Кіріспе

Америка қорғаныс министрі (1906–1998)

Кларк МакАдамс Клиффорд (25 желтоқсан 1906 – 10 қазан 1998) – американдық заңгер, демократтардың Гарри С. Трумэн, Джон Ф. Кеннеди, Линдон Б. Джонсон және Джимми Картер президенттеріне маңызды саяси кеңесші болды. Оның ресми лауазымдары: Ақ үй кеңесшісі (1946–1950), Президенттің барлау жөніндегі кеңесшілер кеңесінің төрағасы (1963–1968) және қорғаныс министрі (1968–1969). Клиффорд түрлі мәселелерде президенттің бейресми кеңесшісі ретінде де ықпалды болды. Вашингтондағы табысты заңгер ретінде ол жоғары мәртебелі клиенттерімен, әдемі мінез-құлқымен және тап-тасқан костюмдерімен танымал болды. Клиффордтың соғыстан кейінгі демократиялық президенттік әкімшіліктердегі ықпалының көрсеткіші – 1976 жылғы президенттік сайлауда Джимми Картер жеңіске жеткен соң, оның командасы Клиффордтың Вашингтон элитасының символы ретінде ешқандай ықпалға ие болмауы керек екенін, тіпті "егер біз Кларк Клиффордқа сүйенсек, біз сәтсіздікке ұшырадық" деп мәлімдеді. Бірақ ақырында Картер оның кеңесіне жүгінді. Ол анасының інісі Кларк МакАдамс есімімен аталады. Ол Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінде білім алған.

Мансап

Клиффорд 1928-1943 жылдар аралығында Сент-Луисте заңгерлік тәжірибесімен мықты беделге ие болды. 1944-1946 жылдары АҚШ Әскери-теңіз күштерінде офицер болып қызмет етті.

Президент кеңесшісі

1945 жылы ол Ақ үйге тағайындалды және президент Гарри С. Трумэннің әскери көмекшісі ретінде қызмет еткенде тез арада капитан болып жоғарылатылды. Ол Трумэннің сенімді кеңесшісі және досы болды. Клиффорд Вашингтонға барып, алдымен Президенттің Теңіз кеңесшісінің көмекшісі болып қызмет етті, кейін Миссуриден келген жақын досы Президенттің Теңіз кеңесшісі болып тағайындалды. Әскери-теңіз күштерінен босатылғаннан кейін ол 1946 жылдан 1950 жылға дейін Трумэннің Ақ үй кеңесшісі ретінде оның қасында болды, Трумэн Клиффордқа тез сеніп, оған сүйенді. Клиффорд 1948 жылғы Трумэннің сайлауалды кампаниясының негізгі ұйымдастырушысы болды, сол кезде Трумэн республикалық кандидат Томас Дьюиді күтпеген жеңіске ұшыратты. Клиффорд Трумэнды 1941-1945 жылдары президент Франклин Д. Рузвельттің вице-президенті болған үшінші партияның прогрессивті үміткері Генри А. Уоллестің жарысқа тигізер әсерін азайту ниетімен солшыл популисттік бейнеге енуге ынталандырды. Клиффорд сондай-ақ, азаматтық құқықтарды қорғауға белсенді ұстаным, дәстүрлі оңтүстік демократтарын наразы қалдырғанымен, аймақта партияның үстемдігіне елеулі бұзылыс келтірмейтініне сенді. Бұл болжамды Стром Турмондтың штаттардың құқықтарын жақтаушы демократ ретінде кандидат болуы жоққа шығарды, бірақ Клиффордтың стратегиясы Трумэннің өз күшімен сайлауда жеңіске жетуіне және Демократиялық партияның Азаматтық құқық қозғалысындағы позициясын нығайтуға көмектесті. Президенттік кеңесші ретіндегі ең маңызды үлестерінің бірі – Дэвид Найлспен бірге 1948 жылы жаңа еврей мемлекеті Израильді дереу тануды қолдау болды, Мемлекеттік хатшы Джордж Маршаллдың қатты қарсылығына қарамастан. Сонымен қатар, Мемлекеттік, Соғыс және Әділет министрліктеріндегі жоғары лауазымды шенеуніктердің, Біріккен штабтардың және Орталық барлау тобының, сондай-ақ Джордж Ф. Кеннан мен Чарльз Боленнің сараптамасын пайдалана отырып, Джордж Элсимен бірге 1946 жылы президент Трумэн үшін құпия «Клиффорд-Элси есебін» дайындады. Президенттің сұрауымен жасалған бұл есеп, Кеңес Одағының Батыс елдерімен жасасқан келісімдер мен уағдаластардан қалай бас тартқанын егжей-тегжейлі баяндады, сондай-ақ Кеннанның «Foreign Affairs» журналындағы «X» мақаласы АҚШ-тың Кеңес Одағына қатысты саясатын қатаңдатуға ықпал етті. Осы кезеңде ол 1947 жылғы Ұлттық қауіпсіздік туралы заңға және оның 1949 жылғы толықтыруларына әкелген заңнамалық жұмыстарға белсенді қатысты. Клиффорд Джон Ф. Кеннедидің президенттік тағайындалуына басшылық етті. Клиффорд сондай-ақ Стюарт Саймингтон басқарған президенттікке сайланған Кеннедидің Қорғаныс мекемелері жөніндегі комитетінің мүшесі болды. 1961 жылдың мамырында Кеннеди Клиффордты Президенттің Сыртқы барлау жөніндегі кеңесшілер кеңесіне тағайындады, ол 1963 жылдың сәуірінен бастап 1968 жылдың қаңтарына дейін төрағалық етті. Кеннединің 1963 жылдың қарашасындағы қазасынан кейін Джонсон президент болғаннан кейін Клиффорд жиі Ақ үйдің бейресми кеңесшісі болып қызмет етті және кейде қысқа мерзімді ресми міндеттерді атқарды, соның ішінде 1967 жылы генерал Максвелл Тейлормен Оңтүстік Вьетнамға және Оңтүстік-Шығыс Азия мен Тынық мұхитындағы басқа елдерге сапар жасады.

