Жалғанды әшкерелеушілер мен мифтерді жоққа шығарушылар
Debunker
Бұрмаланған ақпаратты жоққа шығарушылар – жалған, көлемді немесе әдемі әңгімелерді ашып, оларды түсіндіретін адамдар. Мифтерге қарсы күрес, ғылым туралы мағлұмат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жалған мәлімдемелерді жоққа шығарушы адам немесе топ.
Person or group discrediting false claims
Жалған, әстеусіз немесе мақтаншыл деп саналатын мәлімдемелерді әшкерелейтін немесе олардың дұрыс еместігін дәлелдейтін адам немесе ұйым – дебанкер деп аталады. Бұл термин көбінесе НЛО, паранормальды құбылыстар, криптидтер, қастандық теориялары, балама медицина, дін, сондай-ақ ғылыми немесе жалған ғылыми зерттеулердің шекаралық салалары сияқты даулы тақырыптарды күмәнді зерттеумен байланысты. Merriam-Webster онлайн сөздігінде «дебанк» сөзі «жалғандықты ашу» деп анықталған. New Oxford American Dictionary сөздігінде «дебанк» сөзі «(миф, идея немесе сенім) жалғандығын немесе мәнсіздігін ашу» деп түсіндіріледі. Дебанкерлер сақты болмаса, олардың хабарламалары кері нәтиже беріп, аудиторияның мифтерге деген сенімін күшейтеді. Хабарлама теріс жаққа тым көп көңіл бөлсе, тым күрделі болса немесе қорқыту сипатында болса, кері әсерлер туындауы мүмкін. «Дебанк» термині 1923 жылы американдық журналист және танымал тарихшы Уильям Вудвард (1874–1950) жазған «Бунк» романында пайда болды, онда ол бұл сөзді «нәрсенің шындығын ашу» мағынасында қолданды. «Дебанкерлік» термині ғылыми дұрыстық туралы пікірталаспен ғана шектелмейді, сонымен қатар саяси қарсыластың кез келген көзқарасын жоққа шығару әрекеттерінде де қолданылады.
A debunker is a person or organization that exposes or discredits claims believed to be false, exaggerated, or pretentious. The term is often associated with skeptical investigation of controversial topics such as UFOs, claimed paranormal phenomena, cryptids, conspiracy theories, alternative medicine, religion, or exploratory or fringe areas of scientific or pseudoscientific research. According to the Merriam Webster online dictionary, to "debunk" is defined as: "to expose the sham or falseness of." The New Oxford American Dictionary defines "debunk" as "expose the falseness or hollowness of (a myth, idea, or belief)". If debunkers are not careful, their communications may backfire – increasing an audience's long term belief in myths. Backfire effects can occur if a message spends too much time on the negative case, if it is too complex, or if the message is threatening. The term "debunk" originated in a 1923 novel Bunk, by American journalist and popular historian William Woodward (1874–1950), who used it to mean to "take the bunk out of things". The term "debunkery" is not limited to arguments about scientific validity; it is also used in a more general sense at attempts to discredit any opposing point of view, such as that of a political opponent.
Ежелгі
Цицерон өзінің философиялық трактаты "Дивинация" ("Бос болжамдар") арқылы 44 ж.б.б. болжамдардың шындықтан алыс екенін дәлелдеді. Секст Эмпирик астрологтар мен догматик философтардың пікірлерін жоққа шығарды (шамамен 160 ж.б.б.). Лукиан мистик және оракул Александр Абонотейхқа (шамамен 105 – 170 ж.б.б.) қарсы "Александр – жалған пайғамбар" атты кітап жазды. Александрдың айтылған кереметтерін алдау деп баяндады, соның ішінде Гликон құдайының бір қуыршақтан жасалған әрекет екенін көрсетті. Лукиан оның өзін қоса, сыншыларды үнсіздікке мәжбүрлеу үшін оларға қатыгездікпен шабуыл жасағанын айтады.
