшіліктің алғашқы өкілі болды, бұл туралы ол баспасөз сұхбаттарында мәлімдеді. Никсонға қарсы осы куәлік президенттің беделіне нұқсан келтіргенімен, заңдық тұрғыдан елеулі әсері болмады, себебі бұл Никсонның сөзіне қарсы оның сөзі ғана еді. Никсон өзінің жасыруға рұқсат бергені туралы барлық айыптауларды қатаң түрде жоққа шығарды, ал Диннің президентпен болған кездесулерде жасаған әртүрлі жазбаларынан басқа ешқандай дәлелі болмады. Никсонның Ақ үйдің құпия таспалық жазбаларын жасағаны (Александр Баттерфилдтің 16 шілдедегі куәлігінде жарияланды) және таспалар сотқа шақырылып, сараланды, содан кейін ғана Диннің көптеген айыптаулары көбінесе расталды. Дин Никсонның әңгімелерді жазып алатынына күдікпен қарады және прокурорларға осы бағытта куәгерлерді сұраққа алуға кеңес берді, нәтижесінде Баттерфилд ашылу жасады. Диннің таспадағы сөздерін британдық "Уотергейт" деректік телесериалында тыңдауға болады.

Диннің есте сақтауын зерттеу

Никсонның Овалдық кабинеттегі барлық кездесулерді құпия түрде жаздырғаны белгілі болғанда, әйгілі психолог және есте сақтау зерттеушісі Ульрик Найссер Диннің кездесулер туралы естеліктерін, оның куәлігі арқылы білдірілгенін, кездесулердің нақты жазбаларымен салыстырып талдады. Есте сақтауды зертхана жағдайында зерттеуге қатысты сыншыл Нейсер Диннің есте сақтауын "құнды деректер қоры" деп санады. Нейсер Диннің өзіне сенімділігіне қарамастан, жазбалар оның есте сақтауының жазбаға ұқсамайтынын көрсетті. Дин ешқандай әңгімені сөзбен сөз еске түсіре алмады және көбінесе әңгімелердің мазмұнын дұрыс еске түсіре алмады.