USS Liberty оқиғасы

Клиффорд 1967 жылғы алты күндік соғыс кезінде Президенттің барлау кеңесінің төрағасы болды. Осы лауазымда ол 1967 жылғы USS Liberty оқиғасының ресми тергеуін бақылады. Израильдің жақтасы ретінде ол шабуылдан кейін Израиль үкіметінің түсіндірмесіне қызығушылық танытпады: «Біздің ойымызды алаңдатты. Бастапқыда Израиль тарапының оқиғаға қатысты айтқандарына күмән келтірдік және сенбедік. Біз Израильдің барлау қызметіне жоғары құрметпен қарадық, сондықтан «Либерти» кемесіне қателікпен шабуыл жасалғанына сену қиын болды. Сол күні таңертең барлық мүмкін теориялар қарастырылды. Ақпараттың жетіспеуіне байланысты не болғанын анықтау мүмкін болмады».

Ол Израильдің түсіндірмесіндегі қайшылықтарды тереңірек зерттеді: ««Либерти» кемесін Мысырдың «Эль Кусейр» кемесімен шатастыру мүмкін емес. «Эль Кусейр» кемесінің сыйымдылығы «Либерти» кемесінен төрт есе аз, ені шамамен жартысы, ұзындығы 180 футқа қысқа және конструкциясы мүлдем басқа. «Либерти» кемесінің ерекше антенналары мен корпусындағы белгілер төмен ұшатын ұшақтар мен торпедалық қайықтардан анық көрінуі керек еді. Шабуыл кезінде «Либерти» кемесі шабуылдаған торпедалық қайықтың біреуін израильдік деп анықтап, оның корпусының нөмірін анықтады. Сол жағдайларда, тәжірибелі израильдік теңізшілер «Либерти» кемесіндегі үлкен белгілерді оңай көріп, анықтай алуы керек еді. Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, Израильдің теңіз және әуе күштерінің басқаруында ауыр және кешірілмейтін қателер болды. «Либерти» кемесіне жасалған шабуыл – Израиль үкіметі толық жауапкершілікке тартылуы керек және қатысқан Израиль әскери қызметкерлері жазалануы тиіс болған өрескел немқұрайлылық актісі. Егер осы шабуылды арабтар немесе КСРО жасаған болса, солай қарау қажет еді. Бұл өте ұятты жағдай. Бұл кездейсоқ оқиға болды деп ойлауға болмайды. 3 рет шабуыл жасалды, 3 торпедалық қайық жұмыс істеді. Фактілерді нақты көрсету керек. Жауапты израильдіктерді жазалау керек».