Cicero debunked divination in his philosophical treatise De Divinatione in 44 BCE. Sextus Empiricus debunked the claims of astrologers and dogmatic philosophers (c. 160 CE)
Lucian wrote a book named Alexander the False Prophet against mystic and oracle Alexander of Abonoteichus (c. 105 – c. 170 CE) who led the Glycon cult then widely popular in the Roman Empire. He described Alexander's alleged miracles as tricks, including the appearance of the god Glycon being an elaborate puppet. Lucian also describes him as using thuggery against critics to silence them, including himself.
Қазіргі заманғы
Стивен Барретт Quackwatch ұйымын құрды және медициналық шарлатандық туралы жазады. Адам Коновер бірнеше қате түсініктерді жоққа шығаратын "Адам бәрін бұзады" телесериалын жүргізді. Дороти Дитрих – кәсіби фокусник, Гудини сарапашысы және тарихшысы. Гудинидің қабіріне жауапты, сондай-ақ Пенсильвания штатының Скрантон қаласындағы Гудини мұражайын құрған. Брайан Даннинг Skeptoid подкастын шығарады. Стэнтон Фридман болжамды НЛО істерін және басқа НЛО істерін жоққа шығарды. Мартин Гарднер математика және ғылым жазушысы, журналдарында және кітаптарында парапсихологияны кеңінен жоққа шығарды. Сьюзан Гербик – Wikipedia-дағы скептикалық мазмұнды жақсарту миссиясымен Wikipedia-дағы Guerrilla Skepticism ұйымын құрған және басқарады. Ол өзінің скептикалық қызметін Сильвия Браун, Чип Коффи, Тайлер Генри және Томас Джон сияқты танымал "экстрасенстерді" жоққа шығаруға бағыттады. Бритт Мари Гермес – бұрын натуропат ретінде жұмыс істеген, натуропатияны жоққа шығарумен белгілі. Гарри Гудини спиритуалистерді жоққа шығарды. Рей Хайман – парапсихологиялық зерттеулерді жоққа шығарған психолог. Фил Мейсон – ғалым және "Thunderf00t" (сондай-ақ "VoiceofThunder") псевдонимімен YouTube блогері, түрлі "жақсы емделмейтін" тауарлар мен өнімдерге қаржы жинау кампанияларын қарастырады, термодинамика заңдары сияқты ғылыми түсініктерді қолданып, жарнамаланған нәрселердің ешқандай мәні жоқ екенін және уәде етілген нәтижелерді бермейтінін көрсетеді. Ол дін, жалған ғылым, жаратылыстану, Hyperloop, Solar Roadways және т.б. сынға алады. Алан Меликджаниан (Captain Disillusion) – интернеттегі вирусқа ұғраған бейнелер мен жалған ақпараттарды жоққа шығарады, көбінесе оларды бөлшектеп, иллюзия жасау үшін қолданылатын пост-өндірістік техникалар мен бағдарламалық қамтамасыз етуді түсіндіреді. Дональд Мензель Филип Кластың НЛО-ны жоққа шығарудағы ізбасары болды. Джо Никелл "Skeptical Inquirer" журналына тұрақты түрде жазады. Олар өздерінің "Penn & Teller: Bullshit!" шоуында танымал сенімдердің көптеген басқа да аспектілерін жоққа шығарды. Фил Плейт – астроном және ғылым жазушысы, оның маманы ғарыш және астрономияға қатысты жалған ғылыммен күресу. Ол Badastronomy.com құрды, бұл жоба астрономия және ғарыш туралы жалпыға ортақ қате түсініктерге қарсы тұрып, осы тақырыптарға қатысты жалған ғылыми теорияларды сын тұрғысынан талдауды қамтамасыз етеді. Басава Премананд Үндістанның CSICOP және Үндістанның Рационалистік қауымдастықтар федерациясын құрды, түрлі үнді "құдай адамдарын" (факирлер, садхулар, свамилер, гурулар, сенімге сауықтырушылар) әшкереледі және Сатья Саи Баба мен оның алаяқтықтарының ең қатал сыншысы ретінде танымал болды. Бенджамин Радфорд – американдық жазушы, тергеуші және скептик, ол жиырмадан астам кітаптың авторы, автор-одагері немесе үлесі бар және қалалық аңыздар, түсіндірілмейтін құпиялар және паранормальдық сияқты тақырыптарды жоққа шығаратын мыңнан астам мақалалар мен бағандар жазды. Карл Саган – белгілі астроном, ол Бетти мен Барни Хиллдің ұрлануы сияқты жақын кездесулерді және Иммануэль Великовскийдің "Тұсынудағы әлемдер" сияқты жалған ғылымды жоққа шығарды. Ричард Сондерс – Австралиялық скептиктердің бұрынғы президенті, Skeptic Zone подкастының жүргізушісі, ғылым белсендісі және Скептикалық тергеу комитетінің мүшесі. Майкл Шермер – коммерциялық емес "Скептиктер қоғамы" ұйымының атқарушы директоры және негізін қалаушы, сондай-ақ топтың "Скептик" журналының бас редакторы. Джон Кук (Квинсленд университетінің Жаһандық өзгерістер институтының Климаттық коммуникация қызметкері және "Скептикалық ғылым" журналының авторы) Debunking Handbook-ты бірлесіп жазды, онда олар бұл әрекеттің кері әсері болуы мүмкін екенін ескертеді. Кері әсерлер ғылыми коммуникаторлар қате сенімдерді түзету арқылы оларды қателесіп нығайтатын кезде пайда болады, бұл құбылыс сенім табандылығы деп аталады. Кук пен Левандовский әртүрлі психологиялық зерттеулерде сипатталған кері әсерлерге ықтимал шешімдер ұсынады. Олар қате түсініктерді түсіндіруге аз уақыт жұмсауды немесе мүлдем жұмсауды ұсынады, өйткені адамдар бұрын естіген ойларды есте сақтаудан басқа амалы жоқ. Олар: "Сіздердің мақсатыңыз – адамдардың фактілермен таныстығын арттыру" деп жазады. Олар, адамдар қарапайым әрі жеңіл оқылатын хабарды көбірек есіне алады деп есептегендіктен, аз және анық дәлелдер ұсынуды ұсынады. "Аз – артық" ережесі өте маңызды, себебі ғылыми шындықтар тым терең мәліметтерге толы болуы мүмкін; суреттер, кестелер және есте қалатын ұрандар нәрсені қарапайым ұстауға көмектеседі. Авторлар жоққа шығарушылардың жалған сенімдерге қарсы тұрудан бұрын адамдардың өзіне деген құрметін арттыруға тырысу керектігін жазады, өйткені өзіңіздің көзқарасыңызға қауіп төндіретін идеяларды қарастыру қиын (яғни, қауіпті идеялар когнитивтік диссонанс тудырады). Жағымсыз коннотациясы бар сөздерден де сақтану керек. Авторлар адамдар толық емес түсіндірмелерді жек көретінін көрсеткен зерттеулерді сипаттайды – олар: "Жақсы түсіндірме болмаған жағдайда, [адамдар] дұрыс емес түсіндірмені таңдайды" деп жазады. Тұжырымдамалық олқылықтарды толтыру және қате түсінік себебін бастапқыда түсіндіру маңызды. Авторлар осы техникалар "кері әсер" ықтималдығын азайтуға көмектеседі деп сендіреді – яғни, жаман ғылымды жоққа шығару әрекеті аудиторияның қате түсініктерге сенуін күшейтеді. 2020 жылғы Debunking Handbook "кері әсерлер тек кейде ғана пайда болады және олардың пайда болу қаупі көп жағдайларда бұрынғыдай жоғары емес" деп түсіндіреді. Авторлар "кері әсер немесе жалған ақпаратты түзетуден қорқудан қашпауды" ұсынады.