Уотергейттен кейінгі өмір

Уотергейт оқиғасынан кейін көп ұзамай Дин Калифорния штатының Беверли-Хиллс қаласында инвестициялық банкир, автор және лектор болып жұмыс істеді. Ол Ақ үймен байланысты тәжірибесін, оның ішінде Уотергейт оқиғасын "Соқыр амбиция" (1976) және "Жоғалған ар-ұяқ" (1982) атты естеліктерінде баяндады. "Соқыр амбиция" романын болашақ Пулитцер сыйлығының иегері журналист Тейлор Бранч жазды, кейіннен ол 1979 жылы телесериал болып түсірілді. 1992 жылы Дин адвокат Нил Папианоны жалдап, Г. Гордон Лиддиге қарсы жала жабу туралы бірінші сот процесін бастады. Лиддидің "Will" кітабындағы талаптары мен Лен Колодни мен Роберт Геттлиннің "Сайлент Куп" кітабын басып шығарғаны үшін Сент-Мартин баспасына шағымданып өтті. "Сайлент Куп" кітабында Дин Уотергейт тонауының және оны жасырудың артында тұрғаны, ал тонаудың нақты мақсаты Дин мен оның сол кездегі қалыңдығы Морин "Мо" Бинерді (қазіргі әйелі) жезөкшелікпен байланысты ақпаратты алу болғаны айтылды. Колоднидің жұмысы туралы естігеннен кейін Лидди Колоднидің теориясын қолдап, "Will" кітабының жаңартылған нұсқасын шығарды. Бұл теория 1992 жылы A&E Network Investigative Reports сериясының "Уотергейтке кілт" бағдарламасында талқыланды. 2006 жылы жарық көрген "Консерваторлардың ар-ожданы жоқ" кітабының алғы сөзінде Дин Колоднидің теориясын қатаң түрде жоққа шығарды, Колоднидің басты дереккөзі (Филип Маккин Бейли) психиатриялық ауруханаларда болып-түскенін атап өтті. Дин Колодни мен оның баспаханасы St. Martin's Press-ке қарсы жала жабу туралы сот ісін келісім арқылы шешті, кітаптың алғы сөзінде Дин келісім шарттарына сәйкес, "Дин отбасы қанағаттанды" дегеннен басқа ештеңе жариялай алмайтынын жазды. Дин мен Лидди арасындағы сот ісі қарастырылмай қалды. Сондай-ақ 2006 жылы Дин Джон Леннонға қарсы Никсон әкімшілігінің күш-жігерін баяндайтын "АҚШ vs. Джон Леннон" деректі фильмінде сұхбат берді. Дин 2000 жылы инвестициялық банктен зейнеткерлікке шықты, бірақ автор және лектор ретінде жұмысын жалғастырды, FindLaw's Writ онлайн журналында колонка иесі болды. Ол Беверли-Хиллсте тұрады. 2001 жылы Дин "Рехнквист таңдауы: Никсонның Жоғарғы Сотты қайта анықтаған тағайындалуының айтылмаған оқиғасы" кітабын жариялады, онда 1971 жылы жаңа Жоғарғы Сот судьясын таңдау кезінде Ақ үйдің ішкі процесін ашты, нәтижесінде Уильям Рехнквист тағайындалды. Үш жылдан кейін Дин Джордж Буш әкімшілігін қатты сынға алған "Уотергейттен де жаман" кітабын жазды, онда Буш пен вице-президент Дик Чейниді Конгреске жалған мәлімдеме жасағаны үшін импичментке шақырды. Оның 2006 жылы жарық көрген келесі кітабы Барри Голдуотердің "Консерватордың ар-ожданы" кітабына сілтеме жасайтын "Ар-ожданы жоқ консерваторлар" болды. Онда ол Голдуотерден кейінгі консерватизмді авторитарлық тұлғалары мен саясаты бар адамдардың ықпалына алғанын мәлімдеді, Боб Альтемейердің деректеріне сүйенді. Диннің сөзіне қарағанда, қазіргі консерватизм, әсіресе христиандық оңшылдар, мойынсұнушылықты, теңсіздікті, төзімсіздікті және күшті үстемдікті қалайды, бұл Голдуотердің философиясы мен саясатына қарама-қайшы келеді. Альтемейердің ғылыми еңбегін пайдалана отырып, ол билікте авторитарлар болған кезде этикалық тұрғыдан күмәнді саяси тәжірибелерге бейімділік бар екенін және қазіргі саяси жағдайдың қауіпті түрде тұрақсыз екенін айтады. Дин қазіргі оңшыл консерватизм мен басқаруға деген осы авторитарлық көзқарас арасындағы байланыстың нақты дәлелі ретінде Джордж Буш, Дик Чейни, Том ДеЛей, Ньют Гингрич және Билл Фрист сияқты Республикалық партияның жетекші мүшелерінің мінез-құлқын келтіреді. Ол Республикалық Конгрестің тексеру және тепе-теңдік жүйесінен бас тартуына және консервативті интеллектуалдардың Республикалық партияны қолдауға деген адалсыздығына ерекше назар аударады, бұл авторитарлық менталитеттің мойынсұнушылығы мен өркөкіректігінің салдары. Буштың NSA-ның рұқсатсыз телефон тыңдауын рұқсат еткені белгілі болғаннан кейін, Дин Буштың "импичментке ұшырауға болатын қылмыстың жасалғанын мойындаған алғашқы президент" екенін мәлімдеді. 