Шабуылдан кейін ол Джонсон әкімшілігіне израильдіктерді жауапқа тарту үшін қысым жасады: «Менің алаңдаушылығым – біз жеткілікті қатаң емеспіз. Арабтар немесе КСРО жасағандай қарау керек. Жағдай өте жаман. Кездейсоқ оқиға болуы мүмкін емес. 3 шабуыл, 3 торпедалық қайық. Фактілерді көрсетіңіз. Жауапты израильдіктерді жазалаңыз».

Ол 1967 жылы өзі жазған есімдік баяндамасында Израильді жауапқа тартуға деген ниетін білдірді: «Бүгінге дейін «Либерти» кемесіне шабуылға кім рұқсат бергенін білмеймін және толық шындықтың ешқашан ашылмауы мүмкін деп ойлаймын. Израильдің ұзақ жылдар бойы берік қолдаушысы болғандықтан, бұл оқиға мені қатты мазалады; Леви Ешколдың мұндай әрекетке рұқсат бергеніне сенгім келмейді. Бірақ Израиль үкіметінің ішінде, басқару тізбесінің бір жерінде қатты қателіктер жіберілді, содан кейін олар жасырылды. Мен израильдіктер өздерінің іс-әрекеттері үшін тиісті өтемақы төлемеді немесе түсіндірме бермеді деп санаймын».

Қорғаныс министрі

1968 жылғы 19 қаңтарда Джонсон Роберт Макнамараның орнын басатын АҚШ Қорғаныс министрі лауазымына Клиффордты таңдағанын жариялады. Клиффорд өзінің тағайындалуына бір жыл бұрын уақытының шамамен жартысын президентке кеңес берумен, ал қалғанын заң фирмасында жұмыс істеумен өткізгенін айтты. Вашингтонда кеңінен танылып, құрметке ие болған және қорғаныс мәселелерін жақсы білген Клиффордты көбінесе Макнамараның лайықты жаңарушысы деп есептеді. Көптеген адамдар жаңа министрді Вьетнамдағы Макнамарадан гөрі көбірек сокол көзқарасты ұстанатын деп ойлады және оның таңдалуы АҚШ-тың әскери күшін күшейтуге алып келуі мүмкін деп күдіктенді. Клиффорд мұндай алаңдаушылықты сейілтуге тырысып, өзі сокол (агрессивті әскери әрекеттерді қолдайтын) ме, әлде көгершін (Вьетнам соғысын бейбіт жолмен шешуді қолдайтын) ме деген сұраққа жауап беріп: «Мен ешқандай құстар тобына жатпаймын» деді. Бірақ саясатты жоспарлау директоры Лес Гелб 2018 жылы Клиффордтың 1965 жылдан бері соғысқа сырынша қарсы болғанын еске алды.