Stephen Barrett founded Quackwatch and writes on medical quackery. Adam Conover hosted the television series Adam Ruins Everything which debunks several misconceptions. Dorothy Dietrich is a professional magician and Houdini expert and historian. Has been put in charge of Houdini's grave site, and is the founder of The Houdini Museum in Scranton, Pennsylvania. Brian Dunning produces the podcast Skeptoid. Stanton Friedman has debunked both supposed UFO cases and debunking attempts on other UFO cases. Martin Gardner was a mathematics and science writer who extensively debunked parapsychology in his magazine articles and books. Susan Gerbic is the founder and leader of Guerrilla Skepticism on Wikipedia which has the mission of improving the skeptical content of Wikipedia. She has focused her skeptical activism at debunking celebrity "psychics" such as Sylvia Brown, Chip Coffey, Tyler Henry and Thomas John. Britt Marie Hermes is a prominent debunker of naturopathy having once practised as a naturopath. Harry Houdini debunked spiritualists. Ray Hyman is a psychologist who is known for debunking some parapsychological studies. Phil Mason is a scientist and YouTuber with the online pseudonym "Thunderf00t" (also "VoiceofThunder"), who debunks various snake oil merchants and fundraiser campaigns for certain products, using basic scientific understanding, e. g. the laws of thermodynamics, to show that the advertised things simply make no sense and cannot deliver what is promised. He is known for criticising religion, pseudoscience, creationism, Hyperloop, Solar Roadways, etc. Alan Melikdjanian (Captain Disillusion) is a debunker of viral videos and hoaxes on the Internet, usually deconstructing them and explaining the post production techniques and software used to create the illusions. Donald Menzel was Philip Klass's predecessor in debunking UFOs. Joe Nickell writes regularly for the Skeptical Inquirer. They have also debunked many other aspects of popular belief on their show, Penn & Teller: Bullshit!. Phil Plait is an astronomer and science writer whose speciality is fighting pseudoscience related to space and astronomy. He established Badastronomy. com to counter public misconceptions about astronomy and space science, providing critical analysis of pseudoscientific theories related to these subjects. Basava Premanand founded Indian CSICOP and the Federation of Indian Rationalist Associations, has exposed various Indian "god men" (fakirs, sadhus, swamis, gurus, faith healers) and was known for being the most fierce critic of Sathya Sai Baba and his frauds. Benjamin Radford is an American writer, investigator, and skeptic who has authored, coauthored or contributed to over twenty books and written over a thousand articles and columns debunking topics such as urban legends, unexplained mysteries and the paranormal. Carl Sagan was a noted astronomer who debunked purported close encounters such as the Betty and Barney Hill abduction, and pseudoscience such as Immanuel Velikovsky's Worlds in Collision. Richard Saunders is prior president of Australian Skeptics, host of the Skeptic Zone podcast, a science activist, and is a Committee for Skeptical Inquiry Fellow. Michael Shermer is executive director and founder of the non profit organization The Skeptics Society, and editor in chief of the group's magazine, Skeptic. and John Cook, Climate Communication Fellow for the Global Change Institute at the University of Queensland (and author at Skeptical Science) co wrote Debunking Handbook, in which they warn that debunking efforts may backfire. Backfire effects occur when science communicators accidentally reinforce false beliefs by trying to correct them, a phenomenon known as belief perseverance. Cook and Lewandowsky offer possible solutions to the backfire effects as described in different psychological studies. They recommend spending little or no time describing misconceptions because people cannot help but remember ideas that they have heard before. They write "Your goal is to increase people's familiarity with the facts." They recommend providing fewer and clearer arguments, considering that more people recall a message when it is simpler and easier to read. "Less is more" is especially important because scientific truths can get overwhelmingly detailed; pictures, graphs, and memorable tag lines all help keep things simple. The authors write that debunkers should try to build up people's egos in some way before confronting false beliefs because it is difficult to consider ideas that threaten one's worldviews (i. e., threatening ideas cause cognitive dissonance). It is also advisable to avoid words with negative connotations. The authors describe studies which have shown that people abhor incomplete explanations – they write "In the absence of a better explanation, [people] opt for the wrong explanation". It is important to fill in conceptual gaps, and to explain the cause of the misconception in the first place. The authors believe these techniques can reduce the odds of a "backfire" – that an attempt to debunk bad science will increase the audience's belief in misconceptions. The Debunking Handbook, 2020, explains that "backfire effects occur only occasionally and the risk of occurrence is lower in most situations than once thought". The authors recommend to "not refrain from attempting to debunk or correct misinformation out of fear that doing so will backfire or increase beliefs in false information".