2006 жылдың 31 наурызында Дин Бушты бұл мәселе бойынша айыптау туралы тыңдаулар кезінде Сенаттың сот комитеті алдында куәлік берді. Сенатор Рассел Файнгольд, сенсуралық резолюцияны демелеген, Динды "президенттің мүддесінен жоғары заңның билігін" қойған "патриот" ретінде таныстырды. Диннің сөзіне қарағанда, Никсон Уотергейт оқиғасын ұлттық қауіпсіздік мүддесі үшін жасырып тастаған. Бұл оқиға Оңтүстік Каролинаның республикашыл сенаторы Линдси Грэммен қатысты күрделі пікірталасқа әкелді, ол Никсонның Демократиялық штаб-пәтеріне шабуылға рұқсат бергенін қайта-қайта айтты. Дин соңында: "Сіз бұл тақырыпты жақсы білмейтініңізді көрсетудесіз", - деп жауап берді. Көрермендер күлді, ал сенатор ашуға булықты. Диннің 2007 жылы жарық көрген "Бұзылған үкімет: Республикалық үкімдік заңнамалық, атқарушылық және сот тармақтарын қалай жойды" кітабы, оның сөзіне қарағанда, жоспарланбаған трилогияның үшінші томы. Осы соңғы кітабында Дин, өзін "Голдуотер консерваторы" деп жиі атап, "Уотергейттен де жаман" және "Ар-ожданы жоқ консерваторлар" кітаптарына сүйене отырып, Республикалық партия идеологиялық қаталдыққа қызмет ету үшін федералды үкіметтің барлық үш тармағына зиян келтіргенін айтты, ал ол қоғамдық мүддеге немесе жалпы жақсартуға ешқандай назар бөлмеді. Дин консерватизм өз негізгі идеалдарына – үкіметтің шектеулі болуына және заң үстемдігіне адал болуы үшін қайта жаңартуы керек деген қорытындыға келді. 2008 жылы Дин 1964 жылғы Республикалық президенттік үміткер және бұрынғы АҚШ сенаторы Барри Голдуотердің жазбаларының жинағын шығарды, "Таза Голдуотер" кітабын, оның саяси идеалдарын анықтаған адамға деген адалдық белгісі ретінде. Оның әріптес редакторы Голдуотердің ұлы Барри Голдуотер кіші болды. Тарихшы Стэнли Кутлер Никсонның таспаларының транскрипттерін Динды жақсы жарықтан көрсету үшін өңдегеніне айыпталды. 2009 жылдың 17 қыркүйегінде Дин Countdown бағдарламасында Уотергейт туралы жаңа мәлімдемелер жасады. Ол Никсонның таспалары арқылы Уотергейт тонаушыларының не іздегенін көрсететін ақпарат тапқанын айтты: Флорида штатының Майами-Бич қаласындағы Демократиялық Ұлттық Конвентіне қатысты қайырсым схемасы туралы ақпарат. Дин сондай-ақ Никсонның шабуылға тікелей бұйрық бермегенін, бірақ Эрлихман Никсонның атынан бұйрық бергенін мәлімдеді. 2014 жылы сөз сөйлеген кезде Дин Уотергейтті "адвокаттардың жанжалы" деп атады, ол барлық жамандыққа қарамастан, қажетті құқықтық этика реформаларын әкелді. Дин кейіннен Дональд Трампқа қатысты қатаң сыншы болды, 2017 жылы ол Никсоннан да жаман екенін айтты. Ол: "Бұл қорқынышты. Олар қандай қауіпте екенін білмейді. Олар қандай жағдайға тап болып жатырғанын білмейді. Олар құрылтайға қатысқан болуы мүмкін екенін білмейді. Олар адвокаттарды жалдау керек пе, жоқ па, оларға төлей ала ма, білмейді. Бұл жағымсыз орын", - деді. 2018 жылдың ақпанында Дин Рик Гейтстің куәлігі Трамптың президенттігінің соңы болуы мүмкін екенін ескертті. 2018 жылдың қыркүйегінде Дин Бретт Каванаудың АҚШ Жоғарғы Сотына бекітілуіне қарсы ескертті, басты алаңдаушылық тағайындалу заманауи президенттік билікке ең ыңғайлы сотқа әкеледі. 2018 жылдың 7 қарашасында ара сайлаудан кейін Трамп Бас прокурор Джефф Сешнсты отставкаға жіберді. Дин бұл оқиғаға қатысты пікір білдірді, бұл "кісі өлтіру жоспарланғандай" көрінеді және Арнайы кеңесші Роберт Мюллердің жасырын айыптамаларды қамтитын жоспары болуы мүмкін екенін айтты. 2019 жылдың мамыр айының басында Дин Мюллер есебінің салдары мен оның нәтижелері бойынша Әділет комитеті алдында куәлік берді. 2022 жылы Дин 6 қаңтар комитеті Трампқа қарсы айғақтарды жинады деп мәлімдеді.

БАҚ-тағы бейнелеулер

Дин бұрынғы MSNBC және Current TV жаңалық бағдарламасы, Кит Олберманмен Countdown, және Premiere Radio Networks-тегі The Randi Rhodes Show-да жиі қонақ ретінде танылды. 1979 жылғы "Соқыр амбиция" телесериалында Дин рөлін Мартин Шин сомдады. 1995 жылы Оливер Стоун түсірген "Никсон" фильмінде Дин рөлін Дэвид Хайд Пирс ойнады. 1999 жылғы "Дик" фильмінде Дин рөлін Джим Брюер ойнады. 2022 жылғы "Гаслит" телесериалында Дин рөлін Дэн Стивенс сомдады. 2023 жылғы "Ақ үйдің сантехниктері" телесериалында Дин рөлін Домналл Глисон ойнады.