Вьетнам

Клиффорд Джонсонның Вьетнам саясатын қайта қарастыруға бел буған, ал Вьетнам саясаты оның көп уақытын алды. Ол 1965 жылы президенттің жеке кеңесінде эскалацияға қарсы пікір білдірді, бірақ шешім қабылданғаннан кейін президенттің ұстанымын қолдады. Өзінің бекіту тыңдауында АҚШ Сенатының Қарулы Күштер комитетінде АҚШ-тың шектеулі мақсаты Оңтүстік Вьетнам халқына өзін-өзі анықтау құқығын кепілдік беру екенін айтты. Ол сол кезде Солтүстік Вьетнамға АҚШ-тың бомбалауын тоқтатуға қарсы болды, бірақ жағдай өзгері мүмкін екенін мойындады. 1968 жылдың 31 наурызында, Клиффорд Пентагонға келгеннен кейін бір ай өткен соң, Джонсон бейбіт келіссөздерді бастау үшін 20-шы параллельдің солтүстігіндегі бомбалауды тоқтатуды бұйырды. Бұл аймақ Солтүстік Вьетнамның 80 пайызын және 90 пайызын құрады. Сол сөйлеуінде Джонсон 1968 жылы қайта сайлануға түспейтінін жариялады, бұл Клиффордты қоса баршаны таң қалдырды. Солтүстік Вьетнам жақын арада 1968 жылдың мамыр айының ортасында Парижде басталған келіссөздерге келісті. Кейіннен, 1968 жылдың 31 қазанында, осы келіссөздердің сәтті аяқталуын қамтамасыз ету үшін, Президент Клиффордтың толық қолдауымен Солтүстік Вьетнамдағы барлық бомбалауды тоқтатуды бұйырды. Клиффорд, Макнамара сияқты, Вьетнамдағы әскери қолбасшылардан қосымша күштер сұрауларын жиі қарастыруға тиіс болды. Ол министрлік қызметке келген кезде Вьетнамдағы рұхсат етілген күш 525 000 адамды құрады. Пентагонға көшкеннен кейін көп ұзамай Клиффорд Джонсонды генерал Уильям Уэстморлендтің Вьетнамға қосымша 206 000 американдық әскер жіберу туралы өтінішін қабылдамауға көндірді. Алайда, 1968 жылдың наурыз айының соңында Джонсон 24 500 әскерді шұғыл түрде жіберуге келісті, рұхсат етілген күшті 549 500-ге дейін жеткізді, бірақ бұл көрсеткішке ешқашан қол жеткізілмеді. Клиффорд одан әрі күштерді жинауды қадағалап отырғанмен, Джонсонның 1968 жылдың 31 наурызындағы сөйлеуінде айтқан тұстарын атап өтуді жөн көрді: Оңтүстік Вьетнам армиясы ұрыстың үлкен бөлігін өз мойнына ала алады, әкімшілік Вьетнамдағы АҚШ әскерлерінің санына шектеу қояды және ұрыс деңгейін төмендету үшін бомбалауды шектеу сияқты қадамдар жасайды. Соңында Клиффорд Джонсонның үндемей қолдауымен Макнамараның Вьетнамға қатысты көзқарасына жақындады. Ол президенттік лауазымнан кетпес бұрын АҚШ әскерлерінің санын одан әрі арттыруды, бомбалауды тоқтатуды және жанжалдан біртіндеп шығуды қолдады. Осы уақытқа дейін Клиффорд Мемлекеттік хатшы Дин Раскпен келіспеді, ол "Вашингтон Пост" газетінің мәліметінше, "соғысты одақтастар жеңіп жатыр" және "Америка жеңіске жетуге ниет білдірсе, жеңіске жетеді" деп сенді. Ол соғысқа қарсы болған себебін былай еске алды: "Біздің шектеулермен соғысты жеңе алмайтынымызды түсіндім, мен бұл шектеулер дұрыс деп ойладым, және біз Солтүстік және Оңтүстік Вьетнамның орманды жерлерінде біздің адамдарымыздың өмірін және қазынамызды тек ысыраптаймыз деп ойладым". Ол қызметтен кеткеннен кейін, 1969 жылдың шілдесінде "Foreign Affairs" журналында өзінің көзқарасын анық білдірді: "Біздің жасайтын еш нәрсеміз де біздің жауынгерлік әскерлерімізді кері қайтарудан артық болмас еді. Сонымен қатар, біз әскери күшіміз арқылы басқа да нәрсеге қол жеткізе аламыз деп үміттенбеуіміз керек, сондықтан да бізді жұмыстан шығаратын уақыт келді. Мен Пентагоннан кетіп бара жатқанда осыны айттым". Джонсон әкімшілігі Вьетнам соғысының көлеңкесінде аяқталса да, Клиффорд өзінің қысқа мерзімдегі Қорғаныс министрі қызметін абыроймен аяқтады. Ол АҚШ Конгресімен жақсы қарым-қатынаста болды, бұл оған оның кейбір ұсыныстарын мақұлдауға көмектесті. Ол өз міндеттерін тез және тиімді орындады және Вьетнамдағы АҚШ-тың араласуын бастапқыда азайтуды жақсы басқарды; шын мәнінде, ол Джонсонға деэскалация стратегиясын қолдауға күшті ықпал етті. Ол Вашингтондағы заңгерлік практикасына оралу үшін қызметтен кеткен кезде, халықаралық шиеленістердің төмендеуіне үміт білдірді, Вьетнамдағы қарсыласудың ұрыс даласынан конференциялық үстелге ауысуына және Кеңес Одағының стратегиялық ядролық қаруды шектеуді талқылауға дайын екендігіне тоқталды.

Шіркеу комитеті

1975 жылғы 5 желтоқсанда Клиффорд Шіркеу комитетіне Ұлттық қауіпсіздік кеңесі мен Бас барлау директоры – Орталық барлау агенттігі емес – жасырын операцияларға қатысу немесе қатыспау туралы шешім қабылдау құқығына ие болуын ұсынды.

Үндістанға арнайы президенттік елші

Клиффордтың заңгерлік тәжірибесі мен лоббилік қызметі оны бай етті, және ол ықпалының кеңдігі мен шексіз байланыстарының арқасында Вашингтондағы "супер-заңгерлердің" бірі саналды. Клиффордтың кеңсесі Ақ үйге қарап тұрды, бұл оның астанадағы ұзақ тәжірибесін көрсететіндей болды. 1980 жылы президент Картер оны Үндістанға арнайы өкілі етіп тағайындады. Клиффорд Тегерандағы АҚШ елшілігінен ұрланған тұтқындарды босату мәселесінде келіссөздер жүргізудегі кедергісі үшін Иранның жаңадан құрылған аятолла Хомейни режимін соғыспен қорқытты. Сонымен қатар, ол Вашингтондағы бір кешкі ас мәжілісінде президент Рональд Рейганды "жақсы ниетті ақымақ" деп атады. 1982 жылдан 1991 жылға дейін Клиффорд First American Bankshares төрағасы болды, ол Вашингтондағы ең ірі банкке айналды. Банк номиналды түрде араб инвесторларына тиесілі болды, бірақ Федералдық резервтің алаңдауын басу үшін Клиффорд көрнекті американдық азаматтардан тұратын директорлар кеңесін құрды, олар күнделікті басқаруды жүзеге асырды. 1991 жылы Нью-Йорк округінің прокуроры Роберт М. Моргентау (Манхэттен округімен бірдей) оның кеңсесі BCCI-нің First American-ға жасырын түрде иелік еткенін көрсететін дәлелдер тапқанын мәлімдеді. Моргентау Клиффорд пен оның серіктесі Роберт А. Алтманның федералдық реттеуші органдарды қасақана жаңылыстырған-жанғылысқандығын анықтау үшін үлкен қазылар алқасын шақырды, олар екеуі де BCCI-нің сыртқы бақылауға ие болмайтынын мәлімдеген еді. Price Waterhouse жүргізген аудит First American-ның номиналды инвесторлары мен Федералдық резерв арасындағы келісімдерге қайшы келетінін көрсетті, көптеген инвесторлар BCCI-ден көп сомада қарыз алған. Одан да маңыздысы, олар First American акцияларын кепіл ретінде ұсынған. Олар пайыз төлемегенде BCCI акциялардың бақылауын алды. Кейіннен есептеулер бойынша BCCI осылайша First American акцияларының 60 пайызынан астамын иеленді. First American инвесторларының іс жүзінде BCCI үшін номиналды тұлғалар екендігіне бұрыннан күдік болған. Алайда, аудит BCCI-нің First American-ға жасырын және заңсыз түрде иелік еткенін нақты растады. АҚШ Сенаторлары Джон Керри мен Хэнк Браун дайындаған "АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитетіне баяндамасында" BCCI-нің АҚШ банктерін құпия түрде сатып алу стратегиясының кілті реттеуші органдардың күдігіне қарамастан, көрнекті американдықтарды белсенді пайдалану болды, олардың арасында Клиффорд та болды деп көрсетілді. Өзінің ұзақ жылдар бойы адал мінез-құлқымен мақтанған Клиффорд өзінің қиын жағдайын "Мен өзімді ақымақ немесе жемқор көрсетудің арасында таңдау жасауым керек" деп The New York Times газетінің тілшісіне айтқанда баяндады.

Жеке өмір және өлім

1931 жылы 3 қазанда Клиффорд Марджер Пепперл "Марни" Кимболлға (20 сәуір 1908 - 14 сәуір 2000) үйленді. Олардың үш қызы болды: Марджер Клиффорд (лақапы: Гери), Джойс Клиффорд Берланд және Рэндалл Клиффорд Уайт. Клиффорд өзін христиандық сионист деп жариялаған. 1997 жылы PBS телеарнасының "Труман" атты деректі фильмінде соңғы, дені әлсіз күйде пайда болғаннан кейін көп ұзамай, Клиффорд 1998 жылы 10 қазанда 91 жасында дүние салды. Ол Вирджиния штатының Арлингтон округіндегі Арлингтон ұлттық зиратына жерленді.

Мұра

Кларк Клиффорд бірден-бірге ұлттық тұлғаға айналды, Ақ үйдің қарапайым теңізші әскери көмекшісінен Президент Труманның басты кеңесшісі мен стратегияшысына дейін өсті. Оның табысы қажырлы еңбегінен, өткір ақылынан, басшысына тең келетін покер шеберлігінен, баспасөзді ұстау қабілетінен, сәттілікке толы мүмкіндіктерді дереу пайдалану дағдысынан және Джордж Кеннан сияқты басқалар ұсынған жақсы идеяларды анықтап, жаңарту және насихаттау қабілетінен туындады. Осылайша ол күшпен ұсынған, бірақ іс жүзінде өзі жасамаған, соның ішінде 1947 жылғы Труманның қайта сайлану стратегиясы жөніндегі ұсынысы мен Клиффорд-Элсидің "Қышқы соғыс стратегиясы" атты еңбектері үшін танылды. 1960 жылы президенттікке үміткер Джон Ф. Кеннедидің сенімді кеңесшісі болды, мемлекеттік қызметке талмайтынын мәлімдеп, оған қол жеткізуге көмектесті. Оның беделі мен заңгерлік тәжірибесі одан әрі өрге көтерілді, соңында Линдон Джонсон оны қорғаныс министрі етіп тағайындады, ол елді Вьетнам тұзағынан шығаруға тиіс болды. Тарихшы Уолтер Айзексон Клиффордтың көп жағынан 1940-шы және 1950-ші жылдардың басында Американың сыртқы саясатын қалыптастырған төрт данагөй – Диан Ачесон, Аверелл Харриман, Роберт А. Ловетт және Джон Дж. Макклойға ұқсас екенін айтады. Алайда, Айзексон былай дейді: "Клиффорд данагөй болуға талпынған адам болып қалды, өйткені ол партиялық махинатор және манипулятор репутациясынан ешқашан толыққанды арыла алмады". 1995 жылы Тони Голдвин HBO телефильмі "Труман" да Клиффорд рөлін ойнады. 2002 жылы Дональд Сазерленд HBO телефильмі "Соғысқа жол" да Клиффорд рөлінде сомдалды.

Шығармалары

1991 жылы Клиффордтың "Президентке кеңесші" (Ричард Холбрукпен бірге жазылған, кейін АҚШ-тың Біріккен Ұлттар Ұйымындағы елшісі) естеліктері, оның аты BCCI жанжалына қатыстылық танытқан кезде жарық көрді.